► შენიშვნა: ეს სტატია განკუთვნილია ზოგადი განათლებისთვის. სხეული, სამედიცინო ისტორია და მედიკამენტები ადამიანიდან ადამიანზე მნიშვნელოვნად განსხვავდება. თქვენთვის საუკეთესო მეთოდის შესარჩევად და უსაფრთხოდ გამოსაყენებლად მიმართეთ ექიმს.

რა არის (და არ არის) ჰორმონალური კონტრაცეფცია?

ჰორმონალური კონტრაცეფცია არის ჩასახვის საწინააღმდეგო მეთოდების ჯგუფი, რომელიც ჰორმონებს იყენებს იმისთვის, რომ ორსულობა გაცილებით ნაკლებად სავარაუდო გახდეს. ის არ „თიშავს“ თქვენი სხეულის რეპროდუქციულ ფუნქციას. უფრო სწორი იქნება, თუ ამას აღიქვამთ, როგორც სხეულის სიგნალებისა და პირობების ისე შეცვლას, რომ განაყოფიერება და ორსულობის დაწყება უფრო რთული გახდეს.

არსებობს ჰორმონალური კონტრაცეფციის ორი დიდი კატეგორია:

კომბინირებული ჰორმონალური კონტრაცეფცია, რომელიც შეიცავს ესტროგენს და პროგესტინს.
მხოლოდ პროგესტინიანი მეთოდები (ესტროგენის გარეშე).

მიუხედავად იმისა, რომ ჰორმონალური კონტრაცეფციის მეთოდები განსხვავებულად გამოიყურება, ისინი უმეტესად ორსულობას ერთნაირი ძირითადი მექანიზმებით უშლის ხელს: მაგალითად, ამცირებს ოვულაციის (კვერცხუჯრედის გამოშვების) ალბათობას, ართულებს სპერმატოზოიდების გადაადგილებას საშვილოსნოს ყელის გავლით და ცვლის საშვილოსნოს შიდა გარსს ისე, რომ ის იმპლანტაციისთვის „ნაკლებად ხელსაყრელი“ გახდეს. კონკრეტული ეფექტების კომბინაცია განსხვავდება გამოყენებული მეთოდის მიხედვით, მაგრამ მიზანი საერთოა: შეამციროს ორსულობის დაწყების შანსი.

მნიშვნელოვანია, გვახსოვდეს, რომ ჰორმონალური კონტრაცეფცია განკუთვნილია ორსულობის პრევენციისთვის და არა — ინფექციებისგან დაცვისთვის. კონტრაცეფციის მეთოდების უმეტესობა არ იცავს ადამიანს სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციებისგან (სგგი). თუკი გსურთ სგგი-ებისგან თავის დაცვა, ჰორმონალურ თუ სხვა კონტრაცეპტივებთან ერთად, გამოიყენეთ პრეზერვატივი.

მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ ჩვენი სტატიები:

► კონტრაცეფციაზე ხელმისაწვდომობა მხოლოდ „პირადი პრეფერენციის“ თემა არ არის. ის ამყარებს უფლებას, რომ ადამიანმა თავისუფლად და პასუხისმგებლობით გადაწყვიტოს, როდის სურს ან საერთოდ სურს თუ არა შვილის ყოლა.

ჰორმონალური კონტრაცეფციის მთავარი ტიპები

ადამიანების უმეტესობა კონტრაცეფციას ჰორმონების სახელების დაზეპირებით არ ირჩევს. არჩევანი უფრო ხშირად დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენ ძალისხმევას საჭიროებს კონტრაცეფციის ესა თუ ის ფორმა და რამდენად მოერგება ის კონკრეტული ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებას.

სწორედ ამიტომ, ჰორმონალური კონტრაცეფციის მეთოდების გასაგებად ყველაზე მარტივი გზა მათი რუტინულობის მიხედვით დაყოფაა.

