მენსტრუალური ციკლი არის იმ მოვლენების ერთობლიობა, რომლებიც მდედრობითი სქესის ადამიანების ორგანიზმში ყოველ თვე მიმდინარეობს, როცა ის შესაძლო ორსულობისთვის ემზადება.

ეს ციკლი არის ტვინში, საკვერცხეებსა და საშვილოსნოში მიმდინარე იმ პროცესების ჯაჭვი, რომლებიც დაკავშირებულია ჰორმონებთან — ქიმიურ სიგნალებთან, რომლებიც სისხლით გადაადგილდებიან სხეულის ერთი ნაწილიდან მეორეში. სწორედ ეს ჰორმონალური ცვლილებები უწყობს ხელს, რომ საშვილოსნოს ლორწოვანი გარსი გაიზარდოს და გასქელდეს, ასევე გამოიწვიოს ოვულაცია, როცა საკვერცხე გამოყოფს კვერცხუჯრედს.

ხშირად ადამიანები „მენსტრუაციას“ და „მენსტრუალურ ციკლს“ ერთი და იმავე მნიშვნელობით იყენებენ, თუმცა ისინი სხვადასხვა რამეს აღნიშნავს. მენსტრუაცია არის საშვილოსნოს ლორწოვანი გარსის ყოველთვიური მოცილება: ამ დროს სისხლი და ქსოვილი საშვილოსნოდან საშვილოსნოს ყელის გავლით გამოდის და სხეულს საშოს მეშვეობით ტოვებს. მენსტრუალური ციკლი მოიცავს მენსტრუაციას, მაგრამ ასევე ყველა იმ პროცესსაც, რაც მის წინ და მის შემდეგ ხდება.

► მენსტრუალური ციკლი იწყება სისხლდენის პირველ დღეს და მთავრდება მომდევნო მენსტრუაციის დაწყებამდე ერთი დღით ადრე.

რატომ არის მნიშვნელოვანი, რომ გვესმოდეს მენსტრუალური ციკლი?

მენსტრუალური ციკლი თქვენი ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილია და ის გავლენას ახდენს ყველაფერზე — ენერგიის დონიდან და სქესობრივი ლტოლვიდან დაწყებული, განწყობითა და ზოგადი ჯანმრთელობით დამთავრებული.

მენსტრუალური ციკლის სხვადასხვა ფაზის გაგება მოგცემთ უფრო ღრმა წარმოდგენას თქვენი სხეულის ნაყოფიერებასა თუ მდგომარეობაზე და დაგეხმარებათ ყოველდღიური საქმიანობის შესახებ ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში.

როდესაც იცით, როდის უნდა ელოდოთ გარკვეულ ცვლილებებს, უფრო თავდაჯერებულად შეგიძლიათ დაგეგმოთ ვარჯიშის რუტინა, განსაკუთრებული ღონისძიებები ან თუნდაც ექიმთან ვიზიტი.

მენსტრუალური ციკლის ფაზები

მენსტრუალური ციკლი შედგება ორი ერთმანეთთან დაკავშირებული, პარალელურად მიმდინარე ციკლისგან:

საკვერცხეების ციკლი (ცვლილებები საკვერცხეებში)
საშვილოსნოს ციკლი (ცვლილებები საშვილოსნოში)

მიუხედავად იმისა, რომ ამ ციკლებს ხშირად ცალ-ცალკე აღწერენ, რეალურ დროში ისინი ნაწილობრივ თანადროულად მიმდინარეობს და ერთად მოქმედებს.

საშვილოსნოს ციკლი და საკვერცხეების ციკლი სხვადასხვა ფაზად იყოფა. თითოეულ ფაზაში სხვადასხვა მოვლენა ხდება. საკვერცხეების ციკლში სამი ფაზაა: ფოლიკულური (ოვულაციამდე), ოვულაცია (როცა საკვერცხე გამოყოფს კვერცხუჯრედს) და ლუთეინური (ოვულაციის შემდეგ). საშვილოსნოს ციკლში ოთხი ფაზაა: მენსტრუაცია, პროლიფერაციული ფაზა, ოვულაცია და სეკრეტორული ფაზა (მენსტრუალური სისხლდენის დაწყებამდე).

საკვერცხეების ციკლი

ეს ციკლი საკვერცხეებში მიმდინარე ფიზიკურ ცვლილებებს აღწერს.

► შენიშვნა: ქვემოთ აღწერილია 28-დღიანი ციკლის მაგალითი, სადაც ოვულაცია ხდება მე-14 დღეს. გახსოვდეთ, რომ ციკლების ხანგრძლივობა შეიძლება განსხვავდებოდეს სხვადასხვა ადამიანისთვის და აუცილებელი არაა, თქვენი ციკლი ამ კონკრეტულ მაგალითს ზუსტად მიყვებოდეს.

ფოლიკულური ფაზა (დაახლოებით #1-14 დღე)

როდის: მენსტრუაციის დაწყებიდან ოვულაციამდე.
რა ხდება: ორივე საკვერცხეში ვითარდება რამდენიმე ფოლიკული (სითხით სავსე ტომსიკა, რომელიც კვერცხუჯრედს შეიცავს). მათგან ერთ-ერთი ხდება დომინანტური ფოლიკული (ყველაზე „წამყვანი“ ფოლიკული, რომელიც ოვულაციისას მომწიფებულ კვერცხუჯრედს ყველაზე ხშირად გამოყოფს) და იზრდება დაახლოებით ღილის ზომამდე. უმეტესობისთვის ეს ფაზა გრძელდება დაახლოებით 10-22 დღე, თუმცა ხანგრძლივობა შეიძლება განსხვავდებოდეს.
ჰორმონები: ჰიპოფიზი (ტვინის ფუძესთან მდებარე ჯირკვალი) გამოიმუშავებს ფოლიკულმასტიმულირებელ ჰორმონს (FSH), რომელიც საკვერცხეებს სიგნალს აძლევს, რომ ოვულაციისთვის კვერცხუჯრედი მოამზადონ. ზრდადი დომინანტური ფოლიკული გამოიმუშავებს უფრო და უფრო მეტ ესტროგენს (ჰორმონს, რომელიც საშვილოსნოს ლორწოვან გარსს ზრდასა და გასქელებაში ეხმარება), რომლის დონეც მაქსიმუმს ოვულაციამდე ცოტა ხნით ადრე აღწევს.

ოვულაცია (დაახლოებით მე-14 დღე)

► შენიშვნა: ოვულაცია ერთდროულად არის საკვერცხეებისა და საშვილოსნოს ციკლის ნაწილი, რადგან ორივეში საკვანძო მოვლენაა.

როდის: მენსტრუალური ციკლის შუაში ან მომდევნო მენსტრუაციის დაწყებამდე დაახლოებით 13-15 დღით ადრე.
რა ხდება: დომინანტური ფოლიკული გამოათავისუფლებს კვერცხუჯრედს ფალოპის მილში.
ჰორმონები: მალუთეინიზირებელი ჰორმონის (LH) მოულოდნელი „ტალღა“ (მკვეთრი მატება) იწვევს კვერცხუჯრედის გამოყოფას. ოვულაციის შემდეგ მალევე ესტროგენის დონე იკლებს.

ლუთეინური ფაზა (დაახლოებით #14-28 დღე)

როდის: ოვულაციიდან მომდევნო მენსტრუაციის დაწყებამდე. ეს ფაზა ხშირად გრძელდება დაახლოებით 14 დღე, თუმცა შესაძლოა იყოს 9-დან 16 დღემდე.
რა ხდება: ოვულაციის შემდეგ ცარიელი ფოლიკული გარდაიქმნება ყვითელ სხეულად, რომელიც პოტენციური ორსულობის მხარდასაჭერად გამოყოფს პროგესტერონს (ჰორმონს, რომელიც საშვილოსნოს ლორწოვან გარსს ამზადებს განაყოფიერებული კვერცხუჯრედის შესაძლო მიმაგრებისთვის) და გარკვეული რაოდენობით ესტროგენს. თუ ორსულობა არ დგება, ყვითელი სხეული დაახლოებით 9-11 დღეში იშლება.
ჰორმონები: თუ ორსულობა არ დადგა, პროგესტერონის (და უფრო მცირე მასშტაბით ესტროგენის) დონე იზრდება და შემდეგ იკლებს. ჰორმონების ამ ცვლილებებმა შეიძლება ხელი შეუწყოს ტიპურ პრემენსტრუალურ სიმპტომებს (რომლებზეც დეტალურად შემდეგ ქვეთავში ვისაუბრებთ). როცა პროგესტერონისა და ესტროგენის დონე ეცემა, მენსტრუაცია თავიდან იწყება.

როგორ შეიძლება ვიგრძნო თავი ლუთეინურ ფაზაში?

ამ ფაზაში ბევრ ადამიანს უვითარდება პრემენსტრუალური სინდრომი (PMS), რომელიც შეიძლება მოიცავდეს როგორც ემოციურ, ისე ფიზიკურ ცვლილებებს. ზოგიერთს სიმპტომები საერთოდ არ აქვს, ზოგისთვის კი მათი ინტენსივობა განსხვავებულია. შესაძლო ნიშნებია:

განწყობის ცვლილებები (მაგალითად გაღიზიანება, სევდა ან შფოთვა)
შებერილობა
მკერდის მგრძნობელობა
მსუბუქი სპაზმები/ტკივილი
მადის გაძლიერება
დაღლილობა ან ენერგიის დონის ცვალებადობა
ძილის გაუარესება
თავის ტკივილი
აკნე

მენსტრუაციის მოახლოებისას ყველაზე გავრცელებული სიმპტომია სპაზმები/ტკივილი მენჯის მიდამოში, რაც გამოწვეულია საშვილოსნოს შეკუმშვით, როცა ის ლორწოვანი გარსის გამოყოფას ცდილობს. თუ სიმპტომები იმდენად ძლიერია, რომ ყოველდღიურ ცხოვრებაზე გავლენას ახდენს, მიმართეთ ექიმს.

საშვილოსნოს ციკლი

ეს ციკლი საშვილოსნოში მიმდინარე ფიზიკურ ცვლილებებს აღწერს.

მენსტრუაცია (დაახლოებით #1-5 დღე)

როდის: მენსტრუაციის დაწყებიდან მის დასრულებამდე.
რა ხდება: წინა ციკლის საშვილოსნოს ლორწოვანი გარსიდან (ენდომეტრიუმიდან) სისხლი და ქსოვილი გამოიდევნება საშვილოსნოს ყელისა (საშვილოსნოს ქვედა ნაწილი, რომელიც საშოში გადადის) და საშოს გავლით. ამ ფაზაში ენდომეტრიუმი ყველაზე თხელია. ტიპური მენსტრუაცია შეიძლება გაგრძელდეს 8 დღემდე, თუმცა საშუალოდ ის დაახლოებით 5-6 დღეა.
ჰორმონები: ესტროგენისა და პროგესტერონის დონე, როგორც წესი, ყველაზე დაბალია. ამის გამო ლორწოვანი გარსის ზედა შრეები იშლება და ორგანიზმიდან გამოდის.

პროლიფერაციული ფაზა (დაახლოებით #6-14 დღე)

როდის: მენსტრუაციის დასრულებიდან ოვულაციამდე.
რა ხდება: „პროლიფერაციული“ ნიშნავს სწრაფად ზრდადს. ამ ფაზაში საშვილოსნო თავიდან აშენებს და ასქელებს ლორწოვან გარსს, რათა მოემზადოს შესაძლო ორსულობისთვის. ამავე დროს, საკვერცხეები გამოსაყოფად ამზადებენ კვერცხუჯრედებს (ოოციტებს).
ჰორმონები: ამ ფაზაში ესტროგენის დონე, როგორც წესი, იზრდება. ეს სიგნალს აძლევს საშვილოსნოს ლორწოვან გარსს, რომ ზრდა დაიწყოს.

ოვულაცია (დაახლოებით მე-14 დღე)

► შენიშვნა: ოვულაცია ერთდროულად არის საკვერცხეების და საშვილოსნოს ციკლის ნაწილი, რადგან ორივეში საკვანძო მოვლენას წარმოადგენს.

როდის: მენსტრუალური ციკლის შუაში, ან მომდევნო მენსტრუაციის დაწყებამდე დაახლოებით 13-15 დღით ადრე.
რა ხდება: დომინანტური ფოლიკული გამოათავისუფლებს კვერცხუჯრედს ფალოპის მილში.
ჰორმონები: მალუთეინიზირებელი ჰორმონის (LH) მოულოდნელი „ტალღა“ (მკვეთრი მატება) იწვევს კვერცხუჯრედის გამოყოფას. ოვულაციის შემდეგ მალევე ესტროგენის დონე იკლებს.

სეკრეტორული ფაზა (დაახლოებით #14–28 დღე)

როდის: ოვულაციიდან მომდევნო მენსტრუაციის დაწყებამდე.
რა ხდება: ენდომეტრიუმი კიდევ უფრო სქელდება და საკვები ნივთიერებებით მდიდრდება, რათა ორსულობის შემთხვევაში განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი გამოკვებოს. თუ განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი არ იმპლანტირდება (როცა განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი საშვილოსნოს კედელს/ლორწოვან გარსს „ემაგრება“), საშვილოსნოს ლორწოვანი გარსი იშლება და იწყება მენსტრუაცია.
ჰორმონები: ამ ფაზაში პროგესტერონის დონე იზრდება, რის შედეგადაც საშვილოსნოს ლორწოვანი გარსი წყვეტს შემდგომ გასქელებას და ემზადება იმპლანტაციისთვის. სეკრეტორული ფაზის ბოლოს ორგანიზმი გამოყოფს პროსტაგლანდინებს — ჰორმონის მსგავს ნაერთებს, რომლებიც შეიძლება იწვევდეს სპაზმებს/ტკივილს, რათა ლორწოვანი გარსის მოცილებას შეუწყოს ხელი, თუ ორსულობა არ დადგა.

► ციკლის დასრულების შემდეგ მენსტრუაცია კვლავ დაიწყება და ციკლი თავიდან განმეორდება.

მენსტრუალური ციკლები განსხვავდება

ერთი სრული მენსტრუალური ციკლი, როგორც წესი, გრძელდება 21-დან 35 დღემდე (ზოგი წყაროს მიხედვით 24-38 დღე), თუმცა ეს შეიძლება განსხვავდებოდეს ადამიანიდან ადამიანამდე და ერთი ციკლიდან მეორემდე.

ადამიანების უმეტესობა მენსტრუაციას საშუალოდ 12 წლის ასაკში იწყებს. თუმცა, შესაძლებელია მენსტრუაცია დაიწყოს როგორც 8 წლის, ისე 16 წლის ასაკშიც. როგორც წესი, მენსტრუაცია იწყება მკერდის ზრდისა და ბოქვენის თმის გაჩენიდან რამდენიმე წელიწადში.

მენსტრუაცია მენოპაუზის დროს სრულად წყდება, რაც საშუალოდ დაახლოებით 51 წლის ასაკში ხდება. მენოპაუზის პერიოდში ორგანიზმი წყვეტს კვერცხუჯრედების წარმოებას (ანუ ოვულაციაც წყდება). მენოპაუზად ითვლება ის ეტაპი, როცა ადამიანს ერთი წლის განმავლობაში მენსტრუაცია აღარ მოსვლია.

იხილეთ აგრეთვე ჩვენი სტატია მენოპაუზა — ნიშნები, სიმპტომები და გამომწვევი მიზეზები

ციკლის ხანგრძლივობა შესაძლოა დროთა განმავლობაში შეიცვალოს კიდეც, მაგალითად, მენარქეს (პირველი მენსტრუაციის) შემდეგ წლებში ან მენოპაუზასთან მიახლოებისას (როცა მენსტრუაცია მუდმივად შეწყდება).

ზოგჯერ ოვულაცია საერთოდ არ ხდება, რასაც ანოვულაცია ეწოდება. ეს უფრო ხშირია მენსტრუაციის დაწყების პირველ წლებში და ასევე მოგვიანებით, პერიმენოპაუზის პერიოდში (მენოპაუზაზე გადასვლის ეტაპზე). ანოვულაცია შეიძლება მოხდეს ძუძუთი კვების დროსაც ან ჯანმრთელობის გარკვეული პრობლემების გამო, მაგალითად, პოლიკისტური საკვერცხის სინდრომის (PCOS) შემთხვევაში. ზოგიერთ შემთხვევაში მენსტრუაცია შეიძლება რეგულარულს ჰგავდეს, მიუხედავად იმისა, რომ ოვულაცია არ მომხდარა, და ამის მიზეზი შეიძლება გაურკვეველი დარჩეს.

იხილეთ აგრეთვე ჩვენი სტატია როგორია ცხოვრება პოლიკისტური საკვერცხის სინდრომით

ვინაიდან ჰორმონების დონე ციკლის განმავლობაში იცვლება, ზოგმა ადამიანმა შეიძლება შეამჩნიოს ცვლილებები თმაზე, კანზე, საჭმლის მონელებაზე (მათ შორის, განავალზეც), განწყობაზე, შაკიკის თავის ტკივილებზე, ან თუნდაც იმაზე, როგორ განიცდის სექსს ციკლის სხვადასხვა ეტაპზე.

არარეგულარული მენსტრუაცია — რა უნდა ვიცოდეთ?

არარეგულარული მენსტრუაცია გულისხმობს ნებისმიერ შემთხვევას, რომელიც „ნორმალურ“ მენსტრუალურ პერიოდს არ შეესაბამება. არარეგულარული მენსტრუაციის რამდენიმე მაგალითია:

მენსტრუაცია, რომელიც მოდის 21 დღეზე ნაკლები ან 35 დღეზე მეტი ინტერვალით;
მენსტრუაციის არარსებობა სამი თვის (90 დღის) განმავლობაში;
მენსტრუალური ნაკადი, რომელიც ჩვეულებრივზე ბევრად ჭარბი ან ბევრად სუსტია;
სისხლდენა, რომელიც 7 დღეზე მეტხანს გრძელდება.
მენსტრუაცია, რომელსაც თან ახლავს ძლიერი ტკივილი, სპაზმები, გულისრევა ან ღებინება.
სისხლდენა ან ლაქებიანი გამონადენი მენსტრუაციებს შორის.

მენსტრუაციის განმავლობაში, როგორც წესი, მოსალოდნელია დაახლოებით 35 მლ სისხლის დაკარგვა, თუმცა 10-80 მლ შუალედი ნორმად მიიჩნევა. არარეგულარული სისხლდენის ნიშნები შეიძლება იყოს:

საფენის ან ტამპონის სრულად დასველება ყოველ 1-2 საათში;
სისხლის დიდი შედედებული მასების (კოლტების) გამოსვლა.
სისხლდენა, რომელიც ყოველ ჯერზე 7 დღეზე მეტხანს გრძელდება.

► ნორმალურია, თუ ციკლიდან ციკლამდე სისხლდენის რაოდენობა გარკვეულად იცვლება. ასევე მნიშვნელოვანია გახსოვდეთ, რომ თქვენი „ნორმა“ შეიძლება სხვებისგან განსხვავდებოდეს. ეცადეთ, არ შეადაროთ თავი სხვებს. თუ გაწუხებთ არარეგულარული ან ძალიან ძლიერი სისხლდენა, მიმართეთ ექიმს.

როგორ მივადევნოთ თვალი მენსტრუალურ ციკლს?

კარგი იდეაა, იცოდეთ, როგორ მიმდინარეობს თქვენი მენსტრუალური ციკლი. შესაძლოა, მენსტრუაციის არქონა დიდ პრობლემად არ მოგეჩვენოთ, მაგრამ არარეგულარული ციკლი ზოგჯერ ჯანმრთელობის რაიმე უფრო სერიოზული პრობლემის არსებობის ნიშანია. ექიმი ხშირად გკითხავთ თქვენს ბოლო მენსტრუაციასა და, ზოგადად, მენსტრუალური ციკლის შესახებ, ამიტომ იმის ცოდნა, რა არის თქვენთვის ნორმალური, ძალიან გამოსადეგია.

მენსტრუალური ციკლისთვის თვალის დევნება ასევე დაგეხმარებათ, გაიგოთ, როდის გაქვთ ოვულაცია — ანუ როდის გაქვთ ორსულობის ყველაზე მაღალი ალბათობა. გარდა ამისა, ეს სასარგებლოა წინასწარ დაგეგმვისთვისაც, მაგალითად, განსაკუთრებული ღონისძიების ან შვებულების დროს მენსტრუალური სისხლდენისთვის მოსამზადებლად.

მენსტრუალური ციკლისთვის თვალის სადევნებლად:

კალენდარში X-ით მონიშნეთ მენსტრუაციის პირველი დღე. ეს არის ციკლის პირველი დღე.
შემდეგ მონიშნეთ X-ით თითოეული დღე, როცა სისხლდენა გაქვთ. შეწყვიტეთ მონიშვნა მაშინ, როცა სისხლდენა დასრულდება.
როცა სისხლდენა ხელახლა დაიწყება, ისევ მონიშნეთ X-ით. ეს უკვე ახალი ციკლის პირველი დღეა.
შემდეგ შეგიძლიათ დაითვალოთ დღეები პირველ X-ებს შორის და ასე მიიღოთ თქვენი ციკლის ხანგრძლივობა. X-ების რაოდენობით კი დაინახავთ, რამდენ დღეს გრძელდება სისხლდენა.

► არსებობს მობილური აპლიკაციებიც, რომლებიც ამ ყველაფერს თქვენ მაგივრად გააკეთებს.

როდის მივმართოთ ექიმს?

მენსტრუალური ციკლის გარკვეული ვარიაცია ნორმალურია, თუმცა გაითვალისწინეთ, რომ ღირს ექიმთან საუბარი, თუკი თქვენ:

მუდმივად გაქვთ ციკლები, რომელთა ხანგრძლივობაც სცდება ნორმის ფარგლებს (21-35 დღე);
ზედიზედ სამ თვეზე მეტხანს გიცდებათ მენსტრუაცია (ორსულად კი არ ხართ);
გაქვთ ძალიან ჭარბი ან გახანგრძლივებული სისხლდენა (მაგალითად: რამდენიმე საათის განმავლობაში ყოველ საათში ერთხელ სრულად გისველდებათ საფენი ან ტამპონი, ან სისხლდენა გრძელდება 8 დღეზე მეტხანს);
გაქვთ ძლიერი ტკივილი ან სხვა სიმპტომები, რომლებიც ყოველდღიურ ცხოვრებაზე ახდენს გავლენას.

წყაროები: Cleveland Clinic, HelloClue