"ექიმთან მორიგი ვიზიტის შემდეგ, როდესაც თავს გარიყულად, უგულებელყოფილად და, გარკვეულწილად, უხერხულადაც კი ვგრძნობდი, რადგან გაუნელებელ ტკივილზე ვილაპარაკე და კვლავ არ გამიგონეს, ელინორ კლეგჰორნის წიგნის "შეუძლოდ მყოფი ქალების" [Unwell Women] აუდიოვერსიის მოსმენა დავიწყე.
 
ბევრი სხვა ქალივით, წლების განმავლობაში მეც შევეგუე ჩემი სიმპტომების დაკნინებას, მათთვის ზედაპირული ახსნის მოძებნას ან "ფსიქოლოგიით" ახსნას, მაგრამ ავტორის მკაფიო, მტკიცე და ისტორიული ხედვით მდიდარმა ხმამ ჩემი ეჭვები გააქარწყლა. მივხვდი, რომ ჩემი, როგორც პაციენტის, პირადი იმედგაცრუება სინამდვილეში ქალის სხეულის უგულებელყოფისა და არასწორი დიაგნოზების საუკუნოვანი ტრადიციის ნაწილი იყო".

ამ გამოცდილებას უზიარებს წიგნის კლუბის ერთ-ერთი წევრი სხვა მკითხველებს, მაგრამ, როგორც აღმოჩნდა, ეს  არამხოლოდ ერთი ქალის ამბავი, არამედ, ბევრისთვის ნაცნობი, მტკივნეული რეალობა და სისტემური პრობლემაა.

“შეუძლოდ მყოფი ქალები: მცდარი დიაგნოზები და მითები კაცების მიერ შექმნილ სამყაროში” —  ეს წიგნი ავტორისთვის არის როგორც სამეცნიერო კვლევა, ასევე პირადი გამოცდილების გაზიარების შესაძლებლობაც. 

ელინორის სიმპტომებს წლების განმავლობაში ექიმები სერიოზულად არ აღიქვამდნენ და ყურადღებას არ აქცევდნენ. ის დაახლოებით ათი წელი იტანჯებოდა, სანამ 2010 წელს ქრონიკული აუტოიმუნური დაავადება, სისტემური წითელი მგლურა (SLE) არ დაუდგინეს. კლეგჰორნმა გადაწყვიტა, გაერკვია, რატომ უწევთ ქალებს ბრძოლა იმისთვის, რომ ექიმის კაბინეტში მათი ხმა გაიგონონ — ძველი საბერძნეთიდან დღემდე. წიგნი, რომელიც აშიშვლებს საუკუნოვან მითებსა და სისტემურ პრობლემებს ქალების ჯანმრთელობაზე, 2021 წელს გამოიცა. 

ათასობით კილომეტრის დაშორებით და მსგავსი გამოცდილებით, საქართველოში, ანამ რვა ენდოკრინოლოგი გამოიცვალა, მაგრამ ჩივილებზე პასუხის ნაცვლად, გაუარესებული ჯანმრთელობა მიიღო. 26 წლის ნინის კი, საყურადღებო სიმპტომებზე საუბრის დროს, ექიმმა ასაკი შეახხსენა და უთხრა: “ძალიან იციკლები, ზედმეტ ყურადღებას აქცევ”. სხვა ექიმთან ჩივილების გაზიარებისას, აღმოჩნდა, რომ ნინის ტაქიკარდიის ისეთი ფორმა აქვს, რომელიც ინსულტის რისკსაც შეიცავს, ხოლო ანა ჯერ კიდევ ეძებს პასუხებს კითხვებზე საკუთარ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით.

წიგნებსა და სამეცნიერო კვლევებში, ექიმების კაბინეტებთან რიგებში, მეგობრებთან მიმოწერაში, პირად საუბრებში თუ სოციალურ ქსელებში არსებულ დისკუსიებში, რომლებიც ბოლო წლებში უფრო აქტიური გახდა, არაერთი ამბავი იკითხება — ჯანდაცვის სფერო და მედიცინა ერთ-ერთია იმ სივრცეებიდან, სადაც ქალები უხილავად გრძნობენ თავს, ან მათი სათქმელი, ჩივილები უგულებელყოფილია. 

სტატიაში მოგიყვებით, რატომ ვიცით ქალების ჯანმრთელობაზე ასე ცოტა, რა აღმოჩენების ეპიცენტრში ვართ, რისი ცოდნაა მნიშვნელოვანი და რა რეკომენდაციებია გასათვალისიწინებელი. 

---

ისტორიული კონტექსტი

ხშირად, თანასწორობასა და კეთილდღეობაზე მსჯელობისას, ერთ-ერთ არგუმენტად ქალების სიცოცხლის ხანგრძლივობა მოჰყავთ. ეს დაყვედრებული სტატისტიკა ერთგვარი ფასადია, რომელიც რეალურ სურათს ფარავს: სიცოცხლის ხანგრძლივობით ცხოვრების ხარისხია დაჩრდილული. 

დიახ, ქალები, როგორც წესი, კაცებზე დიდხანს ცოცხლობენ, თუმცა საკუთარი ცხოვრების 25%-ით მეტ დროს ატარებენ ჯანმრთელობის გაუარესებული მდგომარეობით, ქრონიკული ტკივილით ან შეზღუდული შესაძლებლობებით.

ორი ათწლეულის განმავლობაში ჯანმრთელობის მონაცემების მასშტაბურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ 700-ზე მეტი დაავადების შემთხვევაში ქალებს დიაგნოზს კაცებზე საშუალოდ ოთხი წლით გვიან უსვამენ. მონაცემები ნოვო ნორდისკის ფონდმა (Nordisk Foundation Center for Protein Research) დაამუშავა. ცენტრი კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის ბაზაზე ფუნქციონირებს და ბიოსამედიცინო კვლევების მიმართულებით ერთ-ერთი ცნობილი ინოვაციური კერაა. 

ამ შედეგების გამომწვევ მიზეზებს შორის არის შეზღუდული მონაცემები ქალების ჯანმრთელობაზე, ბარიერები ქალების სამედიცინო სერვისებზე, მომსახურებაზე და დადგენილი ნორმა მედიცინაში — “კაცის, როგორც სტანდარტის” მოდელით ხელმძღვანელობა. 

უფრო მეტიც, ისტორიული უთანასწორობა მთავარი ფაქტორია: ქალები 1993 წლამდე არ იყვნენ ჩართულნი სავალდებულო კლინიკურ კვლევებში, ხოლო კაცებზე ჩატარებული კვლევების განზოგადება არ იყო და დღემდე არ არის ქალების ჯანმრთელობისთვის ადეკვატური და რელევანტური. 

ამ მოცემულობას ისტორიულ და კარგად დოკუმენტირებულ სისტემურ პრობლემას უწოდებს ექიმი, ანტრეპრენერი, კლინიკური და ტრანსლაციური მედიცინის დოქტორანტი ქეთევან შავლიაშვილი. მან სპეციალიზებული განათლება აშშ-ის ფუნქციური მედიცინის ინსტიტუტსა (IFM) და ჰარვარდის სამედიცინო სკოლაში მიიღო მენოპაუზისა და შუახნის ქალთა ჯანმრთელობისა და ფუნქციურ მედიცინის მიმართულებით. 

“ჯერ კიდევ 1977 წელს, ამერიკის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ გამოსცა რეგულაცია, რომლის მიხედვითაც, ფაქტობრივად, რეპროდუქციული ასაკის ყველა ქალი კლინიკური კვლევების ადრეული ეტაპებიდან სრულად ამოიღეს. მართალია, ეს გადაწყვეტილება 1950-60-იანი წლების ცნობილი ტრაგედიით იყო განპირობებული, როდესაც ტალიდომიდმა, ორსულებისთვის მიცემულმა წამალმა, ნაყოფის მძიმე დაზიანებები გამოიწვია, მაგრამ ამ სიფრთხილემ საბოლოოდ კატასტროფული სახე მიიღო”, — ამბობს ქეთევანი.

“ათწლეულების განმავლობაში სამედიცინო და ფარმაცევტული კვლევები თითქმის ექსკლუზიურად კაცებზე ტარდებოდა, მიღებულ შედეგებს კი ექიმები ავტომატურად, ყოველგვარი ადაპტაციის გარეშე იყენებდნენ ქალების სამკურნალოდ”, — ქეთევან შავლიაშვილი. 

ვითარება 1990-იანი წლების დასაწყისიდან შეიცვალა, როდესაც აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნულ ინსტიტუტს (NIH) პირველად ჩაუდგა სათავეში ქალი დირექტორი და კვლევებში ქალების მონაწილეობა სავალდებულო გახდა. თუმცა, როგორც ქეთევანი აღნიშნავს, ამ ისტორიული უგულებელყოფის შედეგები დღემდე მოგვყვება: წამლების სტანდარტული დოზები, ლაბორატორიული ნორმები თუ დიაგნოზის კრიტერიუმები — ფაქტობრივად, ყველაფერი კაცის ბიოლოგიაზე დაყრდნობით შეიქმნა.

“ეს უთანასწორობა დღეს ციფრებშიც ნათლად ჩანს. სულ ახლახან, 2025 და 2026 წლებში, დავოსის მსოფლიო ეკონომიკურ ფორუმზე ქალების ჯანმრთელობა ერთ-ერთ უმთავრეს გლობალურ გამოწვევად დასახელდა. ფორუმის უახლესი მონაცემებით, კერძო ჯანდაცვის ინვესტიციების მხოლოდ 6% მიემართება ქალების ჯანმრთელობის შესწავლაზე და ეს მაშინ, როცა ქალები მოსახლეობის ნახევარს წარმოვადგენთ. ამ მიზერული დაფინანსების 90% კი მხოლოდ ონკოლოგიასა და რეპროდუქციაზე იხარჯება. ისეთი უმნიშვნელოვანესი საკითხები, როგორიცაა ქალის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი თუ ჰორმონული ჯანმრთელობა, ფაქტობრივად, დაფინანსების მიღმაა დარჩენილი”, — ამბობს ქეთევან შავლიაშვილი.

ის ასევე აღნიშნავს, რომ ისტორიული უთანასწორობა, უგულებელყოფა და გარიყვა არ არის მხოლოდ ამერიკული ან დასავლური პრობლემა და პირდაპირ ეხება საქართველოსაც. 

“საქართველოში ექიმები წამყვან ევროპულ და ამერიკულ კლინიკურ გაიდლაინებსა თუ სახელმძღვანელოებს ეყრდნობიან. თუმცა, რადგან თავად ეს გლობალური სამედიცინო ბაზა ათწლეულების განმავლობაში ძირითადად კაცებზე ჩატარებულ კვლევებზე იქმნებოდა, ქალის ფიზიოლოგიის ეს ისტორიული უგულვებელყოფა ავტომატურად გადადის საქართველოს სამედიცინო პრაქტიკაშიც”. 