არარუტინული ვარიანტები

ამ ვარიანტებს ზოგჯერ ხანგრძლივად მოქმედ, შექცევად კონტრაცეფციასაც (LARC) უწოდებენ. იდეა მარტივია: როგორც კი მეთოდი თავდაპირველად გამოყენებულია, ის მუშაობას აგრძელებს ყოველდღიური ჩარევების გარეშე, რაც ბევრისთვის დამამშვიდებელია. ამ ვარიანტებს შორისაა:

საშვილოსნოსშიდა სპირალი (IUD) — პატარა T-ს ფორმის მოწყობილობა, რომელსაც ექიმი საშვილოსნოში ათავსებს. ის დროთა განმავლობაში ადგილობრივად გამოყოფს პროგესტინის ძალიან მცირე რაოდენობას. ეფექტურობას ინარჩუნებს წლების განმავლობაში — როგორც წესი, საშვილოსნოში რჩება 3-იდან 8 წლამდე (დამოკიდებულია მოწყობილობაზე).
იმპლანტი — პატარა ჯოხი, რომელსაც ექიმი ზედა მკლავის კანის ქვეშ ათავსებს. პროგესტინს თანაბრად და სტაბილურად გამოყოფს დაახლოებით 3 წლის განმავლობაში.

► პრაქტიკული შენიშვნა: ასეთ მეთოდებს პრაქტიკაში ხშირად ძალიან მაღალი ეფექტიანობა აქვთ დიდწილად სწორედ იმიტომ, რომ ისინი ისე არ არის დამოკიდებული მეხსიერებასა და რუტინაზე, როგორც სხვა, ყოველდღიური/ყოველკვირეული მეთოდები.

რუტინული ვარიანტები

ეს მეთოდებიც კარგად მუშაობს, მაგრამ ითხოვს განმეორებადი ჩვევის გამომუშავებას იქნება ეს ყოველდღე, ყოველ კვირა, ყოველ თვე თუ რამდენიმე თვეში ერთხელ. ადამიანები ამ მეთოდებს ხშირად ირჩევენ მაშინ, როცა კონტრაცეფციის ქონა/არქონაზე უფრო პირდაპირი კონტროლი უნდათ ან ურჩევნიათ, რომ სხეულში მოწყობილობა არ ჩაიდგან. ამ ვარიანტებს შორისაა:

ჩასახვის საწინააღმდეგო აბები — რომელიც შეიძლება იყოს როგორც კომბინირებული აბი (ესტროგენი + პროგესტინი), ისე მხოლოდ პროგესტინის შემცველი აბი. აბებს ხშირად ირჩევენ იმიტომ, რომ ნაცნობი, კონფიდენციალური და დაწყება/შეწყვეტის მხრივ მარტივი ვარიანტია. კომპრომისი ისაა, რომ აბი უფრო მეტად არის დამოკიდებული რუტინაზე, რადგან მისი მიღება საჭიროა ყოველდიურად ერთსა და იმავე დროს.
პლასტირი — კანის პლასტირი, რომელიც გამოყოფს ესტროგენს + პროგესტინს. ბევრს მოსწონს იმიტომ, რომ ყოველდღიურ ჩვევას ნაკლებად ხშირი რუტინით ცვლის და აბის გადაყლაპვას არ საჭიროებს. ახალი პლასტირის დაკვრა საჭიროა ყოველ კვირას სამი კვირის განმავლობაში. მეოთხე კვირას პლასტირი არ იკვრება, რათა დადგეს მენსტრუაცია.
ვაგინალური რგოლი — მოქნილი რგოლი, რომელიც საშოში თავსდება და გამოყოფს ესტროგენს + პროგესტინს. ხშირად ირჩევენ იმიტომ, რომ შეუმჩნეველია და ყოველდღიურ მოვლას არ მოითხოვს. რგოლის ტარება ხდება 3 კვირის განმავლობაში, მეოთხე კვირას კი საჭიროა მისი მოშორება, რათა დადგეს მენსტრუაცია, რის შემდეგაც გამოიყენება ახალი რგოლი.
ინექცია — პროგესტინის ინექცია, რომელიც სამ თვეში ერთხელ კეთდება. მისი გაკეთება შეიძლება როგორც დამოუკიდებლად, ისე ექიმის მიერ.

► ზოგი მეთოდი შეიცავს ესტროგენს (მაგალითად, კომბინირებული აბი, პლასტირი, რგოლი), ზოგი კი — არა (იმპლანტი, ინექცია, ჰორმონალური სპირალი, მხოლოდ პროგესტინის შემცველი აბი). ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ესტროგენი ყველასთვის კარგი არჩევანი არ არის. იმის დასადგენად, თუ რა გჭირდებათ უშუალოდ თქვენ, მიმართეთ ექიმს.

