2026 წლის 28 აპრილს ევროპარლამენტმა მიიღო რეზოლუცია, რომლითაც ევროკომისიას მოუწოდა, გაუპატიურება ევროკავშირის მასშტაბით განისაზღვროს, როგორც თავისუფლად გაცემული თანხმობის არარსებობა. ევროპარლამენტმა რეზოლუცია 447 მხარდამჭერი ხმით მიიღო; 160 წინააღმდეგი იყო, ხოლო 43-მა თავი შეიკავა.
ევროპარლამენტს სურს, რომ გაუპატიურების შესახებ კანონი ითვალისწინებდეს არა მხოლოდ იმას, შეიძლება თუ არა აქტის დროს ძალადობის გამოყენების დამტკიცება, არამედ იმას, არსებობდა თუ არა თანხმობა.
ცვლილების მხარდამჭერები ამტკიცებენ, რომ კანონები, რომლებიც ძირითადად ძალადობის გამოყენებაზეა დაფუძნებული, შეიძლება ვერ იცავდეს იმ ძალადობაგამოვლილ ადამიანებს, რომელთა რეაქციებიც არ ემთხვევა ძველ წარმოდგენებს იმის შესახებ, თუ „როგორ უნდა იქცეოდეს მსხვერპლი“.
ვინაიდან ევროპარლამენტს რეზოლუციის მიღებით წევრი ქვეყნების ეროვნული სისხლის სამართლის კანონების გადაწერა არ შეუძლია, ეს კენჭისყრა კანონს არ ცვლის, მაგრამ ის პოლიტიკური გზავნილია და ევროკომისიას სთხოვს, დაიწყოს საკანონმდებლო პროცესი, რომელსაც ევროკავშირის მასშტაბით მინიმალური სტანდარტების დაწესება შეეძლება.
ამის ერთ-ერთი მიზეზი ისაა, რომ გაუპატიურების შესახებ კანონები ევროკავშირის ყველა ქვეყანაში ერთნაირი არ არის. ზოგმა წევრმა სახელმწიფომ უკვე გადაინაცვლა თანხმობაზე დაფუძნებული განმარტებებისკენ, მაშინ, როცა სხვები კვლავ უფრო მეტად ეყრდნობიან ძალადობას, მუქარას ან წინააღმდეგობას. პარლამენტის თქმით, ეს ძალადობაგამოვლილ ადამიანებს არათანაბარ დაცვას უქმნის.
რას ნიშნავს გაუპატიურების კანონი, რომელიც თანხმობას ეფუძნება?
გაუპატიურების კანონი, რომელიც თანხმობაზეა დაფუძნებული, დანაშაულის ცენტრში თანხმობის არარსებობას აყენებს. ის სვამს კითხვას, დათანხმდა თუ არა ადამიანი სექსუალურ აქტივობას თავისუფლად. თუ ასეთი თავისუფალი თანხმობა არ არსებობდა, ქმედება შეიძლება გაუპატიურებად ჩაითვალოს მაშინაც კი, თუკი ხილული ძალადობა ან ფიზიკური წინააღმდეგობა არ ყოფილა.
თანხმობა ნიშნავს, რომ ადამიანი სექსუალურ აქტივობაში მონაწილეობას თავისუფლად და ნებაყოფლობით თანხმდება. თანხმობის არსებობა ვერ იქნება ნაგულისხმევი, თუკი ადამიანი:
- დუმს;
- ზეწოლას გრძნობს;
- შეშინებულია;
- არ წევს ფიზიკურ წინააღმდეგობას;
თანხმობა ასევე ვერ იქნება ნაგულისხმევი მხოლოდ იმის გამო, რომ სექსუალური აქტი ხდება მიმდინარე ან ყოფილ პარტნიორთან — თანხმობის გაცემა საჭიროა ყოველი აქტისას. გარდა ამისა, ადამიანი შეიძლება დათანხმდეს სექსუალური აქტივობის ერთ ფორმას, მაგრამ არა სხვას, და ნებისმიერ დროს შეიძლება თანხმობის უკან წაღება და აქტის შეწყვეტა.
- მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ აგრეთვე ჩვენი მასალები “მოძალადე შეიძლება შეყვარებულიც აღმოჩნდეს” — რა არის თანხმობა და რატომ არის ის აუცილებელი და ქვიზი: რამდენად კარგად გესმის, რას ნიშნავს თანხმობა სექსში?
რატომ აკრიტიკებენ გაუპატიურების ძალადობაზე დაფუძნებულ განმარტებებს?
