მედია აპრილის ბლოგის რუბრიკა ეთმობა სხვადასხვა ადამიანს და განსხვავებულ შეხედულებებს. ბლოგები არ არის სარედაქციო კატეგორია და მოიცავს ავტორების პერსონალურ მოსაზრებებს. მათ მიერ გამოთქმული პოზიცია შესაძლოა არ გამოხატავდეს მედია აპრილის პოზიციას.
ავტორი: ანა სუბელიანი
ორი წლის წინ, ამ დროს, სრულ პანიკაში ვიყავით ის ადამიანები, ვინც წლების განმავლობაში ქვიარების უფლებების დაცვისთვის ვიბრძოდით. წარსულში არსებული აზრთა თუ ბრძლის მეთოდთა სხვადასხვაობა და კინკლაობები საერთო სატკივარმა და უდიდესმა საფრთხემ გადაფარა. ერთი ხელის მოსმით ვკარგავდით იმასაც, რაც მანამდეც მხოლოდ ფურცელზე გვქონდა, მაგრამ მაინც გარკვეულ სიმყარეს გვაძლევდა — ეს იყო თანასწორობა კანონის წინაშე.
გათენებული ღამეების, ერთმანეთთან თუ პარტნიორებთან უწყვეტი კონსულტციების მიუხედავად, ამ პროცესს წინ ვერ აღვუდექით. მაინც ისე მარტო დავრჩით, როგორც არასდროს. იმდენად “არ იყო ახლა ჩვენი დრო” თურმე, როგორც არასდროს მანამდე. 19 კანონში შეიტანეს ცვლილებები. თუკი სადმე შეეძლოთ არარსებული უფლებაც კი გამოეგლიჯათ და ყოველგვარ პერვერსიასთან გავეიგივებინეთ, არსად დაგვინდეს, “ოლ ინ” შემოვიდნენ ისედაც ყველაზე ჩაგრულ ჯგუფთან ბრძოლაში. ჩიხში მოგვამწყვდიეს, რომელშიც ნებისმიერი მოქმედება თუ უმოქმედობა ჩვენ საწინააღმდეგოდ იმუშავებდა.
დღეს ლგბტქ ადამიანების უფლებები საქართველოში უბრალოდ არ არსებობს. იფიქრებთ, ვისი უფლებებია დაცული, თქვენი რომ იყოსო და მე აუცილებლად გიპასუხებთ, რომ ამ ფორმულირებაშიც გვჩაგრავთ და იერარქიის დაბალ საფეხურზე გვაყენებთ ისე, რომ ამას ვერც კი იაზრებთ. მეტიც, სწორედ ამ შერჩევითი გულგრილობის შედეგი მგონია ის, რასაც ახლა მთელი საზოგადოება ვიმკით. თუნდაც გვიან, ამ გულგრილობის გამო ადამიანების მხრიდან მათი წილი პასუხისმგებლობის გააზრებას დღემდე ველი. იქნებ მომავალში მაინც დაგვიცვას მწარე კოლექტიურმა გამოცდილებამ მსგავსი შეცდომებისგან.
დღეს, ამ საყოველთაო ჩაგვრასა და შევიწროვებაში, ჩვენი ადგილი აღარც არსებობს, არც ჩვენზე საუბრის სივრცეა. ჩვენ თავადვე ამოვიკერეთ პირები, გავჩუმდით, მიუხედავად იმისა, ეს სწორად მიგვაჩნდა თუ არა. სრულიად გავქრით საჯარო სივრციდან და მხოლოდ საერთო სასოწარკვეთილების ნაწილადღა მოვიაზრებთ თავებს. პირდაპირ თუ ირიბად, ყველამ ამ მდგომარეობაში ჩაგვაგდო, აი, იმ ხალხმაც, მთავარ პარტნიორებად რომ მოვიაზრებდით და კულუარებში გულწრფელად რომ გვიზიარებდნენ, თუ როგორ ეშინოდათ მათაც ამ თემით მარგინლიზების, უფრო ფართოდ გაზიარებულ შეხვედრებზე კი უსუსურობას სტრატეგიული დუმილით რომ ფუთავდნენ. ამ ხალხზე მეტად საკუთარ თავზე ვბრაზობ, რომ არ მეყო ძალა, მეც არ მოვქცეულიყავი მარტო დარჩენის, ყველა საერთო მარცხის ჩვენზე გადმობრალების შიშის ქვეშ. ვბრაზობ, რომ არ ვენდე საკუთარ ინტუიციას და შინაგან ხმას და მეტად არ ვიბრძოლე ფაშიზმის დაკანონების წინააღმდეგ საზოგადოებრივი ერთობის მისაღწევად. და ვბრაზობ, რომ ამ სტრატეგიის გამჟღერებელი და შემსრულებელიც აღმოვჩნდი, მიუხედავად მწვავე შინაგანი წინააღმდეგობისა.