კონტრაცეფციის ფორმების ეფექტურობა

ჰორმონალური კონტრაცეფციის ეფექტურობის განხილვისას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის წყაროები ხშირად საუბრობენ ტიპურ გამოყენებაზე — ანუ იმაზე, როგორ მუშაობს მეთოდი მაშინ, როდესაც მას ყოველ ჯერზე იდეალურად არ იღებენ. ეს მოიცავს ისეთ სიტუაციებს, როგორიცაა აბის დავიწყება, რეცეპტის დროულად ვერშევსება ან მეთოდის „გადავადება“ მოუცლელობის თუ სხვა მიზეზის გამო. მაგალითად:

არარუტინულ მეთოდებს (მაგალითად, იმპლანტსა და ჰორმონალურ სპირალს) ტიპური გამოყენების პირობებში ძალიან დაბალი „მარცხის“ მაჩვენებელი აქვთ. მარტივად რომ ვთქვათ: ისინი ხშირად სანდოა იმიტომ, რომ ყოველდღიურ ჩვევებზე არ არის დამოკიდებული. ეფექტურობის მაჩვენებელი 99%-ზე მეტია.
რუტინაზე დაფუძნებული მეთოდები (აბი/პლასტირი/რგოლი/ინექცია) მაინც კარგი ვარიანტებია, მაგრამ ტიპურ გამოყენებაში მათი ეფექტურობა ძირითადად იმიტომ იკლებს, რომ ისინი ადამიანის თანმიმდევრულობაზე დგანან. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის მონაცემებით, ტიპური გამოყენების პირობებში აბი/პლასტირი/რგოლი ერთ ჯგუფშია და 93%-იანი ეფექტურობა აქვს, ხოლო ინექციას — 96%.

► თუ არ გსურთ ყოველდღიურად კონტრაცეფციაზე დარდი, არარუტინული ვარიანტები ყველაზე სანდო არჩევანია. მაგრამ თუ გინდათ, რომ უფრო მეტი კონტროლი გქონდეთ და სურვილის შემთხვევაში მარტივად შეწყვიტოთ კონტრაცეპტივი, შესაძლოა, რუტინული ვარიანტები თქენთვის უფრო შესაფერისი იყოს.

რას ცვლის ჰორმონალური კონტრაცეფცია სხეულში?

ხშირად ადამიანებს ჰგონიათ, რომ ჰორმონალური კონტრაცეფციის ერთადერთი ფუნქცია ორსულობის თავიდან აცილებაა. თუმცა, ვინაიდან ეს მეთოდები მუშაობს რეპროდუქციული ჰორმონებისა და „სიგნალების“ შეცვლით, ბუნებრივია, რომ ზოგჯერ შეამჩნიოთ ცვლილებები სისხლდენაში, სპაზმურ ტკივილებში, კანზე და ზოგჯერ გუნება-განწყობაშიც. ეს ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ რაღაც „არასწორია“. უმეტესად ეს ნიშნავს, რომ თქვენი სხეული ახალ ჰორმონალურ რეჟიმს ეჩვევა.

მარტივად რომ ვთქვათ, მენსტრუალური ციკლი დარეგულირებულია ჰორმონებით, რომლებიც სხეულში რიტმულად იმატებს და იკლებს. ჰორმონალური კონტრაცეფცია ამ ბიოლოგიურ პროცესს არ „აუქმებს“, მაგრამ მეთოდისა და გამოყენებული ჰორმონების მიხედვით (კომბინირებული თუ მხოლოდ პროგესტინიანი) ის ამ რიტმის გარკვეულ ნაწილებს ცვლის.

რატომ არის სისხლდენის ცვლილებები ხშირი?

ბევრი ჰორმონალური მეთოდი ამცირებს იმის ალბათობას, რომ საშვილოსნოს შიდა გარსი იმავე ფორმით „აშენდეს“, როგორც ჩვეულებრივი მენსტრუალური ციკლის პირობებში. სწორედ ამიტომ, ჰორმონალური კონტრაცეფციის მიღებისას ზოგიერთ ადამიანს აქვს:

უფრო მსუბუქი სისხლდენა;
ნაკლებად მტკივნეული მენსტრუაცია;
უფრო რეგულარული სისხლდენა;
წვეთოვანი სისხლდენა (ე.წ. „სპოტინგი“), განსაკუთრებით დასაწყისში;
ან ზოგჯერ საერთოდაც არ აქვს სისხლდენა.