ქალების ჯანმრთელობის ყოვლისმომცველი განმარტება

ქალების ჯანმრთელობა ხშირად შეცდომით გაიგივებულია მხოლოდ სექსუალურ და რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან (SRH), რაც არასაკმარისად ასახავს რეალურ სურათს. ქალების ჯანმრთელობის განმარტება შეიძლება მოიცავდეს, როგორც სპეციფიკურ მდგომარეობებს (მაგალითად, ენდომეტრიოზი და მენოპაუზა), ისე ზოგად დაავადებებს, რომლებიც ქალებზე განსხვავებულად (დაავადების უფრო მძიმე მიმდინარეობით) ან არაპროპორციულად (უფრო მაღალი გავრცელებით) მოქმედებს.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) თანახმად, გლობალურად, ქალთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესება ფუნდამენტური მნიშვნელობისაა საყოველთაო ჯანდაცვის, სამედიცინო სამართლიანობისა და გენდერული თანასწორობის მისაღწევად.

“ჯანმრთელობა განსაზღვრავს ქალების ცხოვრების ხარისხს და საშუალებას აძლევს მათ, სრულად ისარგებლონ სხვა უფლებებით; იგი ხელს უწყობს ქალების სრულფასოვან მონაწილეობას სოციალურ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. მიუხედავად იმისა, რომ სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობა და უფლებები, მათ შორის, კონტრაცეფციაზე, ფერტილობის მართვასა და უსაფრთხო აბორტზე წვდომა კვლავ ცენტრალურ საკითხებად რჩება, ქალების ჯანმრთელობა ამ სფეროებს ბევრად სცდება — იგი მოიცავს ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობას მთელი ცხოვრების მანძილზე, მოზარდობიდან ხანდაზმულობამდე”, — განმარტებულია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ვებ-გვერდზე.

აქვეა დაზუსტებული, რომ ქალების ჯანმრთელობის მდგომარეობას ბიოლოგიური და გენდერული ფაქტორების ურთიერთქმედება აყალიბებს. გენდერული ნორმები, ძალაუფლების განაწილება და სტრუქტურული უთანასწორობა კი, გავლენას ახდენს იმაზე, თუ რა რისკებს ეჯახებიან ქალები, რამდენად მიუწვდებათ ხელი სამედიცინო სერვისებზე, რა ხარისხის მომსახურებას იღებენ და რამდენად რეაგირებს ჯანდაცვის სისტემა მათ საჭიროებებზე. შედეგად, ქალებში დაავადებები შეიძლება განსხვავებულად მიმდინარეობდეს, ვიდრე კაცებში; მათ შეიძლება ჰქონდეთ განსხვავებული სიმპტომები და სპეციფიკური მოთხოვნილებები ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე. არაგადამდები დაავადებები, მათ შორის, გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიები და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები, მზარდი ტვირთია და ხშირად დაგვიანებით დიაგნოსტირდება ან  არასათანადოდ მკურნალობენ. 

ათწლეულების განმავლობაში კაცის ორგანიზმის, როგორც უნივერსალური სტანდარტის გამოყენებამ, მედიცინაში არაერთი ფუნდამენტური შეცდომა დაუშვა — ამბობს ქეთევან შავლიაშვილი და მაგალითებსაც გვიზიარებს: 

• ასპირინი — “ათწლეულების განმავლობაში ის გულის დაავადებების პრევენციის “ოქროს სტანდარტად” ითვლებოდა. თუმცა კვლევებში, რომლებმაც ეს დაადგინა, მონაწილეთა 80% კაცი იყო. მოგვიანებით, როცა უშუალოდ ქალებზე ჩატარდა მასშტაბური კვლევა, აღმოჩნდა, რომ მათთან ასპირინი გულის შეტევის რისკს პრაქტიკულად არ ამცირებს. სამაგიეროდ, ის იცავს ქალებს ინსულტისგან. გარდა ამისა, აღმოჩნდა, რომ ასპირინის მიმართ ე.წ. რეზისტენტობა, როცა წამალი უბრალოდ არ მოქმედებს, ქალებში ბევრად უფრო მაღალია. მიუხედავად ამისა, წლების განმავლობაში ექიმები ქალებს ზუსტად იმავე მიზნითა და დოზით უნიშნავდნენ ამ წამალს, როგორც კაცებს”.
• საძილე პრეპარატები — “ქალებსაც და კაცებსაც ზუსტად ერთნაირ, 10-მილიგრამიან დოზას უნიშნავდნენ. მერე კი გაირკვა, რომ ქალის ორგანიზმი ამ წამალს ბევრად უფრო ნელა ინელებს. ამიტომ, დილით, გაღვიძებისას, ქალების სისხლში წამლის კონცენტრაცია კაცებთან შედარებით 50%-ით მაღალი იყო. ისინი ფაქტობრივად კვლავ წამლის ზემოქმედების ქვეშ ისხდნენ საჭესთან. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ეს პრობლემა მედიცინამ კი არა, სადაზღვევო კომპანიებმა აღმოაჩინეს — სწორედ მათ შეამჩნიეს დილის საათებში ქალების მონაწილეობით ავტოსაგზაო შემთხვევების საეჭვო და მკვეთრი ზრდა. ამ სტატისტიკაზე დაყრდნობით, მხოლოდ 2013 წელს მიიღო FDA-მ გადაწყვეტილება და ქალებისთვის რეკომენდებული საწყისი დოზა გაანახევრა”.
• გულის შეტევა და მისი სიმპტომები — “სამედიცინო სახელმძღვანელოებში გულის შეტევის მთავარ სიმპტომად გულმკერდში ძლიერი ტკივილია აღწერილი. თუმცა ქალებში პროცესი ხშირად სხვანაირად მიმდინარეობს: ახასიათებს ძლიერი დაღლილობა, გულისრევა, ქოშინი, ზოგჯერ ყბის ტკივილიც კი. მედიცინამ ამას “ატიპური” (ანუ არასტანდარტული) სიმპტომები დაარქვა. შედეგად, როცა ქალი ამ ჩივილებით მიდის ექიმთან, მას ხშირად ეუბნებიან, რომ ეს უბრალოდ პანიკური შეტევა ან გადაღლაა. სტატისტიკა საგანგაშოა: გულის შეტევის დროს ქალები დაახლოებით 50%-ით უფრო ხშირად იღებენ თავდაპირველად მცდარ დიაგნოზს, ვიდრე კაცები. დღეს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები ქალებში სიკვდილიანობის უპირველესი მიზეზია, თუმცა დიაგნოსტიკური სტერეოტიპების გამო, საზოგადოებამ და ექიმების ნაწილმაც ეს ფაქტი ჯერ კიდევ არ იცის”.

---

ჯანდაცვის სფეროში გენდერული ნორმები, მიკერძოება და სტრუქტურული უთანასწორობა ზოგიერთ ქალზე უფრო მეტად აისახება — განსაკუთრებით მათზე, ვინც სოციალურად დაუცველ ან ეთნიკურ უმცირესობათა ჯგუფებს მიეკუთვნება. ჯანდაცვის სფეროს სპეციალისტები ასევე მიუთითებენ დამატებითი კვლევების საჭიროებაზე იმის შესახებ, თუ რა სახის პრობლემებს აწყდებიან ტრანსგენდერი ქალები, რადგან ეს სფეროც ჯერ კიდევ არ არის საკმარისად შესწავლილი.

ერთ-ერთ კვლევაში, 18-დან 64 წლამდე ასაკის ყოველი ათი ქალიდან ერთმა (9%) თქვა, რომ ბოლო ორი წლის განმავლობაში, ექიმთან ვიზიტისას განიცადა დისკრიმინაცია ასაკის, სქესის, რასის, სექსუალური ორიენტაციის, რელიგიის ან სხვა პერსონალური მახასიათებლის ნიადაგზე.

ჯანმრთელობის თანასწორობა მნიშვნელოვანი კონცეფციაა და გულისხმობს თითოეული ადამიანისთვის შესაბამისი ჩარევებისა და არჩევანის ხელმისაწვდომობას, მიუხედავად მისი გენდერის, სქესის, სექსუალური ორიენტაციის, ასაკის, რასის, ეთნიკურობის, რელიგიის, შეზღუდული შესაძლებლობის, განათლების დონის, შემოსავლის ან სხვა განმასხვავებელი მახასიათებლისა. ქალების შემთხვევაში, ეს პროცესი იწყება იმ სამედიცინო ჩარევების უკეთესი გააზრებითა და მათზე ხელმისაწვდომობით, რომლებიც საუკეთესო შედეგებამდე მიგვიყვანს.

“არა, თქვენ ეს არ გეჩვენებათ” — გასლაითინგი მედიცინაში

ქალების ჯანმრთელობაზე საუბრის დროს ისტორიულ გარიყულობასთან, სათანადო მონაცემების არარსებობასთან და  სხვა სისტემურ პრობლემებთან ერთად, აღსანიშნავია ჯანდაცვის სფეროში გავრცელებული გენდერული მიკერძოება. მაგალითად, როდესაც ექიმები არ ენდობიან ქალი პაციენტების ჩივილებს და კონრეტულ სიმპტომებს მყისიერად  “ემოციურობას”, ჰორმონებს, ან მენტალურ ჯანმრთელობას მიაწერენ. 

ამერიკული ორგანიზაციის, Kaiser Family Foundation (KFF)-ის მიერ ჩატარებულ მასშტაბურ კვლევაში გამოკითხული ქალების 29%-მა განაცხადა, რომ ჯანდაცვის პროვაიდერებმა მათი ჩივილები უგულებელყვეს. 15%-ის თქმით, სამედიცინო პერსონალმა არ დაუჯერა, რომ სიმართლეს ამბობდნენ. 19% იხსენებს, რომ ექიმმა მათ შესახებ წინასწარი დასკვნა ყოველგვარი გამოკითხვის გარეშე გამოიტანა, ხოლო 13%-ის თქმით, სპეციალისტმა მიანიშნა, რომ ჯანმრთელობის პრობლემაში ბრალი პირადად მათ მიუძღოდათ. 

ამ სისტემურ პრობლემას ამყარებს კიდევ ერთი კვლევა, რომელიც გაერთიანებულ სამეფოში ჩატარდა. ანგარიშის თანახმად, გამოკითხული ქალების ნახევარზე მეტი მიიჩნევს, რომ მათ ტკივილს ყურადღებას არ აქცევენ, ან უგულებელყოფენ.

თემატური სტატისტიკა საქართველოში არ გვაქვს, თუმცა ქალები აქაც ჰყვებიან მსგავს გამოცდილებაზე. 26 წლის ფსიქოლოგი, ნინი ერთ-ერთი მათგანია, რომელმაც საკუთარ თავზე არაერთხელ გამოსცადა უხილავი ბარიერები მედიცინაში და მოცემულობა, როდესაც ქალებისა და გოგოების ჩივილები ყურადღების მიღმა რჩება ან უგულებელყოფილია. 

ნინიმ თავის ტკივილების ჩივილით ოჯახის ექიმს მიმართა. პროფესიული დახმარებისა და დაკვალიანების ნაცვლად, ექიმმა უთხრა: “შენს ასაკში ნევროლოგი არ გჭირდება”, “გადაღების გარეშე ვერაფერს გეტყვი”. დამატებითი ძალისხმევისა და დარწმუნების შემდეგ, ნევროლოგის მიმართვა მაინც მიიღო. მან შაკიკი დაუდგინა, რაც ყურადღებას და სათანადო მართვას საჭიროებდა.

ნინი კიდევ ერთ შემთხვევაზე გვიყვება, როდესაც გულის აჩქარება და ხელების დაბუჟება დაეწყო. ოჯახის ექიმის პოზიცია კვლავ ურყევი იყო — მითითება ასაკზე და კომენტარი: “სიმპტომებს ზედმეტ ყურადღებას აქცევ”.

“მითხრა, რომ ძალიან ვიციკლები… არ საჭიროებს გული კარდიოგრამას, არაფერი არ არის. თითქოს სხვა რაღაცებით არ ვიყავი საკმარისად დაკავებული და მაგიტომ მრჩებოდა დრო, სიმპტომებს ჩავღრმავებოდი”, — იხსენებს ნინი.

მეგობარი კარდიოლოგის ჩარევის შემდეგ გაირკვა, რომ მდგომარეობა საყურადღებო იყო. ტაქიკარდიის ისეთი ფორმა გამოიკვეთა, რომელიც ინსულტის რისკებსაც კი შეიცავდა და წელიწადში ორჯერ გადამოწმებას საჭიროებდა.

ალბათ, არაერთ ქალს ჰქონია შემთხვევა, როცა ექიმებმა გულის დაავადება შფოთვით ახსნეს, აუტოიმუნური მდგომარეობა — დეპრესიით, ან მაგალითად ენდომეტრიოზის ჩივილები — მენსტრუაციისთვის დამახასიათებელ “ჩვეულებრივ” ტკივილად. ქალთა ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული მრავალი პრობლემა, ხშირ შემთხვევაში, არასწორად დიაგნოსტირდება, ან ექიმების მიერ ნაკლებად კრიტიკულ საკითხად განიხილება. მაგალითად, ჟურნალ Academic Emergency Medicine-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ქალებს, რომლებიც გადაუდებელი დახმარების განყოფილებაში მუცლის ძლიერი ტკივილით მივიდნენ, თითქმის 33%-ით მეტხანს მოუწიათ ლოდინი, ვიდრე იმავე სიმპტომების მქონე კაცებს.

პირველი, რაც ანა წიკლაურს ექიმის გულგრილობასთან დაკავშირებით ახსენდება, 10 წლის წინანდელი გამოცდილებაა. მაშინ ანას წონის სწრაფი მატება დაეწყო. 

“ეს არ იყო ორსულობის დროს მომატებული წონა, რომელსაც ვეღარ ვიკლებდი. ორსულობის დროს მოვიმატე ნორმის ფარგლებში, სამშობიაროში დავტოვე 10 კილო და გამოვედი თითქმის ნორმალური წონით. მშობიარობიდან დაახლოებით წელიწადნახევრის მერე დამეწყო წონი აუხსნელი მატება. მე რატომღაც ამას ვაკავშირებდი ანტიდეპრესანტთან, რომელსაც ვსვამდი პოსტსამშობიარო დეპრესიის გამო”, — ამბობს ანა.

პირველი ვიზიტისთვის ცნობილი ექიმი შეარჩია, კარგი შეფასებითა და მომლოდინეთა რიგებით, თუმცა ჩივილებზე ადეკვატური პასუხების ნაცვლად, თავი უგულებელყოფილად და დამცირებულად იგრძნო.

“რა იყო, კაბა დაგიპატარავდა და მაგან შეგაწუხა?”— ასეთი ტონით მომიდგა ექიმი. თითქოს ტანსაცმელს ვეღარ ვირგებდი და მხოლოდ ამიტომ ვიყავი შეწუხებული. არაფერი ამიხსნა, არც ჩემი ეჭვები და ვარაუდები მოისმინა. პირდაპირ ადგა და დამიწერა დიეტა, რომელიც ძალიან სტანდარტულია. არ უკითხავს, რა რეჟიმით ცხოვრობ, გიყვარს ეს საჭმელი, არ გიყვარს, გეზიზღება. მოკლედ, დამიწერა ეს კვება და გამომიშვა”, — იხსენებს ანა.

ათი წლის განმავლობაში 7-8 ენდოკრინოლოგთან იყო. რიგები, მოლოდინი, სტანდარტული გამოკლვევა, სტანდარტული კვების გეგმა, დამატებითი ვიზიტები ოჯახის ექიმთან, ნევროლოგთან, თუმცა საკუთარ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით კითხვებზე პასუხები ჯერ კიდევ არ აქვს. 

“პირველად რომ მივედი ენდოკრინოლოგთან, ვიყავი დაახლოებით 80 კილო და ახლა ვარ 100 კილო. მინიმუმ 20 კგ მოვიმატე ამ 10 წელიწადში და ჩემი ჯანმრთელობის მდგომარეობა ძალიან გამწვავდა. ახლა უკვე აღარ მაქვს იმის რესურსი, რომ კიდევ ერთხელ შევიდე ამ მანკიერ წრეში. […] სულ ეგ განცდა მაქვს, რომ არცერთი ექიმი არ მისმენს და არცერთ ექიმს არ უნდა, რომ რაიმე სხვა შემომთავაზოს, ანუ ცოტა ღრმად ჩავიდეს, რაღაც დამატებითი ანალიზი, კვლევა დამინიშნოს”, — ანა წიკლაური.

ამბობს, რომ დატვირთული რეჟიმი არ აქვს, უენერგიობა და დაღლილობის შეგრძნება კი კვლავ აწუხებს. როდესაც ექიმი სიმპტომებსა და ჩივილებს უგულებელყოფს ან ზედაპირულად უყურებს, ანა სხვა ექიმს მიმართავს, მაგრამ წლების განმავლობაში ასეთმა დამოკიდებულებამ იმაზეც დააფიქრა, “იქნებ მართლა ნორმაა რომ მუდმივად დაღლილი ხარ ადამიანი, მუდმივად უენერგიოდ ხარ, მუდმივად გშია… იქნებ ნორმაა?!”

