ავტორი: ელენე ზაქაშვილი

“სახელმწიფო და თუნდაც ეკლესია სულ იმას გაიძახის, რომ დემოგრაფიული პრობლემაა და ბავშვები უნდა გავაჩინოთ. იმას არავინ ფიქრობს, ბავშვის გასაჩენად რამხელა წნეხის გავლა გვიწევს ყველანაირად” — გვითხრა რესპონდენტმა, რომელმაც ანონიმურად დარჩენა ამჯობინა. 

ანი (სახელი შეცვლილია) ინ ვიტროს პაციენტია. შვილის ამ გზით გაჩენის გადაწყვეტილება 28 წლის ასაკში (2024 წელს), ჯანმრთელობის პრობლემების გამო მიიღო. 

ენდომეტრიული კისტებისა და საშვილოსნოს პოლიპის სამკურნალოდ ლაპარასკოპია-ჰისტეროსკოპია ჰქონდა გაკეთებული. ბუნებრივი გზით დაორსულებას კი წელიწადნახევარი ცდილობდა. 

“ვიცოდი, რომ ენდომეტრიოზი ძალიან ვერაგი, ქრონიკული დაავადებაა და ახასიათებს რეციდივი. ამიტომ კიდევ რომ არ დამეკარგა დრო, გადავწყვიტე ინ ვიტრო. როცა მივედი, ენდომეტრიული კერები და შეხორცებები უკვე თავიდან იყო გაჩენილი”.

ენდომეტრიოზი ქრონიკული დაავადებაა, რომლის დროსაც საშვილოსნოს შიგნით არსებული ლორწოვანი გარსის მსგავსი ქსოვილი საშვილოსნოს გარეთ იზრდება. დაავადებამ შეიძლება გამოიწვიოს ტკივილი, ანთება, შეხორცებები და საკვერცხის კისტები, ზოგ შემთხვევაში — ნაყოფიერების პრობლემებიც.

ანიმ 2025 წლის დეკემბერში გადაიტანა ემბრიონი და ორსულობაც დადგა, თუმცა ნაყოფის განვითარება 11 კვირაზე შეწყდა. 

“მეგონა, ჯოჯოხეთში ვცხოვრობდი. ჯერ იყო მუდმივი შიში, დადგებოდა თუ არა ორსულობა, შემდეგ — როგორ განვითარდებოდა ნაყოფი. სულ შიშში ვიყავი, რომ რაიმე დაემართებოდა. ბოლოს ეგრეც დამთავრდა…”

ახლა მეორე ემბრიონის გადატანისთვის ემზადება და თუ ესეც არ გაამართლებს, ყველაფრის თავიდან დაწყება მოუწევს.

IVF — რა არის და ვის სჭირდება

IVF-ს ძირითადად მაშინ მიმართავენ, როცა ბუნებრივი გზით დაორსულება არ ან ვერ ხდება. ჰეტეროსექსუალი წყვილების შემთხვევაში, მიზეზი შეიძლება იყოს როგორც ქალის, ასევე კაცის რეპროდუქციული ჯანმრთელობის პრობლემები. 

ინ ვიტრო განაყოფიერება რამდენიმე ეტაპს მოიცავს:

უშუალოდ IVF პროცედურის დაწყებამდე პაციენტები ექიმის კონსულტაციას გადიან. ამ დროს საჭირია არაერთი კვლევა და ანალიზი.  

არასავალდებულო პროცესია გადატანამდე ემბრიონებისთვის გენეტიკური ტესტირების ჩატარება — პაციენტები გადაწყვეტილებას ინდივიდუალურად იღებენ. 

• PGT-A — ამოწმებენ ქრომოსომების რაოდენობას
• PGT-M — ამოწმებენ კონკრეტულ მემკვიდრეობით დაავადებას

საინტერესოა, რომ მსოფლიოს მასშტაბით, ინ ვიტრო განაყოფიერებით პირველი ბავშვი 1978 წელს დაიბადა. დღეს, სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, მსოფლიოში უკვე მილიონობით ბავშვია ამ მეთოდით დაბადებული. 

რამდენი ბავშვი იბადება საქართველოში ინ ვიტროთი? ამის ერთიანი მონაცემები არ გვაქვს. ვიცით, რომ 2024 წლიდან ერთიან რეესტრში უნდა ასახულიყო სუროგაციასთან, ინ ვიტრო განაყოფიერებასა და ინსემინაციასთან დაკავშირებული სტატისტიკა, თუმცა ეს რეესტრი ამჟამად არ ფუნქციონირებს. 

გვაქვს 2021-2023 წლების მონაცემები, რადგან ჯანდაცვის სამინისტრომ დეპუტატის კითხვას უპასუხა: 2021 წელს — 719,  2022 წელს — 1110, 2023 წელს კი (6 თვე) — 459 ბავშვი დაიბადა. 

გარანტია არ არის

მარიამს ყველაზე მეტად კონტრაქტებზე ხელის მოწერა გაუჭირდა. 

“ყველა გვერდზე კითხულობ ერთსა და იმავეს — “გარანტია არ არის”, “ექიმი არ იძლევა 100%-იან გარანტიას”, “გარანტია ვერ იქნება”, “კლინიკა ვერ გაძლევთ გარანტიას”. ეს მართლა ასეა, ვერავინ მოგცემს გარანტიას, რამდენიც არ უნდა გადაიხადო. ის გადატანილი უჯრედი ორგანიზმმა თუ არ მიიღო და არ მიიმაგრა, ამას კლინიკა ვერ გაგიკეთებს”, — მიუხედავად იმისა, რომ ეს იცის, ემოციურად მაინც გაუჭირდა.

ჰორმონალურ პრეპარატებთან ერთად, მენტალურ ჯანმრთელობაზე გავლენას მოლოდინიც რომ ახდენს, გვიდასტურებს რეპროდუქტოლოგიც. ამაზე საუბრობენ ჩვენი სხვა რესპონდენტი ქალები, რომლებსაც მსგავსი გამოცდილება ჰქონიათ.

“იმას არავინ ფიქრობს, ბავშვის გასაჩენად რამხელა წნეხის გავლა გვიწევს ყველანაირად, ეს იქნება ფინანსები თუ ფსიქოლოგიური მომენტი. ფინანსურ მხარდაჭერასთან ერთად, ძალიან მნიშვნელოვანია ფსიქოლოგიური მხარდაჭერაც, რომელიც ასევე საკმაოდ ძვირი ჯდება ჩვენს ქვეყანაში და არც ფსიქოლოგთან ვიზიტს აფინანსებენ სადაზღვევოები. მოკლედ, საშინელ მდგომარეობაში ვართ” — ანი.

“პროტოკოლში უნდა იყოს შესული თუნდაც ერთი უფასო ვიზიტი ფსიქოლოგთან, რომელიც მოგვარებული იქნება იმ კლინიკის მიერ, სადაც დადიხარ. მაგაშიც ფულის ხარჯი აღარ გვჭირდება” — მარიამი.

სალომესთვის ინ ვიტრო წარმატებით დასრულდა. მას ახლა 2 წლის შვილი ჰყავს. პროცესი მისთვისაც რთული იყო. 

ინ ვიტრო განაყოფიერების გადაწყვეტილება 32 წლის ასაკში მიიღო. ოჯახის შექმნა არ სურდა, თუმცა შვილი უნდოდა. 

“მყავდა ბავშვობის მეგობარი და წლებია ვხუმრობთ, რომ თუ ოჯახს არ შევქმნიდით, გაგვეჩინა საერთო შვილი გააზრებულად. საბოლოოდ, წლების განმავლობაში ეს ხუმრობა გადაიზარდა სერიოზულ განსახილველ საკითხში და 32 წლის ასაკში დავიწყე ინ ვიტრო”.

პირველი მცდელობისას, განაყოფიერების შემდეგ 4 ემბრიონი მიიღეს, ჩაუტარეს გენეტიკური კვლევა და ოთხივეს სხვადასხვა ქრომოსომული დარღვევა აღმოაჩნდა, რის გამოც ემბრიონები არ გადაიტანეს.

სანამ პროცესს თავიდან დაიწყებდნენ, 6-თვიანი მოსამზადებელი პერიოდი აიღეს. ამჯერად ყველაფერი კარგად დასრულდა. 

“მუდმივი ვიზიტები ექიმთან, დაუსრულებელი ინექციები და წამლები. ჰორმონების გვერდითი მოვლენები. დღეს, როცა ჩემი შვილი სახეზეა, ის გზა ცუდად აღარ მახსენდება, მაგრამ ამ მომენტამდე ყოველი დღე შიში, გაურკვევლობა, შფოთვა და დარდია” — ამბობს სალომე.

რეპროდუქციული ტექნოლოგიები მხოლოდ უნაყოფობის მკურნალობისთვის არ გამოიყენება — ზოგ შემთხვევაში ნაყოფიერების შენარჩუნებისთვის კვერცხუჯრედებს ან ემბრიონებს ყინავენ (კრიოკონსერვაცია), რაც IVF-ის ტექნოლოგიებთან არის დაკავშირებული. 100%-იანი გარანტია აქაც არ არსებობს. 

მაიამ (სახელი შეცვლილია) კვერცხუჯრედების გაყინვა 38 წლის ასაკში გადაწყვიტა.

“ვიფიქრე, რომ პრემენოპაუზის პერიოდში შევდივარ და რადგან პარტნიორი არ მყავს და არც მომავალში ვგეგმავ, რომ მყავდეს, გადავწყვიტე, ლაბორატორიულად, სამეცნიერო კუთხით დამერეზერვებინა ჩემი ფერტილობა”.

მაიას შემთხვევაში, ბევრი ფოლიკულიდან მინიმალური რაოდენობის კვერცხუჯრედი ამოვიდა. ამიტომ გადაწყვიტეს, აღარ გაერისკათ და პირდაპირ ემბრიონები გაეყინათ, რისთვისაც დონორის მასალა (სპერმა) შეისყიდა.

ემბრიონების გაყინვის შემდეგ ორი წელი გავიდა. ახლა გადატანის პროცედურის დაიწყებას გეგმავს.

“მთავარი ემოციური გამოწვევა, გაგეცინებათ და, იყო ქვეყანაში არსებული მდგომარეობა. ვფიქრობდი, ღირს თუ არა ამ ქვეყნად გაჩნდეს ადამიანი. როგორ ქვეყანაში გაჩნდება? ჯანდაცვა როგორი იქნება? განათლება როგორი იქნება? ძალიან ვშფოთავდი”. 

ახლაც შფოთავს, მაგრამ მზადაა: “მივხვდი რომ მზად ვიყავი ჩემი ცხოვრება გამენაწილებინა სხვა ადამიანისთვის, რომელიც მთლიანად ჩემზე იქნებოდა დამოკიდებული”. 

ზოგადად, როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში  გაზრდილია დედის საშუალო ასაკი ბავშვის დაბადებისას. 2000 წელს საქართველოში თუ საშუალო წელი 25 იყო, 2025 წლის მონაცემებით, ეს ასაკი 30 წლამდეა გაზრდილი. პირველი ბავშვის დაბადებისას კი ქალის საშუალო ასაკი 27 წელია. 

ეს ოჯახის დაგეგმვასთანაც არის დაკავშირებული. საერთაშორისო ორგანიზაცია გაეროს მიხედვით, ოჯახის დაგეგმვა საშუალებას აძლევს ადამიანებს, გააჩინონ სასურველი რაოდენობის შვილები და განსაზღვრონ ორსულობებს შორის ინტერვალი. ეს მიიღწევა კონტრაცეფციის მეთოდების გამოყენებით და უშვილობის მკურნალობით.

რეპროდუქტოლოგ მარიამ გუგუშვილი ვესაუბრეთ იმაზე, როდისაა ყველაზე კარგი ასაკი კვერცხუჯრედების გასაყინად.

“რაც უფრო ადრე გაყინავს, მით უფრო კარგია. მაგრამ მე არ მეგულება ახალგაზრდა ქალი, მაგალითად, 25 წლის, რომელსაც მენტალური მზაობა აქვს, სურს და იცის რა პროცედურაა ეს. 40 წელი ჯერ ძალიან შორი ჰგონია და მეორეა ფინანსური მზაობა. ახალგაზრდა ასაკში ყველას არ აქვს ამის ფინანსური შესაძლებლობა. სამწუხაროდ, ამაზე ფიქრს ქალები სადღაც 38 წლიდან იწყებენ” — ამბობს გუგუშვილი.

გარდა ამისა, რეპროდუქციულ ჯანმრთელობას ხშირად თან ახლავს სოციალური სტიგმა. მარიამ გუგუშვილის თქმით საქართველოში ქალების უმრავლესობა ერიდება ამ საკითხზე საუბარს: “ხშირად გინეკოლოგთან ვიზიტიც კი სტიგმაა, არათუ რეპროდუქტოლოგთან. წლების წინაც ასე იყო და ხშირად ასეა დღესაც”.

რა ჯდება ინ ვიტრო განაყოფიერება

ანიმ, რომელიც ახლა მეორე ემბრიონის გადასატანად ემზადება, გვითხრა, რომ პროცესში 20 000 ლარი უკვე დახარჯული აქვს. ანი მასწავლებელია, მისი საშუალო ხელფასი 1 500 ლარია. 

ფინანსურ გამოწვევებზე საუბრობს 30 წლის მარიამიც. ინ ვიტროს გადაწყვეტილება მანაც ჯანმრთელობის პრობლემის გამო მიიღო. მისი დიაგნოზი ანოვულაციაა. 

ანოვულაციისას ქალის მენსტრუალური ციკლის განმავლობაში ოვულაცია (კვერცხუჯრედის საკვერცხიდან გამოთავისუფლება) არ ხდება.

ოვულაცია არის პროცესი, როცა საკვერცხიდან მომწიფებული კვერცხუჯრედი გამოდის. ეს, როგორც წესი, მენსტრუალური ციკლის შუა პერიოდში ხდება.

“სანამ ინ ვიტროს გაკეთების გადაწყვეტილებამდე მივიდოდით, ამოვწურეთ ყველა მცდელობა, რაც ცდად ღირდა ჩვენს სიტუაციაში”.

მარიამი კვლავ პროცესშია — ახლა უნდა გადაწყვიტოს, ჩაუტარებს თუ არა ემბრიონებს გენეტიკურ ტესტირებას:

“ამაზე უარის თქმა, ალბათ, მაშინ ხდება, თუ ფინანსურად არ ხარ მზად. ცალკე თანხაა გადასახდელი ბიოფსიის ასაღებად, ცალკე — გასაგზავნად, ცალკე — გასაყინად.

აღება ღირს 130 ლარი, გაგზავნა — 520. სანამ გაიგზავნება და პასუხს მიიღებ, საჭიროა ემბრიონების გაყინვა — ერთის გაყინვა ღირს 600 ლარი, ხოლო ორის — 800, სამის — 1000 და ა.შ.” 

მარიამმა ისიც მითხრა, რომ ასპირაციაში 4 500, გადატანაში კი 1 600 ლარი გადაიხადა. ჯამში, ამ დროისთვის, მას დაახლოებით 15 000 ლარი აქვს დახარჯული. 

ეს ფასებს მარიამმა საკუთარი გამოცდილებით, კონკრეტული კლინიკიდან გამომდინარე გაგვიზიარა. პროცედურების ღირებულება შეიძლება კლინიკის ან ქალაქის მიხედვით განსხვავდებოდეს, თუმცა სხვა პაციენტების გამოცდილებაც ძირითადად ანალოგიურია. ინ ვიტროს ერთი სრული პროცესი, წინარე კვლევების ჩათვლით, 12 000-დან 20 000-მდე ჯდება. 

უშუალოდ ინ ვიტროს პროცესის დაწყებამდე არაერთი კვლევა/ანალიზი ტარდება. მარიამს კორპორაციული დაზღვევა აქვს, თუმცა პაკეტი რეპროდუქციას არ ფარავს. ის არ უთითებდა, რომ კვლევები გინეკოლოგისთვის ან რეპროდუქტოლოგისთვის სჭირდებოდა: “ასე გამოვიკვლიე 5 000 ლარის ბოლო 5 თვის მანძილზე”.

პროცესში უკვე 13 000 ლარამდე დახარჯა მაიამ, რომელმაც კვერცხუჯრედები ნაყოფიერების შებარჩუნებისთვის გაყინა. უხეში დათვლებით, ჰორმონალური პრეპარატები, კვლევები/ანალიზები და ასპირაცია 9 ათას ლარამდე დაჯდა, ბიოლოგიური მასალა (დონორის სპერმა) — 900 ლარი. და ამ ყველაფერს, სხვა ხარჯებთან ერთად, დაემატა ემბრიონების გენეტიკური ტესტირება.