ეს ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი „სიურპრიზია“, განსაკუთრებით მათთვის, ვისაც ასწავლიდნენ, რომ ყოველთვიური სისხლდენა ყოველთვის აუცილებელია. ბევრი ჰორმონალური კონტრაცეფციის პირობებში ყოველთვიური სისხლდენა ისეთივე ბიოლოგიური მოთხოვნილება აღარ არის, როგორიც ბუნებრივ ციკლში, რადგან ჰორმონალური კანონზომიერებები ამჯერად განსხვაებულია.

კომბინირებული თუ მხოლოდ პროგესტინი?

მოკლედ რომ განვმარტოთ, საერთო სურათი ასეთია:

კომბინირებული მეთოდები (ესტროგენი + პროგესტინი) ბევრი ადამიანისთვის უფრო პროგნოზირებად სისხლდენას ქმნის, რადგან ესტროგენი ხშირად ეხმარება საშვილოსნოს შიდა გარსის „სტაბილიზაციას“.
მხოლოდ პროგესტინიანი მეთოდები ზოგიერთ ადამიანში, განსაკუთრებით დასაწყისში, უფრო ხშირად იწვევს არარეგულარულ წვეთოვან სისხლდენას, რადგან გარსი შეიძლება გათხელდეს ან სხვაგვარად „არასტაბილური“ გახდეს.

► თუმცა, ეს ზოგადი ტენდენციებია და არა — გარანტიები. ადამიანის სხეული ძალიან „შემოქმედებითია“ და სხვადასხვა ადამიანი შეიძლება სხვადასხვაგვარად რეაგირებდეს ამ მეთოდებზე. თუ სისხლდენის ცვლილებები მძიმეა, დიდხანს გრძელდება ან გაღელვებთ, მიმართეთ ექიმს.

მითები ჰორმონალურ კონტრაცეფციაზე

ჰორმონალური კონტრაცეფცია ის თემაა, რომლის ირგვლივაც არაერთი კითხვა და შიში ჩნდება, მცდარი წარმოდგენები კი სწრაფად ვრცელდება. ქვემოთ ყველაზე გავრცელებულ მითებს ჩამოვთვლით და მათ ფაქტებს დავუპირისპირებთ.

მითი 1: „ჰორმონალური კონტრაცეფცია უნაყოფობას იწვევს“

რეალობა: თანამედროვე კონტრაცეპტივები შექმნილია იმისთვის, რომ ორსულობა თავიდან აიცილოს მხოლოდ გამოყენების პერიოდში, და ისინი გრძელვადიან უნაყოფობას არ იწვევს. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) პირდაპირ ამბობს, რომ თანამედროვე კონტრაცეფციული მეთოდები უნაყოფობას არ იწვევს.

► ერთი მნიშვნელოვანი ნიუანსი: ზოგიერთ მეთოდს შეუძლია დროებით შეაფერხოს ის, თუ რამდენად სწრაფად ბრუნდება ნაყოფიერება კონტრაცეპტივის შეწყვეტის შემდეგ — განსაკუთრებით პროგესტინის ინექციას. ეს უნაყოფობა არ არის, უბრალოდ, ზოგიერთისთვის ჩვეული ციკლის დაბრუნება უფრო ნელა ხდება.

მითი 2: „ყოველ თვე აუცილებლად უნდა გქონდეს სისხლდენა, თორემ სხეული დაგუბდება“

რეალობა: ჰორმონალური კონტრაცეფციის გამოყენებისას სისხლდენის თავისებურებები შეიძლება შეიცვალოს — მათ შორის, შეიძლება გახდეს ძალიან მსუბუქი ან საერთოდაც შეწყდეს — და ეს ავტომატურად საშიში არ არის. მეან-გინეკოლოგთა ამერიკული კოლეგია აღნიშნავს, რომ ზოგიერთი მეთოდის (მაგალითად, აბის ან რგოლის) გამოყენებისას მენსტრუაციის გამოტოვება შეიძლება უსაფრთხოც იყოს.

► თუკი სისხლდენის ცვლილებები ინტენსიური, დამაბნეველი ან შემაშინებელია, უმჯობესია, მიმართოთ ექიმს.

მითი 3: „ჩასახვის საწინააღმდეგო აბი ყოველთვის იწვევს წონის მატებას“

რეალობა: ჰორმონალური კონტრაცეფციის გამოყენების შემდეგ წონის ცვლილებები ხშირადაა მოხსენიებული ხალხის მიერ, მაგრამ სამეცნიერო მტკიცებულებები არ აჩვენებს ერთგვაროვან, გარდაუვალ ეფექტს ყველასთვის. ბრიტანული NHS აღნიშნავს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანები წონის ცვლილებებს აღწერენ, არ არსებობს ძლიერი მტკიცებულება, რომელიც დაამტკიცებდა, რომ ყველა შემთხვევაში მიზეზი აუცილებლად ჰორმონალური კონტრაცეფციაა.