გაუპატიურების ტრადიციული კანონები ხშირად ყურადღებას ამახვილებს ძალადობაზე, მუქარაზე ან ძალადობის სამიზნის მხრიდან მკაფიო ფიზიკურ წინააღმდეგობაზე. ევროპარლამენტის აზრით, ასეთი მიდგომა შეიძლება ზედმეტად ვიწრო იყოს, რადგან ის სრულად არ ასახავს, როგორ ხდება სექსუალური ძალადობა და როგორ შეიძლება რეაგირებდეს ადამიანი იმ მომენტში.
რეზოლუცია ხაზს უსვამს, რომ თანხმობის გააზრება უნდა მოხდეს კონტექსტის გათვალისწინებით. მაგალითად, საჭიროა განიხილოს ტრავმული რეაქციები, როდესაც თავდასხმის დროს ზოგიერთი ადამიანი შეშდება, არ შეუძლია ლაპარაკი და წინააღმდეგობის გაწევა. ზოგი მოძალადეს ემორჩილება, რადგან მიაჩნია, რომ წინააღმდეგობამ შეიძლება სიტუაცია უფრო სახიფათო გახადოს. სხვები შეიძლება უგონო მდგომარეობაში იყვნენ, ეძინოთ, იყვნენ არაფხიზელ მდგომარეობაში ან იმ ადამიანის გავლენის ქვეშ, ვისაც მათზე ძალაუფლება აქვს. როდესაც გაუპატიურების შესახებ კანონი ხილულ ფიზიკურ წინააღმდეგობას ელოდება, ასეთი საქმეების ამოცნობა და სამართლებრივი დევნა შეიძლება გართულდეს.
თანხმობაზე ორიენტირებული განმარტების მხარდამჭერები ამბობენ, რომ თანხმობაზე დაფუძნებული მიდგომა საწყის წერტილს ცვლის. ასეთი კანონი, იმის ნაცვლად, რომ იკითხოს, გაუწია თუ არა მსხვერპლმა საკმარისი წინააღმდეგობა, სვამს კითხვას: „ჰქონდა თუ არა ბრალდებულს მეორე ადამიანის თავისუფალი თანხმობა?“. ძალადობაგამოვლილი ადამიანებისთვის ამ განსხვავებამ შეიძლება მნიშვნელოვანი გავლენა იქონიოს იმაზე, რამდენად სერიოზულად მოეკიდებიან მათ საქმეს თავიდანვე.
რა მხარდაჭერას ითხოვს ევროპარლამენტი დაზარალებულებისთვის?
ევროპარლამენტი ასევე ამბობს, რომ მხოლოდ სამართლებრივი განმარტების შეცვლა საკმარისი არ არის. დაზარალებულებს პრაქტიკული მხარდაჭერა სჭირდებათ სისხლის სამართლის საქმის დაწყებამდე, მისი მიმდინარეობისას და საქმის დასრულების შემდეგაც, მათ შორის, დაუყოვნებელი სამედიცინო დახმარება, ტრავმაზე ორიენტირებული ზრუნვა, ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა და იურიდიული დახმარება.
ევროპარლამენტარები ასევე მოითხოვენ უფასო სპეციალიზებულ სერვისებს, მათ შორის, 24-საათიან კრიზისულ ცენტრებს, სადაც დაზარალებულები სამედიცინო, ფსიქოლოგიურ და სამართლებრივ დახმარებას ერთ სივრცეში მიიღებენ. ამის მთავარი იდეა ისაა, რომ ძალადობაგამოვლილ ადამიანს არ უნდა უწევდეს მარტოს სისტემაში გზის გაკვლევა ან შოკურ მდგომარეობაში დახმარების ძებნა.
ევროპარლამენტს ასევე სურს, რომ რეგულარული ტრენინგი გაიარონ იმ პროფესიონალებმა, რომლებსაც შესაძლოა ძალადობაგამოვლილ ადამიანთან შეხება ჰქონდეთ. ეს მოიცავს პოლიციელებს, მოსამართლეებს, პროკურორებს, ადვოკატებს, ჯანდაცვის მუშაკებსა და სხვა თანამშრომლებს. მიზანია მსხვერპლის დადანაშაულების შემცირება, გამოძიებების გაუმჯობესება და მართლმსაჯულების პროცესის ისე შეცვლა, რომ ის ნაკლებად საზიანო იყოს იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც სექსუალური ძალადობის შესახებ აცხადებენ.
რატომ არის ეს საკითხი სადავო?
წინადადებას ევროპარლამენტში ფართო მხარდაჭერა აქვს, თუმცა ის პოლიტიკურად და სამართლებრივად კვლავ სადავო საკითხად რჩება. ცვლილების მხარდამჭერები ამბობენ, რომ საერთო ევროკავშირისეული განმარტება დაზარალებულებს უფრო თანაბარ დაცვას მისცემს და ეროვნულ კანონებს საერთაშორისო სტანდარტებთან, მათ შორის სტამბოლის კონვენციასთან, დააახლოებს.
კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ სისხლის სამართალი ძირითადად ეროვნული პასუხისმგებლობაა და ევროკავშირს შეიძლება არ ჰქონდეს საკმარისი სამართლებრივი უფლებამოსილება, ყველა წევრ სახელმწიფოს გაუპატიურების ერთი განმარტება დაუწესოს. სწორედ ამ დავამ შეუწყო ხელი იმას, რომ გაუპატიურების თანხმობაზე დაფუძნებული განმარტება ევროკავშირის 2024 წლის ქალთა მიმართ ძალადობასა და ოჯახში ძალადობასთან ბრძოლის დირექტივაში არ მოხვდა.
ზოგიერთი კრიტიკოსი ასევე ხაზს უსვამს, რომ თანხმობაზე დაფუძნებული კანონები ფრთხილად უნდა დაიწეროს, რათა სასამართლოში მკაფიო, სამართლიანი და პრაქტიკულად გამოსაყენებელი იყოს. სწორედ ამიტომ, ეს დავა არა მხოლოდ თანხმობას, არამედ იმასაც ეხება, რამდენად შორს უნდა წავიდეს ევროკავშირის სამართალი იმ სფეროში, რომელსაც ტრადიციულად ადგილობრივი ხელისუფლებები აკონტროლებდნენ.
რა ვითარებაა საქართველოში?
საქართველოს კონტექსტში ეს დებატი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან გაუპატიურების კანონი კვლავ სრულად ვერ აკმაყოფილებს საერთაშორისო სტანდარტებს. სახალხო დამცველი 2025 წლის ანგარიშში პირდაპირ აღნიშნავს, რომ „საქართველოს სისხლის სამართლის კანონმდებლობა სრულყოფილად კვლავ არ აკმაყოფილებს საერთაშორისო სტანდარტებს და გაუპატიურების დეფინიცია არ მოიცავს თავისუფალი თანხმობის კომპონენტს“.
ეს ნიშნავს, რომ საქართველოს კანონმდებლობაში გაუპატიურებისა და სხვა სექსუალური ძალადობის საქმეების შეფასებისას დღემდე გადამწყვეტი მნიშვნელობა ხშირად აქვს ძალადობას, ძალადობის მუქარას ან დაზარალებულის უმწეო მდგომარეობის გამოყენებას, მაშინ როცა სტამბოლის კონვენცია ამოსავალ წერტილად თანხმობის არარსებობას მიიჩნევს.
სახალხო დამცველი პრობლემად მიიჩნევს ასევე საპროცესო ნაწილსაც: „კანონმდებლობის არარსებობის გამო, კვლავ არაა შესაძლებელი დაზარალებულის დისტანციური დაკითხვა ან/და ბრალდებულის სხდომის დარბაზიდან დროებით გაყვანა. სტამბოლის კონვენციისგან განსხვავებით, სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ადევნება კი, სრულად არ შეესაბამება სტამბოლის კონვენციის სტანდარტებს და ქმედების ადევნებად დაკვალიფიცირებისთვის აუცილებელი კომპონენტია დაზარალებულის მიერ ცხოვრების წესის მნიშვნელოვანი ცვლილება“.
რას უნდა ველოდოთ ახლა?
ამ ეტაპზე პარლამენტის კენჭისყრა პოლიტიკური მოთხოვნაა და არა სავალდებულო სამართლებრივი ცვლილება. შემდეგი ნაბიჯი ევროკომისიაზეა დამოკიდებული: მან უნდა გადაწყვიტოს, წარადგენს თუ არა ევროკავშირის მასშტაბით კანონპროექტს გაუპატიურების თანხმობაზე დაფუძნებული განმარტების შესახებ.
თუ კომისია ასეთ წინადადებას წარადგენს, მას ევროკავშირის ინსტიტუტებსა და წევრ სახელმწიფოებს შორის მოლაპარაკება დასჭირდება. საბოლოო ფორმულირება შეიძლება შეიცვალოს, მისი მოქმედების სფერო შეიზღუდოს, ან წინადადებას წინააღმდეგობა გაუწიონ იმ ხელისუფლებებმა, რომლებსაც მიაჩნიათ, რომ გაუპატიურების შესახებ კანონი ძირითადად ეროვნულ საკითხად უნდა დარჩეს.
მიუხედავად ამისა, ეს კენჭისყრა აჩვენებს, როგორ იცვლება ევროპაში დისკუსია გაუპატიურების შესახებ კანონებზე. მთავარი კითხვა აღარ არის მხოლოდ ის, შეიძლება თუ არა ძალადობის დამტკიცება, არამედ ისიც, იყო თუ არა თანხმობა თავისუფლად გაცემული.
წყაროები: