საუკუნეების განმავლობაში ქალები მოკლებულები იყვნენ განათლების, მუშაობისა თუ თავისუფალი პროფესიული არჩევანის შესაძლებლობას. უთანასწორო პირობები, საზოგადოებრივი წნეხი, გენდერული როლები, სოციალური და კულტურული ჩარჩოები, მათ იძულებულს ხდიდა, საკუთარი ინტერესები დაეთმოთ.
ჩამოთვლილი ფაქტორები ქალებს ხელოვნურ ბარიერებს უქმნიდა და კონკრეტულ სფეროებში საქმიანობას უზღუდავდა. ასეთ მოცემულობაშიც კი, არაერთმა ქალმა სხვადასხვა დროსა და ქვეყანაში ტექნოლოგიის სამყაროში უმნიშვნელოვანესი, რიგ შემთხვევაში, კი გარდამტეხი წვლილის შეტანა შეძლო.
მიუხედავად ამისა, წლების განმავლობაში ტექნოლოგიებსა თუ მეცნიერებაში ქალების კონტრიბუცია უხილავი და შეუმჩნეველი რჩებოდა — ხშირად, მათი სახელები საერთოდ არ ჟღერდებოდა, ან ესა თუ ის გამოგონება კაცებს მიეწერებოდათ. ეს იმდენად ხშირი იყო, რომ დღეს სახელდებაც აქვს და “მატილდას ეფექტი” ეწოდება.
ამ სტატიაში იმ რამდენიმე გამოგონებაზე გიამბობთ, რომლებსაც დღეს, ალბათ, შენც იყენებ, მაგრამ აქამდე არ იცოდი, რომ მათი ავტორები ქალები არიან. დისკრიმინაციულ და უთანასწორო გარემოში ამ ქალების გამბედაობას უნდა ვუმადლოდეთ, რომ ერთ დროს კაცებისგან დომინირებულ სფეროში დღეს ქალების ჩართულობა მნიშვნელოვნადაა გაზრდილი.
ჰედი ლამარი
“გამოგონებები ჩემთვის მარტივი რამაა. იდეებზე ფიქრი არ მიწევს, აზრები ბუნებრივად მომდის თავში” — ამბობდა ავსტრიელი ჰედი ლამარი, რომელიც კინომოყვარულებს 1930-40-იანი წლების ჰოლივუდური ფილმებიდან ახსოვთ, მაგრამ ალბათ, ცოტამ თუ იცის, რომ მის სახელი მეოცე საუკუნის უმნიშვნელოვანეს გამოგონებას უკავშირდება.
მეორე მსოფლიო ომის დროს, 1941 წელს ლამარიმ მეგობართან, ჯორჯ ანთეილთან ერთად, სიხშირის გამავრცელებელი მექანიზმი შექმნა, რომელიც დღეს GPS-ის, WiFi-სა და Bluetooth-ის წინამორბედად მიიჩნევა. ის ომის დროს მოკავშირეებს შორის რადიოკომუნიკაციებს ნაცისტებისგან იცავდა. ლამარის ავტორობით შექმნილ ამ უსადენო მექანიზმს საიდუმლო კომუნიკაციის სისტემა (Secret Communication System) ეწოდა.
დიდი ხნის განმავლობაში ლამარის წვლილი ამ ინოვაციურ გამოგონებაში უგულებელყოფილი იყო. 2017 წელს ჰედი ლამარიზე დოკუმენტური ფილმი Bombshell: The Hedy Lamarr Story გადაიღეს. ფილმის რეჟისორის, ალექსანდრა დინის თქმით, მიზეზი იმისა, თუ რატომ ცდილობდნენ ამ გამოგონებაში ავტორის სახელის გაქრობას, იყო ის, რომ ლამარისგან მხოლოდ გლამურული იმიჯის შექმნა სურდათ.
ტექნოლოგიების სფეროში შეტანილი ამ წვლილისთვის მას არც აღიარება და არც ფინანსური სარგებელი მიუღია.
მარგარეტ ნაითი
მარგარეტ ნაითი მე-19 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გამომგონებელი ქალია. მარგარეტს ყველაზე დიდი აღიარება იმ მექანიზმის შექმნამ მოუტანა, რომლის საშუალებითაც ქაღალდის ბრტყელძირიანი ჩანთების დამზადება გახდა შესაძლებელი. მანქანა კეცავდა და ქმნიდა ბრტყელ, კვადრატულ ფსკერიან ყავისფერ ქაღალდის ჩანთებს. სწორედ ეს ინოვაცია მიიჩნევა თანამედროვე ჩანთების წინამორბედად, რომელსაც დღეს საყიდლებისთვის ვიყენებთ. მექანიზმის გამოგონებამ შესაძლებელი გახადა, ჩანთები მასობრივი წარმოებისთვის გამოეყენებინათ.
თუმცა მარგარეტს სამართლებრივი ბრძოლა დასჭირდა იმის დასამტკიცებლად, რომ ეს გამოგონება მას ეკუთვნებოდა. მას იდეა ჩარლზ ენანმა მოპარა, კაცმა, რომელიც მექანიზმის აწყობისას ქარხანაში იყო. მარგარეტმა ენანს სასამართლოში უჩივლა, 1871 წელს კი დავა მის სასარგებლოდ დასრულდა.
ალისა პარკერი
ალისა პარკერმა 1919 წელს დააპატენტა იდეა ცენტრალურ გათბობაზე და საფუძველი დაუდო ბევრად უფრო უსაფრთხო, ეფექტურ და კომფორტულ თანამედროვე ცენტრალური გათბობის (ვენტილაციისა და კონდიციონერების) სისტემის განვითარებას.
მისი იდეა ინოვაციური იყო და სახლის გაზის ენერგიით გათბობას ითვალისწინებდა. ამ გამოგონების საფუძველზე, გათბობის სხვადასხვა ზონაში განაწილება იყო შესაძლებელი. სწორედ პარკერის რევოლუციური იდეის წყალობით, შემცირდა ადამიანების შრომა და იკლო სახლების ან შენობების დაწვის რისკმაც, რადგან გათბობისთვის მთელი ღამით შეშით ღუმელის დანთება აღარ იყო საჭირო.
მიუხედავად ამ უმნიშვნელოვანესი გამოგონებისა, პარკერის ცხოვრებაზე ძალიან ცოტა რამ ვიცით. ის 1885 წელს დაიბადა ნიუ-ჯერსის შტატში. 1900-იან წლებში სწავლა დაიწყო ჰოვარდის უნივერსიტეტში, რომელიც 1910 წელს წარმატებით დაასრულა. ვარაუდობენ, რომ პარკერის სპეციალიზაციის სფეროები STEM-სა და ინჟინერიას უკავშირდება.
ENIAC-ის პროგრამისტები
1940-იან წლებში, მეორე მსოფლიო ომის დროს ამერიკის შეერთებულ შტატებში 6 პროგრამისტ ქალს საიდუმლო პროექტის ფარგლებში ENIAC-ის (ელექტრონული ინტეგრატორი და კომპიუტერი) დაპროგრამება დაევალათ. ის ომში ბალისტიკური რაკეტების ტრაექტორიას ითვლიდა.
ქალების ვინაობა წლების განმავლობაში — უცნობი, მათი ეს უმნიშვნელოვანესი მიღწევა კი უგულებელყოფილი იყო. ათწლეულების შემდეგ, 1980-იან წლებში ჰარვარდის უნივერსიტეტის სტუდენტმა, ქესი კლაიმანმა თეზისის კვლევისასა აღმოაჩინა ფოტო, სადაც ჩანს, რომ კომპიუტერთან ქალები დგანან. ეს აღმოჩენა ENIAC-ის პროგრამისტ ქალებზე მისი კვლევისა და დოკუმენტური ფილმის საფუძველი გახდა.