მხოლოდ პროგესტინიან მეთოდებზე ჩატარებელი კვლევები მიანიშნებს, რომ თუ წონის მატება ხდება, საშუალოდ ის მცირეა და ყველას არ ეხება.

► თუკი წონის ცვლილება თქვენთვის მნიშვნელოვანი ფაქტორია, გაესაუბრეთ ექიმს იმის თაობაზე, თუ რომელი კონტრაცეპტივი იქნება თქვენთვის ყველაზე შესაფერისი.

მითი 4: „ანტიბიოტიკები აუქმებს ჰორმონალური კონტრაცეფციის ეფექტებს“

რეალობა: ზოგადად ანტიბიოტიკების გამოყენება კონტრაცეპტივებთან ერთად პრობლემა არ არის. ეფექტურობის შემცირების რისკი უკავშირდება კონკრეტულ მედიკამენტებს, მაგალითად რიფამპინს/რიფაბუტინს (რიფამიცინებს), რომლებმაც შეიძლება ჰორმონების დონე შეამციროს და ზოგი ჰორმონალური მეთოდი ნაკლებად სანდო გახადოს.

► თუკი ახალ მედიკამენტს ან დანამატს იწყებთ, უთხარით თქვენს ექიმს, რომ იყენებთ ჰორმონალურ კონტრაცეფციას, რათა მან ურთიერთქმედებები გადაამოწმოს.

მითი 5: „ჰორმონალური კონტრაცეფცია სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციებისგანაც გიცავს“

რეალობა: არა. ჰორმონალური კონტრაცეფცია ორსულობას აფერხებს და არა — ინფექციებს. სგგი-ის რისკის შემცირებისთვის მთავარი მეთოდი პრეზერვატივია.

მითი 6: „თუ გვერდითი ეფექტები გაქვს, ეს ნიშნავს, რომ ჰორმონები გწამლავს“

რეალობა: გვერდითი ეფექტები შეიძლება რეალური და გამაღიზიანებელი იყოს ისე, რომ ზიანი არ ახლდეს თან. ბევრ ადამიანს დასაწყისში არსებული გვერდითი ეფექტები ხშირად უმსუბუქდება პირველ რამდენიმე თვეში, როცა სხეული ეჩვევა, თუმცა არა ყოველთვის.

► თუკი რამე გრძელვადიანად გაწუხებთ, მძიმეა ან, უბრალოდ, თქვენთვის შესაფერისი არ არის, მეთოდის შეცვლა ნორმალურია. მთავარია, იპოვოთ ის მეთოდი, რომელიც მოერგება თქვენს სხეულს და ყოველდღიურობას.

როდის ღირს ექიმთან საუბარი?

კონტრაცეფციის მეთოდის შერჩევისას ან მასთან დაკავშირებული საკითხების განსახილველად ყოველთვის უმჯობესია მიმართოთ ექიმს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომელიმე გეხებათ:

გინდათ ესტროგენის შემცველი მეთოდი და გაქვთ ჯანმრთელობის ისეთი ფაქტორები, რომელთა გამოც ესტროგენი შეიძლება თქვენთვის ნაკლებად შესაფერისი იყოს (მაგალითად, შაკიკი აურით, მაღალი არტერიული წნევა, თრომბების ისტორია, მწეველობა და 35+ ასაკი).
მშობიარობის შემდგომი პერიოდი გაქვთ ან ძუძუთი კვებავთ და არ ხართ დარწმუნებული, რა იქნება თქვენთვის საუკეთესო.
რეგულარულად იღებთ მედიკამენტებს ან საკვებ დანამატებს, რომლებიც შეიძლება ურთიერთქმედებდნენ კონტრაცეფციასთან.
გვერდითი ეფექტები მძიმეა, გრძელვადიანია ან თქვენს ცხოვრების ხარისხს აშკარად აზიანებს.
რაღაც აშკარად „თქვენთვის არანორმალურად“ გეჩვენებათ (ენდეთ ამ ინტუიციას).

წყაროები: CDC, WHO, Verywell Health, Healthline