თუ განაყოფიერება დონორის მასალით ხდება, ბუნებრივია, ეს ხარჯებს ზრდის. სპერმის ღირებულება 1 000 ლარამდეა, კვერცხუჯრედის კი დაახლოებით 2 000.

შობადობის კრიზისი

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოს მასშტაბით  დაახლოებით ყოველი მეექვსე ადამიანი, რეპროდუქციული ასაკის განმავლობაში, ცხოვრების რომელიმე ეტაპზე, უნაყოფობის პრობლემას აწყდება. 

ჯანმომ უნაყოფობის შესახებ გლობალური გაიდლაინი 2025 წელს გამოაქვეყნა და ქვეყნებს მოუწოდა, ნაყოფიერების სამედიცინო სერვისები ყველასთვის უფრო უსაფრთხო, სამართლიანი და ხელმისაწვდომი გახადონ.

დოკუმენტში საუბარია უშვილობის მკურნალობის ფინანსურ ხელმისაწვდომობაზე და ხაზგასმულია, რომ ბევრ ქვეყანაში პაციენტები მკურნალობის ხარჯებს საკუთარი ჯიბიდან იხდიან.

უნაყოფობა გაცილებით დიდი გამოწვევის მნიშვნელოვანი, თუმცა მაინც მცირე ნაწილია. 

შობადობის კრიზისი მთელი მსოფლიოსთვის გამოწვევაა. გაერის მოსახლეობის ფონდმა (UNFPA) 14 ქვეყანაში გამოკითხვა ჩაატარა, რათა გაერკვია, ჰყავთ თუ არა ადამიანებს იმდენი შვილი, რამდენიც სურთ. აღმოჩნდა, რომ რეპროდუქციული ასაკის ადამიანების საგანგაშოდ დიდი ნაწილი ვერ ახერხებს საკუთარი სურვილების რეალიზებას — ბევრს იმაზე მეტი შვილი უნდა, ვიდე ამის შესაძლებლობა აქვს. 

მთავარ მიზეზებს შორისაა მშობლობის მაღალი ხარჯები, სამსახურის არასტაბილურობა, საცხოვრებლის პრობლემა, მსოფლიოში არსებული მდგომარეობის გამო შიში და შესაფერისი პარტნიორის არყოლა. 

დღეს საქართველოც დემოგრაფიული გამოწვევის წინაშე დგას. ქვეყანაში შობადობის მაჩვენებელი 32-წლიან მინიმუმზეა.

2025 წელს საქართველოში უარყოფითი ბუნებრივი მატება დაფიქსირდა (სხვაობა ცოცხლად დაბადებულთა და გარდაცვლილთა რიცხოვნობას შორის) — დაიბადა 37 867 ბავშვი, 44 319 ადამიანი კი გარდაიცვალა.

საქართველოს ხელისუფლებაში მყოფი პარტიის რიტორიკა კი ამ კრიზისის კვლავ ქალებზე, დასავლურ ღირებულებებზე და გამოგონილ მტრებზე გადაბრალებაა.

ამაზე მეტყველებს ირაკლი კობახიძის განცხადებაც — ის შობადობის შემცირებას “მსოფლხედველობას” აბრალებს და ნაკლებად სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებს. 

სახელმწიფოს წარმომადგენლები ქალებს მუდმივად მოუწოდებენ შვილების გაჩენისკენ, ზოგიერთი კი დემოგრაფიულ პრობლემებს გენდერულ თანასწორობას და ქალების გაძლიერებას აბრალებს. ამის პარალელურად, როგორც სახელმწიფოს, ისე ეკლესიისა და საზოგადოების ნაწილისგან მუდმივად არის წნეხი და ერთგვარი შეგონება, თითქოს ქალის მთავარი როლი და ფუნქცია შვილებიის გაჩენაა.

თუმცა როგორც გაერის მოსახლეობის ფონდის აღმასრულებელი დირექტორი, ნატალია კანემი ამბობს, ყველაზე მთავარი, რაც პოლიტიკის შემქმნელებმა უნდა გაითვალისწინონ, არის ის, თუ რა სურთ ადამიანებს. 

რაც მოიცავს:

• ყველა ადამიანისთვის რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლებების სრულ უზრუნველყოფას;
• მშობლებისა და ოჯახებისთვის თანმიმდევრული და გრძელვადიანი მხარდაჭერის შექმნას;
• გენდერული ნიშნით ძალადობის აღმოფხვრას;
• გენდერულად დისკრიმინაციული ნორმების გაუქმებას, რომელიც ადამიანებს ხელს უშლის საკუთარი რეპროდუქციული სურვილების ასრულებაში

ამის ფონზე კი საინტერედოა, რას ეუბნება ქართული ოცნება ქალებს, რომლებსაც ბავშვების გაჩენა სურთ, მაგრამ ამას ფინანსური ან ჯანმრთელობის პრობლემების გამო ვერ ახერხებენ?

დაფინანსება? — სახელმწიფოს პოლიტიკა

“ალბათ გსმენიათ, რომ რელიგიურ დღესასწაულზე, წაჩხურობაზე წყვილები მიდიან მოსალოცად და თხოვენ, რომ შვილი ეყოლოთ. ის კადრები რომ ნახოთ, ზღვა ხალხია. თუმცა სახელმწიფო ბრმაა ან თავს იბრმავებს. ეს საკითხი ხშირად უნდა გაშუქდეს, რომ მთავრობა გაინძრეს და იფიქროს ამ პროცედურების დაფინანსებაზე ან, მინიმუმ, თანადაფინანსებაზე მაინც”, — სალომე.

ამ დროისთვის, საქართველოს მასშტაბით უნაყოფობის მკურნალობის ერთიანი სახელმწიფო პროგრამა არ არსებობს.

უცნობია, იგეგმება თუ არა რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაფინანსების კუთხით რაიმე ნაბიჯების გადადგმას, მაგალითად, რაიმე პროგრამის დანერგვას ან პრეპარატების დაფინანსებას და ა.შ. ამ კითხვაზე პასუხების მიღება ჯანდაცვის სამინისტროსგან ვცადეთ და უწყების პრესსამსახურს მივმართეთ. განაცხადი გავუგზავნეთ ელექტრონულ ფოსტაზეც, ასევე, ვცადეთ შეგვეთანხმებინა ინტერვიუ უწყების წარმომადგენელთან, თუმცა არც ერთ საკითხზე პასუხი ამ დრომდე არ მიგვიღია.

უშვილობის მკურნალობის პროგრამა მოქმედებს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში. ის 2022 წლიდან ამოქმედდა და სარგებლობა შეუძლიათ სოციალურად დაუცველის ან შშმ პირის სტატუსის მქონე ადამიანებს, ასევე, ბაღისა და სკოლის თანამშრომლებს. 

ამასთან, ბენეფიციარები ბოლო ერთი წლის განმავლობაში აჭარაში რეგისტრირებულები უნდა იყვნენ, ბოლო 6 თვის განმავლობაში კი ოფიციალურ ქორწინებაში. 

პროგრამის 2026 წლის ბიუჯეტი 1 მილიონ ლარზე მეტია და მასში ჩართული ბენეფიციარებისთვის 10 000-ლარიანი ვაუჩერია გათვლილი. რაც შეეხება შედეგებს, 2025 წელს ამ პროგრამის ფარგლებში 28-ე ბავშვი დაიბადა. 

“ხშირია ხალხის მხრიდან მიუღებლობა. ინ ვიტროს ხომ ხელოვნურ განაყოფიერებას ეძახიან და ისე უყურებენ, თითქოს ღმერთის პრეროგატივაში ერევა ექიმი. ასე თუ შევხედავთ, ნებისმიერი მკურნალობა ღმერთის საქმეში ჩარევაა. ესეც მკურნალობაა და დამხმარე საშუალებაა, რომ როცა შვილი გინდა, გყავდეს. ამიტომ, ნებისმიერი კუთხით, რაც მეტს ვილაპარაკებთ, მით უკეთესი”,  — სალომე.

და ბოლოს, ცალკე დიდი და მნიშვნელოვანი თემაა, რას სთავაზობს სახელმწიფო ორსულებს/მშობლებს. მოკლედ კი იმის თქმა შეიძლება, რომ ქვეყანაში დეკრეტული შვებულების საუკეთესო პირობები ნამდვილად არ არის, არც ორ წლამდე ბავშვებისთვის საჭირო უფასო სახელმწიფო ბაგა-ბაღები. ამას ემატება ფინანსური გამოწვევები, საცხოვრებლის პრობლემა, პოლიტიკურად არასტაბილური გარემო და სხვა არაერთი ფაქტორი.