გავიტანდით ჩვენსას? ალბათ, მაინც ვერ. კიდევ უფრო წარმატებით აამუშავებდნენ სიძულვილის კამპანიას მთელი სამოქალაქო საზოგადოების მიმართ? ალბათ, კი. მაგრამ, სულ მცირე, ქვიარებს ეცოდინებოდათ, რომ მარტონი არ დარჩნენ მჩაგვრელი სისტემის პირისპირ. სიმართლე არ გაისრისებოდა ისე, თითქოს არც არსებულა. შევინარჩუნებდით ღირსებას და დრო რომ გავიდოდა და უკან მოვიხედავდით, ნაკლებად შეგვრცხვებოდა საკუთარი თავების. შეიძლება ნაივურობაში ჩამომართვათ, მაგრამ სისწორეში ვერ შემედავებით, რომ ლგბტქ ადამიანების ჩაგვრაზე, ფაშიზმსა და ცენზურაზე მიმართულ კანონს ისევე დიდი რესურსით, ენერგიით, ერთიანი შინარსით უნდა შევწინააღმდეგებოდით, როგორც ეს რუსულ კანონთან მიმართებაში გავაკეთეთ. ოღონდ აქ ერთიანობა მნიშვნელოვანი ინგრედიენტია. სამწუხაროდ, რუსული კანონის პოტენციური მავნე გავლენა საკუთარ ტყავზე ბევრად მეტმა იგრძნო, ვიდრე ჰომოფობიური კანონისა და ძალიან მწარედ შეცდნენ. სწორედ ამ პროცესის გაგრძელებაა ცენზურის ის მასშტაბი, რაც დღეს გვაქვს ქვეყანაში — განათლებაზე, მედიაზე, ჩვენი ცხოვრების თითოეულ სფეროზე მიტანილი იერიში და პროტესტისა და გამოხატვის თავისუფლების ულიმიტო რეპრესია. ბოროტებაზე გამარჯვება მხოლოდ სიმართლით არის შესაძლებელი. მხოლოდ სიმართლე და სამართლიანობაა ის, რაც ბოლო ტურში გაგვიყვანს და არა დაუსრულებელი პოპულიზმი, კონფორმიზმი და ფარისევლობა, რომელსაც შეჭმული აქვს მთელი პოლიტიკური ველი.
გულწრფელად, როცა ამ ამბებს ვიხსენებ, მეტიც, ყველა იმ ბრძოლას, უსამართლობას, დევნას, ღალატს, რაც ამ წლებმა გამოგვატარა, სხეული მეჭიმება, კვლავ მიახლდება ყველა ტრავმა და ტკივილს ამძაფრებს იმის განცდა, რომ ამ მსხვერპლის მიუხედავად, ისე უიმედოდ გამოვიყურებით, როგორც არასდროს.
ახლა ცოტას ჩავისუნთქავ, ვეცდები ემოციური ნაწილი დროებით გვერდით გადავდო, მიმოვიხილო ის პოლიტიკური კონტექსტი, რაშიც ეს კანონი იშვა და ერთხელაც, თქვენთან ერთად პრაქტიკულად გავიაზრო, ლგბტქ ადამიანების ცხოვრების თუ მთლიანი საზოგადოების ფუნქციონირების რომელ სფეროებს ავიწროვებს და აპატარავებს ის.
