ავტორი: ნანუკა კოხოძე

“ოჯახის საქმეში ნუ ერევი”, “ძალიან პირადულია”, “სახლში ცოლ-ქმრის კამათი ვისი საქმეა” — რამდენჯერ გაგიგიათ მსგავსი ფრაზები, როდესაც საქმე ქალთა უფლებებს, ქალებზე ძალადობას ეხება?

ასეთი საუბრები არახალია და პრობლემა სათავეს იმ იდეალიზებული წარმოდგენიდან იღებს, რომელსაც ჯერ კიდევ მე-18 საუკუნის ბურჟუაზიულ საზოგადოებრივ დისკუსიებში ჩაეყარა საფუძველი.

რა არის პირადი და რა არის საჯარო? რატომ გამოეყოფა ქალების პრობლემები საჯარო სფეროს და რატომ აღიქმება პირადად? რატომ ეკუთვნით საჯარო სფერო დომინანტურად პრივილეგირებულ ჯგუფებს? ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად აკადემიურ სივრცეებში დისკუსიები აქტიურად მიმდინარეობს.

საკითხის ირგვლივ არსებულ კამათს ორი ავტორის, ნენსი ფრეიზერისა და იურგენ ჰაბერმასის თეორიული ლინზებით გავეცნობით.

1929 წელს დაბადებული იურგენ ჰაბერმასი, გამოჩენილი გერმანელი სოციოლოგი და ფილოსოფოსი იყო, რომელიც ცნობილი გახდა კომუნიკაციური რაციონალობის თეორიითა და “საჯარო სფეროს” კონცეფციით. მისი 1962 წლის ნაშრომი "საჯარო სფეროს სტრუქტურული ტრანსფორმაცია" დემოკრატიისა და სამოქალაქო დისკურსის ფუნდამენტურ თეორიად ითვლება.

1947 წელს დაბადებული ნენსი ფრეიზერი ცნობილი ამერიკელი ფილოსოფოსი, სოციალური თეორეტიკოსი და ფემინისტი, ნიუ-იორკის სოციალური კვლევის ახალი სკოლის ფილოსოფიისა და პოლიტიკური მეცნიერებების პროფესორია. მისი ნაშრომები ძირითადად მიმართულია თანამედროვე კაპიტალიზმისა და სტრუქტურული უსამართლობის კრიტიკისკენ, ამასთან, ის აქტიურად განიხილავს კლასობრივი უთანასწორობისა და იდენტობის პოლიტიკის საკითხებს. ჰაბერმასის ნაშრომს ფრეიზერი 1990 წელს დაწერილი "საჯარო სფეროს გადააზრებით" ეხმიანება.

საჯარო სფერო და მოჩვენებითი თანასწორობა

როგორც ჰაბერმასი ხსნის, საჯარო სფერო არის არეალი, სადაც გამართული დებატები დამოუკიდებელია, როგორც სახელმწიფოსგან, ასევე ეკონომიკური ფაქტორებისა და ოჯახური სტრუქტურებისგან. აქ ადამიანები საუბრობენ, როგორც თანასწორები — ყოველგვარი წარსულის გარეშე, განიხილავენ საერთო გამოწვევებს და ქმნიან საჯარო აზრს.

მსგავს სივრცეებში უპირატესობა ენიჭება ღია დისკუსიას, რაციონალურ დებატს და თანაბარ მონაწილეობას. 

იდეალური სურათი ჩანს, არა? ადგილი ყველასთვის, გარე ფაქტორების უგულებელყოფით, თანაბარ საფეხურზე. თუმცა, ფემინისტი თეორეტიკოსების კრიტიკა აჩვენებს, რომ კლასიკური საჯარო სფერო თავიდანვე მასკულინური, კლასობრივი და ექსკლუზიური პროექტი იყო, რომლის გადააზრების გარეშე თანამედროვე, თანასწორი დემოკრატიის შექმნა ფაქტობრივად შეუძლებელია.

იურგენ ჰაბერმასის მიხედვით, თანამედროვე დემოკრატიული დისკურსის სათავეები მე-17 და მე-18 საუკუნეების დასავლეთ ევროპაში, ბრიტანეთში, საფრანგეთსა და გერმანიაში ჩნდება. სწორედ ამ ეპოქაში ყალიბდება ე.წ. ბურჟუაზიული საჯარო სფერო აბსოლუტისტური მონარქიის პარალელურად.