შეიძლება თუ არა ჰორმონალურმა ცვლილებებმა გამოიწვიოს შფოთვა, იმოქმედოს განწყობაზე, წონაზე ან ძილზე? რა თქმა უნდა. თუმცა, თავად ექიმები აღნიშნავენ, რომ მიუღებელია “ჰორმონების” გამოყენება სტანდარტულ პასუხად და სხვადასხვა ჩივილის დროს უპირობო ამხსნელად. მედიცინაში გასლაითინგზე დისკუსიის დროს ერთ-ერთი პაციენტის მაგალითსაც იხსენებენ: 

"ახლახან მეორადი აზრისთვის მომმართა 50 წლის ადვოკატმა ქალმა, რომელიც შეშფოთებული იყო გულმკერდის არეში სიმძიმის და ვარჯიშის დროს გამძლეობის შემცირების გამო. გინეკოლოგმაც და თერაპევტმაც უთხრეს, რომ სანერვიულო არაფერი იყო. მათი თქმით, ეს მხოლოდ პერიმენოპაუზის სიმპტომებისა და დაძაბული, ხანგრძლივი სამუშაო გრაფიკით გამოწვეული სტრესის კომბინაცია გახლდათ. და მაინც, პაციენტს კიბეზე ერთი სართულის ასვლისასაც კი სუნთქვა უჭირდა.

ინტუიციამ უკარნახა, რომ ამ პასუხს არ დასჯერებოდა და კონსულტაციაზე ჩემთან მოვიდა. მაშინვე მივხვდი, რომ მისი სიმპტომები, დიდი ალბათობით, არაკონტროლირებადი ჰიპერტენზიით (მაღალი წნევით) იყო გამოწვეული. როდესაც მან გულის დაავადებების ოჯახური ისტორია ახსენა, მარტივი სტრეს-ტესტი და დამატებითი კვლევების გაკეთება შევთავაზე, მათ შორის, კორონარული არტერიების კალციუმის სკანირება. აღმოჩნდა, რომ მის არტერიებში ათეროსკლეროზული ფოლაქები იყო. მისი სიმპტომები ჰორმონებითა და შფოთვით კი არა, ჰიპერტენზიითა და კორონარული არტერიების ადრეული დაავადებით იყო განპირობებული".

ექსპერტები ამბობენ, რომ ჯანდაცვის სფეროში გენდერული მიკერძოება რთული საკითხია და მისი მიწერა რომელიმე ერთი კონკრეტული მიზეზისთვის შეუძლებელია, თუმცა ამ უთანასწორობის წარმოჩენა და მასზე შუქის მოფენა შეიძლება გახდეს პირველი ნაბიჯი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად.  

მნიშვნელოვანი აღმოჩენები და პრაქტიკული გზამკვლევი

2024-2026 წლებში ქალთა ჯანმრთელობის სფერო სამეცნიერო რენესანსის ეპიცენტრშია, გვეუბნება ქეთევან შავლიაშვილი და აზუსტებს, რომ მედიცინამ ბოლოს და ბოლოს დაიწყო ქალის ორგანიზმის, როგორც უნიკალური, კომპლექსური სისტემის აღქმა.

ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მიმართულებად ქეთევანი ტვინისა და ნეირომეცნიერების კვლევებს ასახელებს და გვიზიარებს აღმოჩენებს ალცჰაიმერთან დაკავშირებით, რომელიც ქალებში ორჯერ უფრო ხშირად ხდება. ირკვევა, რომ ჰორმონული ცვლილებები, განსაკუთრებით ესტროგენის კლება, პირდაპირ კავშირშია ტვინის სტრუქტურულ ცვლილებებთან. ესტროგენი ტვინის ენერგიის მთავარი მამოძრავებელია. შესაბამისად, როდესაც ორგანიზმში ეს ჰორმონი მცირდება, ტვინის ის უბნები, რომლებიც მეხსიერებასა და შემეცნებაზე არიან პასუხისმგებელნი, იწყებს შეცვლას. ქეთევანის განმარტებით, სწორედ აქ გამოჩნდა, რამდენად დამცავი როლი შეიძლება ჰქონდეს ჰორმონების სწორად დაბალანსებას ტვინისთვის.

“ეს არის მეცნიერული დასტური იმისა, რომ ქალის ტვინში რეალური, სტრუქტურული გარდაქმნები მიმდინარეობს. შესაბამისად, ის ჩივილები და უჩვეულო შეგრძნებები, რომლებსაც ქალები ასე ხშირად აღწერენ, ნამდვილად არ ეჩვენებათ, ეს სრულიად ობიექტური ფიზიოლოგიური პროცესია და არა უბრალოდ წარმოსახვა ან “ემოციური ფონი”.

ჰორმონული თერაპიის გადაფასებაც მნიშვნელოვან აღმოჩენებს შორის არის. 2025 წლის ბოლოს და 2026 წლის დასაწყისში, FDA-მ, ამერიკის მარეგულირებელმა, მტკიცებულებებზე დაყრდნობით ოფიციალურად მოხსნა ჰორმონული თერაპიის პრეპარატებს ე.წ. მკაცრი გაფრთხილებები.

“დღეს მეცნიერება შეთანხმდა: თუ ქალს ეს თერაპია დროულად, მენოპაუზის დაწყებიდან 10 წლის განმავლობაში დაენიშნება, ეს არა თუ საშიშია, არამედ საგრძნობლად ამცირებს გულის დაავადებების, ინსულტისა და ძვლების დაშლის რისკს. რაც მთავარია, თანამედროვე მედიცინაში აღარ ვართ დამოკიდებული მხოლოდ ძველ, სინთეტიკურ პრეპარატებზე. დღეს უკვე ფართოდ ვიყენებთ ბიოიდენტურ ჰორმონებს, რომლებიც ჩვენივე ორგანიზმის ბუნებრივი ჰორმონების ზუსტი ასლია. გვაქვს მიღების არაერთი ფორმა და გაცილებით დიდი არჩევანი, რაც გვაძლევს საშუალებას, რომ თერაპია იყოს არა მხოლოდ მაქსიმალურად უსაფრთხო, არამედ თითოეული ქალის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე იდეალურად მორგებული”.

ექიმთან პირველი ვიზიტის დროს 10-დან მხოლოდ 2 ქალი იღებს მენოპაუზის სწორ დიაგნოზს. გარდა ამისა, ისეთი მდგომარეობების ზუსტ იდენტიფიცირებას, როგორიცაა ენდომეტრიოზი, შეიძლება შვიდ წელზე მეტი დასჭირდეს, რაც ქალებისთვის ნიშნავს წლობით გაუყუჩებელ ტკივილსა და ჯანმრთელობის გართულებებს, რომელთა თავიდან აცილებაც შესაძლებელი იყო.

ქეთევან შავლიაშვილი პირად გამოცდილებასაც იხსენებს და გვიყვება, როგორ დაინტერესდა ქალების ჯანმრთელობით. მისი თქმით, პორტუგალიაში ყოფნისას, ტკივილის მართვაზე ორიენტირებულ კლინიკაში აკვირდებოდა, როგორ იტანჯებოდნენ შუახნის ასაკის ქალები სახსრების ტკივილით, როგორ ეზრდებოდათ ინფარქტისა თუ ინსულტის რისკი და ა.შ. ფუნქციურ მედიცინაში, ქალთა ჯანმრთელობასა და ენდოკრინოლოგიაში მიღებულმა სიღრმისეულმა განათლებამ კი ყველაფერს თავისი სახელი დაარქვა.

ახალმა ცოდნამ და აღმოჩენამ ექიმი მტკივნეულ წარსულთან დააბრუნა. დედა 56 წლის ასაკში გულის შეტევით გარდაეცვალა, ბებია 63 წლის ასაკში — ინსულტით, ხოლო მეორე ბებია სიცოცხლის ბოლო წლებში ალცჰაიმერით იტანჯებოდა. ქეთევანი იხსნებეს, რომ როცა ქალის ფიზიოლოგიას სიღრმისეულად ჩავწვდა, ყველაზე მძიმე რამ გააცნობიერა: მათი გადარჩენა შესაძლებელი იყო. 

“ეს ტრაგედია არ მოხდებოდა, მათ რომ ჰქონოდათ შესაბამისი ცოდნა, არჩევანის უფლება, სწორი კვება, ვარჯიში და, რაც მთავარია, დროული ჰორმონული თერაპია”.

გვიზიარებს, რომ პარალელურად, მასაც დაეწყო პერიმენოპაუზის პირველი ნიშნები, რამაც გადააწყვეტინა, მიეღო სპეციალიზებული განათლება კონკრეტულად შუახნის ასაკის ქალთა ჯანმრთელობაში და დაეფუძნებინა ზუსტი მედიცინის პლატფორმა, Medea Health. დღეს ქეთევანი ამ პლატფორმის დამფუძნებელი და აღმასრულებელი დირექტორია. Medea Health არის ჯანდაცვის ინოვაციური ეკოსისტემა, რომელიც აერთიანებს ქალებზე პერსონალიზებულ ზრუნვას, პროფესიონალთა საგანმანათლებლო აკადემიასა და ციფრულ-ტექნოლოგიურ გადაწყვეტილებებს. 

“მინდა, არცერთმა ქალმა აღარ გაიმეოროს მსგავსი ისტორიები და ყველას ჰქონდეს შესაძლებლობა, ცხოვრების ნებისმიერ ეტაპზე თავი იგრძნოს დაცულად, ენერგიულად და სრულფასოვნად” — ამბობს ქეთევანი.

რას მივაქციოთ ყურადღება — ექიმის რეკომენდაციები

“ყველაზე მნიშვნელოვანი რჩევა, რომლის გაზიარებაც ნებისმიერი ასაკის ქალისთვის შემიძლია, არის ის, რომ ჩვენი მომავალი ჯანმრთელობის ტრაექტორია ბევრად უფრო ადრე ყალიბდება, ვიდრე უშუალოდ მენოპაუზის ასაკს მივაღწევთ. დღეს უკვე დანამდვილებით ვიცით, რომ მენოპაუზა მხოლოდ ცხოვრების ხარისხთან ან დროებით სიმპტომებთან გამკლავების საკითხი არ არის — ამ პერიოდში მკვეთრად იზრდება კარდიოვასკულარული, კოგნიტური და ძვლის სისტემის ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული რისკები”, — ამბობს ქეთევან შავლიაშვილი. 

მისივე განმარტებით, ჰორმონული რყევები, როგორც წესი, უკვე 30-იანი წლების ბოლოს ან 40-იანების დასაწყისში იჩენს თავს — ის, თუ რამდენად მსუბუქად და უმტკივნეულოდ გაივლის ქალი პერიმენოპაუზისა და მენოპაუზის ეტაპებს, პირდაპირ არის დამოკიდებული იმაზე, თუ როგორია მისი მეტაბოლური ჯანმრთელობა ამ გარდამავალი პროცესის დაწყებამდე.

“თუ მეტაბოლური ფონი მოწესრიგებულია,  რაც გულისხმობს დაბალანსებულ კვებას, რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას, ჯანსაღ კუნთოვან მასასა და ინსულინის შენარჩუნებულ მგრძნობელობას, ესტროგენის ბუნებრივი კლების თანმდევი სიმპტომებიც გაცილებით რბილი იქნება. მეტიც, სამომავლოდ ქრონიკული დაავადებების განვითარების რისკი დრამატულად მცირდება. საკუთარი სხეულის წინასწარ მომზადება ამ ბუნებრივი, მაგრამ საპასუხისმგებლო ეტაპისთვის არის საუკეთესო ჯანდაცვითი ინვესტიცია”, — ამბობს ქეთევან შავლიაშვილი. 

თუმცა, არის კონკრეტული ნიშნები, რომელთა უგულებელყოფაც არ შეიძლება. აუცილებლად უნდა მიაქციოთ ყურადღება:

• მენსტრუალური ციკლის ნებისმიერ აუხსნელ ცვლილებას, თუნდაც 40 წლამდე ასაკში;
• ე.წ. “ტვინის ნისლს” — როდესაც მოულოდნელად გიჭირთ კონცენტრაცია და ამჩნევთ მეხსიერების ხარვეზებს;
• ძილის ხარისხის მკვეთრ, ქრონიკულ გაუარესებას;
• სახსრების ტკივილს, რომელსაც თითქოს არ აქვს ობიექტური მიზეზი;
• ენერგიის მუდმივ, აუხსნელ დეფიციტს, რომელიც სრულფასოვანი დასვენების შემდეგაც არ ნორმალიზდება.

ქეთევან შავლიაშვილი ხაზს უსვამს, რომ ძალიან მნიშვნელოვანია, გვესმოდეს, ეს სიმპტომები არ არის უბრალოდ “ქალის ხვედრი” ან “ასაკის ბუნებრივი თანმდევი პროცესი”, რომელსაც უსიტყვოდ უნდა შევეგუოთ — ეს არის ორგანიზმის მკაფიო სიგნალი, რომ მას კომპლექსური, პროფესიონალური დახმარება სჭირდება.

“ხშირად, საერთაშორისო პრაქტიკაში ვხვდებით შემთხვევებს, როდესაც ქალის ეს სპეციფიკური ჩივილები არასწორად ფასდება. მნიშვნელოვანია ვიყოთ ყურადღებით, თუ ჩვენს ჩივილებს, სიღრმისეული სიმპტომური შეფასების ან ლაბორატორიული კვლევების გარეშე, მხოლოდ “სტრესს” ან “გადაღლას” მიაწერენ, ასევე, თუ სიმპტომების სამართავად, ჰორმონული მდგომარების სრულფასოვანი შეფასების გარეშე, პირდაპირ ანტიდეპრესანტი ინიშნება”.

ქეთევან შავლიაშვილი თანამედროვე მედიცინაში მეორე აზრის მოსმენას მიღებულ, ცივილიზებულ და აუცილებელ პრაქტიკას უწოდებს. ყველა ქალს აქვს სრული უფლება, მიიღოს ისეთი სამედიცინო ზრუნვა, რომელიც მის რეალურ, ბიოლოგიურ საჭიროებებს ეფუძნება და არა მოძველებულ სტერეოტიპებს. ქალები იმსახურებენ, რომ მათი სხეულის ენა და ჩივილები სამედიცინო სივრცეში სრულად ვალიდური, გასაგები და მეცნიერულად დაფასებული იყოს.

მისი თქმით, იმისთვის, რომ რეალობა ქალების ჯანმრთელობის სასარგებლოდ შეიცვალოს, სახელმწიფოს მიდგომები ძირფესვიანად უნდა გადაეწყოს. პირველ რიგში, ცვლილებები სამედიცინო განათლებიდან უნდა დაიწყოს:

“მაგალითად, ამერიკის რამდენიმე შტატში უკვე განიხილება ინიციატივები, რომ ექიმებს, რომლებიც ქალებთან მუშაობენ, სავალდებულოდ მოეთხოვოთ დამატებითი, უახლესი ცოდნის მიღება ქალის ფიზიოლოგიისა და ჰორმონული ჯანმრთელობის შესახებ. განათლებაშივე უნდა ჩაიდოს ემპათიური კომუნიკაციის სწავლებაც, რათა მომავალმა ექიმებმა იცოდნენ, როგორ მოუსმინონ ქალს ისე, რომ მისი სიმპტომები ფსიქოლოგიურ პრობლემებად არ მონათლონ”.

მეორე მნიშვნელოვან ნაბიჯად ქეთევანი პრევენციაზე ორიენტირებულ დაფინანსებას ასახელებს და ავსტრალიის მაგალითს განიხილავს. 

“ავსტრალიამ გასულ წელს ათეულობით მილიონი დოლარი გამოყო სპეციალურად ქალთა ჰორმონული ჯანმრთელობისა და მენოპაუზის პროგრამებისთვის. მათ სახელმწიფო დაზღვევაში პირველად შეიტანეს სპეციალური, უფასო ვიზიტი, რომელიც ქალებს საშუალებას აძლევს, დროულად და სრულფასოვნად შეამოწმონ თავიანთი ჯანმრთელობა”.

საქართველოში ჯანდაცვის სისტემა და გაიდლაინები ჯერ კიდევ განვითარების პროცესშია. ქეთევან შავლიაშვილის თქმით, საქართველოს აქვს უნიკალური შანსი, არ გაიმეოროს სხვისი შეცდომები და გადმოიღოს მსოფლიოს უახლესი, პერსონალიზებული მედიცინის სტანდარტები.

“და შექმნას გარემო, სადაც ქალი მხოლოდ დიდხანს კი არ იცოცხლებს, არამედ იცოცხლებს ხარისხიანად, ენერგიულად და ჯანმრთელად. ეს არის არა ფუფუნება, არამედ ყველა ქალის ფუნდამენტური უფლება”.