როგორ მოვედით აქამდე
საქართველოში ჰომოფობიის პოლიტიკურ იარაღად ქცევა და ქვიარების მასშტაბური დევნა ამ კანონით არ დაწყებულა. ჩემთვის პირველი მკაფიო ნიშანი იმისა, რომ უფსკრულისკენ მივდიოდით, 2013 წლის 17 მაისი იყო — დღე, როდესაც სახელმწიფომ და საპატრიარქომ, ერთი შეხედვით, სრულიად შეთანხმებულად, ათიათასობით დაგეშილი ადამიანის მონაწილეობით, რამდენიმე ათეული აქტივისტის წინააღმდეგ ნადირობა მოაწყვეს.
დიდი ალბათობით, ქვეყნის წამყვან რელიგიურ ინსტიტუციას ახალი ხელისუფლებისადმი საკუთარი ძალის დემონსტრირება და იმის დამტკიცება სჭირდებოდა, რომ მასთან შეწინააღმდეგებას სახელმწიფო ვერ შეძლებდა. განტევების ვაცი მარტივად მოიძებნა. ახალმა, იდეოლოგიურად ცარიელმა ძალამ კი პოტენციური კონკურენციის ჩიხში შესვლიდან საუკეთესო გამოსავალი გამონახა, თავად მოირგო ტრადიციების დამცველის იმიჯი და ეს ყველაზე არატრადიციული, არაქართული, რადიკალური გზით გააკეთა. ეს აქტი ასევე იყო ძალების მოსინჯვა და ავტორიტარიზმისკენ გადადგმული პირველი ნაბიჯი, დემოკრატიობანას თამაშის პარალელურად.
სამართლიანობისთვის უნდა ითქვას, რომ 2012 წლის 17 მაისის მონაწილეებიც გახდნენ თავდასხმის ობიექტები და მაშინდელმა ხელისუფლებამაც არ უზრუნველყო მათი უფლებების დაცვა. თუმცა 2013 წელი თავისი მასშტაბითა და ხასიათით გასცდა უფლებების შელახვას ან/და გულგრილობას — ეს უკვე იყო მკაფიო პოლიტიკური განაცხადი იმასთან დაკავშირებით, თუ რა ტიპის სახელმწიფოდ ვყალიბდებოდით.
მალევე “დაგვამშვიდეს” ჩვენც და დასავლელი პარტნიორებიც. მიიღეს ანტიდისკრიმინაციული კანონი და შექმნეს ილუზია, თითქოს უმცირესობების უფლებების დაცვა ახალ საფეხურზე გადავიდა. თუმცა იქვე მიაყოლეს პოპულისტური და მავნე ნაბიჯი — კონსტიტუაციაში შემოიტანეს ქორწინების დავიწროვებული განსაზღვრება, მაშინ როცა ქორწინების უფლება არც მანამდე და არც მას შემდეგ თემს დღის წესრიგში არასდროს დაუყენებია.
ფორმალური პოლიტიკის მიღმა, სადაც ევროკავშირის რეკომენდაციებს მივყვებოდით, 2014 წლიდან 17 მაისი, იქცა “ოჯახის ინსტიტუტის გეებზე გამარჯვების” სიმბოლოდ. ოჯახის, რომელიც ქვიარებისთვისაც ისეთივე ღირებულია, როგორც სხვებისთვის და რომლის უპირობო მხარდაჭერაც მათ ყველაზე მეტად აკლიათ.
მიუხედავად შემდეგ წლებში არაერთი მცდელობისა, დაგვებრუნებინა საჯარო სივრცე, ქვიარებმა კონსტიტუციით გარანტირებული შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებით ჯეროვნად ვერასდროს ისარგებლეს. დამკვიდრდა დამამცირებელი პრაქტიკები — გალიებში გამოკეტვა, ავტობუსებით გაყვანა, მუდმივი ძალადობის საფრთხე. და თუკი მანამდე ეს დამკვიდრებული, ვერგარღვეული პრაქტიკა მხოლოდ ქუჩაზე ვრცელდებოდა, 2023 წელს ეს ზღვარიც წაიშალა — კერძო სივრცეშიც შემოიჭრნენ. ჰომოფობიის მედროშეები პოლიციამ ელჩებივით შეაცილა ფესტივალის ტერიტორიაზე, მანამ, სანამ წვრილ-წვრილი ჰომოფობები მთელ ინფრასტრუქტურას ანადგურებდნენ და ძარცვავდნენ.
ამ წლების განმავლობაში იყო ბევრი ძალადობა:
- ნიქო გორგილაძეზე თავდასხმა 2018 წელს;
- პირველად ხმამაღლა ნათქვამი უარი შეკრების (ღირსების მარშის) დაცვაზე, კანცელარიასთან შეკრებილი აქტივისტების მოქცევა მოძალადეთა ალყაში, ჰომოფობიური აქცია კინოთეატრ ამირანთან და ჩემზე თავდასხმა 2019 წელს;
- სრული ჯოჯოხეთი 2021 წელს. ბევრი ნერვიულობა. ბევრი ჩხუბი. ბევრი დაპირება. ბევრი ვაჭრობა. პასუხისმებელ მაღალჩინოსნებთან ჭიდაობა — მაგიდაზე ხელების ბრახუნიც და ხელის ჩამორთმევაც. ისევ პირობები, “გაჩალიჩებები”, მოძალადეებისთვის ანთებული მწვანე შუქი;
- ქვიარების, აქტივისტების და ჟურნალისტების დევნა ქუჩებსა და ოფისებში. სირბილი, სადარბაზოებში მალვა და სუნთქვის შეკავება — ფიქრი, რომ ეს ჩვენი სიცოცხლის ბოლო დღეა, წამებით სიკვდილის შიში;
- მანქანაზე თავდასხმები. გამოკიდებები. ოფისებზე ცოცვა და დარბევა, შემოგდებული ასაფეთქებლები. გადარჩენისთვის და სხვების უსაფრთხოებისთვის ბრძოლა სრულ ისტერიაში. სასიკვდილოდ გამეტებული ლექსო ლაშქარავა. თავსდამტყდარი უდიდესი ტრაგედია. გლოვა.
- და ისევ — რაღაც დროით ქვიარების გაქრობა, ამბის თხრობიდანაც კი.
იყო კარგი დღეებიც, 2021 და 2022 წლებში ჩატარებული პრაიდ ფესტივალები ღია ცის ქვეშ, ათასობით ქვიარის და მხარდამჭერის მონაწილეობით. თავისუფლების, თანასწორობის და სიყვარულის კუნძული, რომელიც ვერ შევინარჩუნეთ.
იყო სტრატეგიული უკან დახევებიც, ქუჩაზე გააზრებულად უარის თქმაც და იქვე წამოწეული რეპრესიები, ჩვენი სივრცის კიდევ უფრო დავიწროვების განზრახვით.
ამ დანაშაულების გამო არ დასჯილა არცერთი ლიდერი, წამქეზებელი და ორგანიზატორი. არ დამდგარა არცერთი თანამდებობის პირის პასუხისმგებლობის საკითხი. წლიდან წლამდე მდგომარეობა მძიმდებოდა. ქვიარები იდგნენ უამრავი პრობლემის, ყოველდღიურობაში განცდილი ჩაგვრის წინაშე, მაგრამ მაინც რჩებოდა იმედი, რომ ამ სიმძიმეს რამენაირად გადავტეხავდით, მოვიპოვებდით სივრცეებს ერთმანეთის დასანახად და ამ პრობლემებზე სასაუბროდ. გვჯეროდა, მოვიპოვებდით იმას, რაც ისედაც ჩვენი უნდა ყოფილიყო — თავისუფლად სუნთქვის, გადაადგილების, თვითგამოხატვის, არსებობის უფლებას.
ჰომოფობიის ინსტიტუციონალიზაცია
მიუხედავად ამ მძიმე გამოცდილებებისა, განსაკუთრებით რთული აღმოჩნდა იმის გააზრება, რომ საქმე აღარ იყო პრაქტიკის შეცვლაში ან ფორმალური პოლიტიკის აღსრულებაში. სტატუს-ქვოს შენარჩუნებაც კი უდიდეს გამოწვევად იქცა.
თუკი მანამდე ქართულ ოცნებას ჰომოფობია დელეგირებული ჰქონდა რადიკალურ ჯგუფებზე — ქართული მარშიდან ალტ-ინფომდე — გადამწყვეტი არჩევნების მოახლოვებასთან ერთად, ხელისუფლებამ მისი საკუთარ იდენტობაში სრულად ინტეგრირება და სიძულვილის ინსტიტუციონალიზება განიზრახა. 2023 წელს ეს პროცესი უკვე ფორმალურ პოლიტიკაშიც აისახა. ლგბტქ ადამიანები ამოშალეს ყველა დოკუმენტიდან, სადაც მათი საჭიროებები იყო ნახსენები. დავიწროვდა გენდერული თანასწორობის კონცეფცია. ადამიანის უფლებათა სტრატეგიიდან და სამოქმედო გეგმიდან კი მთლიანად გაქრა ქვეთავი ლგბტქ ადამიანების შესახებ.
ამ პროცესს აქტიური წინააღმდეგობა გავუწიეთ, თუმცა პარტნიორების რჩევით, მხოლოდ დახურულ კარს მიღმა, რადგან თითქოს ამით შეიძლებოდა პროცესის შემობრუნების შანსი დაგვეტოვებინა. შეცდომა დავუშვით, ამით სწორედ ხელისუფლებამ მოიგო დრო და ეს ბრძოლაც წავაგეთ. შესაძლოა, ეს მხოლოდ სპეკულაციაა — არ ვიცით გავიტანდით თუ არა ჩვენსას უფრო ღია მხილებისა და დაპირისპირების შემთხვევაში. მაგრამ ამ გადმოსახედიდან, ჩემს მაშინდელ სინდისის ხმას მაინც უფრო ვენდობი, ვიდრე იმ დროს შეთანხმებულ რაციონალურ გადაწყვეტილებებს. შედეგად, მივიღეთ უკვე ფურცლიდანაც ამოშლილი ადამიანები.
ეს პროცესი იყო წინაპირობა თუ წინასიტყვაობა იმისა, რომ საბოლოოდ ჰომოფობიურ კანონამდე მივსულიყავით — ყველაზე ამაზრზენი და ფარისევლური შეფუთვით, “ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანთა დაცვის” სახელით. ამ კანონის შესახებ დისკუსიის გახსნის თუ დაინიცირების სხვადასხვა მცდელობის შემდეგ, საბოლოო, გადამწყვეტი პროცესი 2024 წლის გაზაფხულზე წამოიწყეს — რუსული კანონის ხელახლა შემოგდებასთან ერთად.
ხელისუფლების სტრატეგია საკმაოდ ცალსახა იყო: საკითხების ერთმანეთში გადაზელვა, პროტესტის დისკრედიტაცია, აბსურდულ თემაზე საარჩევნო კამპანიის აგება და რეალური პრობლემების გადაფარვა. ჰომოფობიურ კანონზე სტრატეგიულმა დუმილმა ოდნავ დააზღვია სამოქალაქო საზოგადოება დისკრედიტაციის იმ წილისგან, რომელიც ამ ორი თემის გაერთიანებით უნდა გამოეწვია ხელისუფლებას, თუმცა სამოქალაქო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ქვიარებისთვის სათანადო სოლიდარობის გამოხატვა და სიძულვილისა და ცენზურის კანონისთვის წინააღმდეგობის გაწევა. საბოლოოდ, მაინც მივიღეთ ორი უმძიმესი კანონი და სრულიად წართმეული უფლებები. ამის გამოსწორების ერთადერთ გზად უკვე ხელისუფლების ცვლილებაღა გვესახებოდა. სამწუხაროდ, მალე ორი წელი გავა, რაც ამ რეალობაში ვცხოვრობთ, ახალგაზრდები ყოველდღიურად ტოვებენ ქვეყანას და ემიგრაციის სირთულეებს ეჭიდებიან. დარჩენილები კი, წინააღმდეგობასთან ერთად, რეჟიმთან ადაპტირებას ვცდილობთ ერთმანეთის გაძლიერებით.
სიძულვილი და ცენზურა ოჯახისა და ბავშვთა დაცვის სახელით
2024 წლის დეკემბრიდან ამოქმედებულ კანონს “ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანთა დაცვის შესახებ” და მასთან მიბმული ცვლილებების სრულ პაკეტს არაფერი აქვს საერთო ბავშვებისა და ოჯახების დაცვასთან.