საინტერესოა, რომ ეს სფერო თავდაპირველად ლიტერატურული კრიტიკის სახით ჩაისახა. ადამიანები იკრიბებოდნენ ახალი რომანებისა და ტექსტების განსახილველად, თუმცა დროთა განმავლობაში კრიტიკულმა მსჯელობამ პოლიტიკურ ველშიც დაიმკვიდრა თავი.

საჯარო აზრის ფორმირების მთავარ ლოკაციებად და ინსტრუმენტებად ლონდონური ყავახანები, პარიზული სალონები, პერიოდული გამოცემები და ბეჭდური მედია იქცა. ამ ინსტიტუციების მეშვეობით შეიქმნა ერთგვარი ხიდი სახელმწიფოსა და პირად სივრცეს შორის, რომლის მიზანიც იყო ხელისუფლების ქმედებების გაკონტროლება “საჯარო აზრისა” და რაციონალური კრიტიკის ძალით.

იმისთვის, რომ ასეთ სივრცეებში რაციონალურ დებატს ემუშავა, აუცილებელი იყო, მონაწილეებს დროებით დაევიწყებინათ საკუთარი სოციალური სტატუსი, პრივილეგიები თუ განსხვავებები და ერთმანეთს თანასწორად მოჰპყრობოდნენ — რასაც ჰაბერმასი უთანასწორობის “ფრჩხილებში ჩასმას” (bracketing) უწოდებს. 

შესაბამისად, დისკუსიაში მთავარი ხდებოდა არა ის, თუ ვინ ლაპარაკობდა, არამედ ის, რამდენად მყარი და ლოგიკური იყო არგუმენტი. სოციალური, კლასობრივი თუ გენდერული უთანასწორობა “პირად საკითხად” ითვლებოდა, რომელსაც მოქალაქე საჯარო სფეროში შესვლამდე გარეთ ტოვებდა. შესაბამისად, იმ სოციალურ ფონს, რომელიც თითოეულ მოქალაქეს განუწყვეტლივ თან დაჰყვება, უგულებელყოფდნენ.

როგორც მოგვიანებით ფემინისტმა თეორეტიკოსებმა, განსაკუთრებით კი ნენსი ფრეიზერმა აჩვენა, უთანასწორობის უბრალო დავიწყება, მისი “ფრჩხილებში ჩასმა” და მოჩვენებითი თანასწორობა, სინამდვილეში დომინანტური ჯგუფების პრივილეგიას ამყარებდა.

როგორც არ უნდა დაევიწყებინათ გარე ფაქტორები, საბოლოო შედეგად მაინც ვიღებდით რეალობას, სადაც საჯარო სფერო ეკუთვნოდათ მხოლოდ განათლებულ, მდიდარ, ბურჟუა კაცებს.

ეს იქიდან გამომდინარეობდა, რომ სოციალური უთანასწორობის დებატები, თუნდაც პირდაპირი განხილვის გარეშე, მაინც ავლენდა თავს ენაში, მეტყველების ფორმასა და უხილავ ბარიერებში, რომლებიც ქალებსა და არაპრივილეგირებულ კლასებს სრულფასოვან თანამონაწილეებად არ თუ ვერ აღიარებდა.

ჰაბერმასისთვის ერთიანი საჯარო სფერო იდეალი იყო, ხოლო მისი დაშლა, მის გარეთ სხვა დისკუსიის სივრცეების არსებობა, რეგრესად მიიჩნეოდა. თუმცა რეალურად, იმისთვის, რომ ქალებს, უმცირესობებს, მათ შორის, მშრომელებს, სხვადასხვა რასის წარმომადგენლებსა თუ ქვიარ ადამიანებს დისკუსიაში სრულფასოვანი მონაწილეობა მიეღოთ, საჭირო ხდებოდა ალტერნატიული სივრცის შექმნა, რომელსაც ფრეიზერი “სუბალტერნატიულ კონტრ-საჯაროობას” (subaltern counter-public sphere) უწოდებს.

ადამიანები, რომლებიც, არსებული სოციალური ფაქტორებიდან გამომდინარე, ეთიშებიან დომინანტურ “საჯარო სფეროს”, მსგავს სივრცეებში ქმნიან და ავრცელებენ განსხვავებულ დისკუსიებს (კონტრ-დისკურსებს), რაც მათ საშუალებას აძლევს, განიხილონ საკუთარი ინტერესები და საჭიროებები.

ამის მაგალითია მე-20 საუკუნის ბოლოს არსებული ამერიკული ფემინისტური მოძრაობა თავისი ჟურნალებით, გამომცემლობებით, წიგნის მაღაზიებით, ფილმებისა და ვიდეოების სადისტრიბუციო ქსელებით, ლექციების ციკლებით, კვლევითი ცენტრებით, ფესტივალებითა და შეკრების ადგილებით. სწორედ ასეთ სივრცეებში აღმოცენდა სოციალური რეალობის აღსაწერად ისეთი ტერმინები, როგორებიცაა “სექსიზმი”, “სექსუალური შევიწროება”, “გაუპატიურება ქორწინებაში, პაემანზე და ნაცნობის მიერ” (marital, date, and acquaintance rape).

მანამ, სანამ არადომინანტურ ჯგუფებს არ აქვთ საკუთარი სივრცე, მათ არ გააჩნიათ საკუთარი ენა ჩაგვრის გამოსახატავად.

მაგალითად, სანამ ტერმინი “სექსუალური შევიწროება” აქტიურად არ გავრცელდებოდა, სამსახურში კაცის მხრიდან ძალადობრივი ან დამამცირებელი ქცევა “უბრალო ხუმრობად” ანდაც “ფლირტად” ითვლებოდა. ფემინისტურმა კონტრ-საჯაროობამ კი შეძლო, შეექმნა ენა, რომელიც ამ ქცევას თავის სახელს დაარქმევდა.

სწორედ ამ მაგალითებში იმალება ფრეიზერის ერთ-ერთი მთავარი კრიტიკა ჰაბერმასის მიმართ. ჰაბერმასისეულ იდეაში არსებობს ერთიანი, ნეიტრალური საჯარო ენა და სფერო, ხოლო ფრეიზერი გვაჩვენებს, რომ ენა მხოლოდ დომინანტურ ჯგუფებს ეკუთვნოდათ.

აღსანიშნავია, რომ თავად ჰაბერმასმაც მოგვიანებით, 1992 წლის ნაშრომში “ფაქტებსა და ნორმებს შორის”, ნაწილობრივ გაითვალისწინა ეს კრიტიკა და საჯარო სფერო უფრო მრავლობით, დიფერენცირებულ არენად წარმოადგინა, თუმცა ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავდა სრულ თანხმობას ფრეიზერისეულ სუბალტერნული კონტრ-საჯაროობის კონცეფციასთან.

თავის მხრივ, კონტრ-საჯარო სფეროები არ შექმნილა იზოლაციისთვის. მათი მიზანი უსაფრთხო დისკუსიის სივრცის შექმნა და, ამასთან, ერთგვარი იდეების გენერაციის ადგილის გაჩენა იყო, საიდანაც მარგინალიზებული ჯგუფები ოფიციალური იდეებითა და მოთხოვნებით გადიან დიდ საჯარო სფეროში და იწყებენ ბრძოლას მთელი საზოგადოების დღის წესრიგის შესაცვლელად.

ასე გამოდიოდა პირადად მიჩნეული პრობლემები საჯარო ასპარეზზე.

“პირადისა” და “საჯაროს” გზაგასაყარზე

შეიძლება გაჩნდეს კითხვა: პირადული ხომ მაინც პირადულია, რატომ უნდა განიხილებოდეს ოჯახის პრობლემები საჯაროდ? სწორედ ასეთი კითხვების გაჩენას მივყავართ სტატიის შესავალში გაჟღერებულ ფართოდ გავრცელებულ ფრაზებამდე.

ნენსი ფრეიზერი წერს, რომ თუ პრობლემა “პირადულად” შეფასდება, ის ავტომატურად კარგავს პოლიტიკურ წონას. შესაბამისად, თუ ოჯახის წევრის მიერ ქალზე ძალადობა შეიფუთება ისეთი იარლიყებით, როგორიცაა: “პირადი” და “ოჯახის საქმე”, ამ თემებზე საჯარო დისკუსია შემცირდება, ხოლო რეალობა ქალებისთვის უფრო და უფრო ბრუტალურად იქცევა. 

ეს მხოლოდ თეორიული მოსაზრება არ არის — ის პირდაპირ განსაზღვრავს, თუ როგორ ეპყრობა სახელმწიფო ოჯახური ძალადობის საკითხებს პრაქტიკაში. როდესაც პრობლემა “პირად საქმედაა” შეფუთული, მასზე ნაკლებად საუბრობენ, შესაბამისად, ნაკლებია საზოგადოებრივი წნეხი მის გამოსასწორებლად, რაც, თავის მხრივ, ნაკლებ რესურსსა და პოლიტიკურ ნებაში გამოიხატება.

სწორედ ეს დაშვება განაპირობებს იმას, რომ სახელმწიფო პრობლემას განიხილავს არა როგორც სისტემურ უსამართლობას, არამედ, კერძო შემთხვევას, რაც პირდაპირ იწვევს სამართლებრივი რეაგირების მოშლასა და დამცავი მექანიზმების შესუსტებას. 

თეორია და რეალობა ზუსტად აქ იკვეთება — რაც უფრო მეტად რჩება ძალადობა “პირად სივრცეში”, მით უფრო მეტად იკლებს ინსტიტუციური პასუხისმგებლობა.

ამის მაგალითად შეგვიძლია განვიხილოთ საქართველოს სახალხო დამცველის 2025 წლის ანგარიში.

ანგარიშის მიხედვით, ქვეყანაში განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა.

ამასთან, ოჯახში ძალადობასთან დაკავშირებული ყველა ძირითადი დამცავი მექანიზმის მაჩვენებელი წლიდან წლამდე მცირდება: 

ანგარიშის მიხედვით, სუსტია თავად დამცავი მექანიზმებიც, ელექტრონული ზედამხედველობა მხოლოდ 37 შემთხვევაში გამოიყენეს, ხოლო ძალადობაზე კომპენსაცია სულ 6-მა ადამიანმა მიიღო.

ქვეყანაში არ არის საკმარისი რაოდენობის თავშესაფარი და კრიზისული ცენტრი.

სანამ მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში მყოფმა ფემინისტებმა საკუთარი სივრცეებიდან არ დაიწყეს ხმამაღალი საუბარი, ქალთა მიმართ ძალადობა, ზრუნვისა თუ რეპროდუქციული შრომა ჩაკეტილ კარს მიღმა რჩებოდა. აქედან გამომდინარე, საჯაროსა და პირადის საზღვრები არა ბუნებრივი მოცულობა, არამედ მუდმივად განხილვადი პოლიტიკური ბრძოლის ველია — მხოლოდ მსგავს საკითხებზე ძალიან ბევრჯერ, განმეორებითა და დაუსრულებლად საუბარს შეუძლია გადაწყვიტოს, რა გახდება საზოგადოების საერთო საზრუნავი.

საქართველოში არსებული მდგომარეობაც ზუსტად აღნიშნულის ილუსტრირებაა —”პირადულობისთვის” განწირულ ქალთა ჩაგვრას მუდმივი “საჯაროობა” სჭირდება.

თუმცა, უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ მხოლოდ პრობლემის საჯარო განხილვა დასასრული არ არის და ხშირად საბოლოო შედეგს ვერ აღწევს. ტრადიციულ თეორიაში, საჯარო სფერო მკაცრად იმიჯნება სახელმწიფოსგან, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოქალაქეებს მხოლოდ აზრის გამოთქმა შეუძლიათ, ხოლო გადაწყვეტილების მიღება კვლავ ელიტებისა და პრივილეგირებული ჯგუფების ხელში რჩება.

ამ ჩიხიდან გამოსასვლელად ფრეიზერი  საჯარო სფეროს ორ ნაწილად ყოფს.

რამდენად ხდება ეს გადასვლა რეალურად ქართულ კონტექსტში? სახალხო დამცველის ანგარიშის მონაცემები პასუხს უფრო შემაშფოთებელს ხდის, ვიდრე იმედისმომცემს; დამცავი ორდერების რაოდენობა, სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება და გამოძიებები მცირდება. პროტესტი და საზოგადოებრივი აღშფოთება არსებობს, მაგრამ ინსტიტუციური პასუხი სუსტდება, შესაბამისად, შეიძლება ითქვას, რომ პროცესი “სუსტი საჯაროობის” ეტაპზევე იჭედება — ხმა ისმის, მაგრამ კანონად და პრაქტიკად ვერ იქცევა.

ფრეიზერის მთავარი სათქმელი მარტივია: ნამდვილი დემოკრატიისთვის მხოლოდ ის არ კმარა, რომ ქალებსა და ჩაგრულ ჯგუფებს “აზრის გამოთქმის” უფლება მივცეთ — დემოკრატია მუშაობს მაშინ, როდესაც ადამიანებს საკუთარ ყოველდღიურობაზე რეალური კონტროლი აქვთ. დემოკრატია მხოლოდ საუბარი არ არის. ის იწყება მაშინ, როცა “პირადულად” მონათლული პრობლემები ყველას საზრუნავი ხდება; როდესაც “ძლიერი საჯარო სფეროებიდან” ისმის არა ერთეულების, არამედ ხალხის ხმა.

რატომ გელაპარაკებით თეორეტიკოსებზე დღეს?

რატომ ვლაპარაკობთ წლების წინ განხილულ კრიტიკაზე დღეს? პასუხი მარტივია — პრობლემა ჯერ კიდევ აშკარად დგას და ქართული რეალობა, მათ შორის, არამარტო ქალთა მოძრაობები, არამედ, მიმდინარე პროტესტში გაერთიანებული სხვადასხვა ჯგუფი, დამოუკიდებელი მედიები, აქტიურად ქმნიან კონტრ-საჯარო სფეროებს.

როდესაც ინსტიტუციური პოლიტიკა ადამიანების რეალურ შიშებსა და საზრუნავს ვეღარ პასუხობს, სამოქალაქო დისკურსი და წინააღმდეგობა ტრადიციული პოლიტიკური კაბინეტებიდან სხვა არენებზე ინაცვლებს. სწორედ ამის მაგალითია ქართულ რეალობაში გაჩენილი პროტესტის არაერთი ინიციატივა, იქნება ეს ლექციების სერიები, თეატრალური თუ მუსიკალური მანიფესტები, სხვადასხვა დატვირთვის საპროტესტო მარშები და მრავალი სხვა.

ამ პროცესებში კულტურული და მედია სივრცეები პირდაპირ ითავსებენ სუბალტერნული კონტრ-საჯაროობის ფუნქციას. ქმნიან სივრცეებს გაჩუმებული ხმებისთვის და იქცევიან პრობლემების გაჟღერების მთავარ ინსტრუმენტებად.

როგორც ნენსი ფრეიზერის კრიტიკა გვიჩვენებს, საზოგადოებრივი თანასწორობა ვერ მიიღწევა უთანასწორობის უბრალო უგულებელყოფით ან დისკუსიის მხოლოდ ერთ, ელიტურ სივრცეში მოქცევით. დემოკრატიული პროცესები ცოცხლობს სწორედ მრავლობითი, ალტერნატიული სფეროების არსებობით, სადაც განსხვავებული სოციალური ჯგუფები სხვადასხვა მედიატორის მეშვეობით ახერხებენ საკუთარი “პირადულად” მიჩნეული გამოცდილების “საჯაროდ” გადააზრებას და დღის წესრიგში შემოტანას.

შესაბამისად, თანამედროვე საჯარო სფეროს მთავარი გამოწვევა არა განსხვავებების წაშლა, არამედ, იმის გააზრებაა, თუ რამდენად ახერხებს საზოგადოებრივი დისკურსი, იყოს ნამდვილად ინკლუზიური და რამდენად ასახავს საჯარო აზრი საზოგადოების ყველა ჯგუფის რეალურ საჭიროებებს.

სწორედ ამიტომ, პასუხი კითხვაზე, “ვისია ოჯახის საქმე?”, მარტივია: სანამ პირადი გამოცდილება ჩაგვრასა და უსამართლობას უკავშირდება, ის არასდროს არის მხოლოდ ერთი ოჯახის კედლებში ჩაკეტილი ამბავი — ეს საზოგადოების საერთო გამოწვევაა, რომლის საჯარო სფეროში გამოტანაც ნებისმიერი დემოკრატიული ცვლილების პირველი და აუცილებელი ნაბიჯია.