მაშინ, როდესაც ქვეყანაში:
- ბავშვები შიმშილითა და სიღარიბით გამოწვეული მოცემულობების გამო იღუპებიან;
- სისტემურად უგულებელყოფილია ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების საჭიროებები;
- მწვავედ დგას ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის, სექსუალური ძალადობის პრობლემა;
- შშმ ბავშვებისთვის არ არსებობს სათანადოდ ადაპტირებული გარემო, ინკლუზიური განათლება კი უმეტესად ფორმალური ხასიათისაა;
- ბავშვთა ჯანდაცვის საჭიროებებს სახელმწიფო არასაკმარისად პასუხობს, ხშირ შემთხვევაში სრულად უგულებელყოფს;
- სკოლები ბავშვების ვერც სათანოდო უნარ-ჩვევებით აღჭურვას და ვერც უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფენ, ათასობით ბავშვი ზოგადი განათლებისა და სკოლამდელი აღზრდის მიღმა რჩება;
- მოზარდები ზეწოლასა და ძალადობას განიცდიან მართლმსაჯულების სისტემაში,
ხელისუფლებამ, გამოგონილ მტერთან შებრძოლებით, ბავშვთა უფლებების დაცვის ილუზიის შექმნა გადაწყვიტა.
დღეს ეს განსაკუთრებით ნათლად ჩანს, როდესაც დიუშენის კუნთოვანი დისტროფიის მქონე ბავშვებსა და მათ ოჯახებს სასიცოცხლოდ აუცილებელი წამლისთვის ბრძოლა ქუჩაში უწევთ, სახელმწიფო კი, მათ პასუხის ღირსადაც არ თვლის.
ჩამოთვლილი პრობლემების მოგვარების, რეკომენდაციებისა და აღებული პასუხისმგებლობების შესრულების ნაცვლად, ხელისუფლებამ ბავშვთა უფლებებს ერთდროულად ორი ძლიერი დარტყმა მიაყენა. ერთი მხრივ, რუსული კანონით და რეპრესიული პოლიტიკით იერიში მიიტანა ბავშვების, ქალების, შშმ პირების და ოჯახების მხარდამჭერ ისედაც მწირ სერვისებზე. “არასრულწლოვანთა დაცვის კანონით” კი დამატებითი გამოწვევები შექმნა უშუალოდ ბავშვების უფლებების დაცვის კუთხით.
ეს არ არის უბრალოდ კანონი. ეს არის ნორმებისა და აკრძალვების ისეთი სისტემა, რომელიც ერთდროულად: ზღუდავს გამოხატვას, ამახინჯებს განათლებას, აწესებს ცენზურას, ერევა პირად ცხოვრებაში, ახდენს მოქალაქეთა მნიშნელოვანი ჯგუფის დეჰუმანიზებას. ის აზიანებს როგორც ლგბტქი ადამიანების, ისე ქალების, ბავშვების, სტუდენტების, პროფესორ-მასწავლებლების, ჯანდაცვის მუშაკების, ჟურნალისტებისა და ხელოვანების უფლებებს, თავს ესხმის დემოკრატიულ წესრიგს და უკიდურესად ამძიმებს საზოგადოებრივ თანაცხოვრებას.
სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება
სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება თანამედროვე ქართული სახელმწიფოს ერთ-ერთი უმთავრესი მონაპოვარი იყო, რომელიც, სამწუხაროდ, ვერ შევინარჩუნეთ. კანონი აწესებს ცენზურას საგანმანათლებლო სივრცეებში, მედიასა და სახელოვნებო სფეროში. ეს პრაქტიკა ძალიან მოგვაგონებს მძიმე საბჭოთა გამოცდილებას, სადაც ცოდნა, ინფორმაცია და შემოქმედებითი თავისუფლება დიქტატურის მიერ კონტროლდებოდა და რომლის საზღვრებიც პრაქტიკაში მუდმივად ფართოვდებოდა.
კანონში გამოყენებულია ტერმინი “პოპულარიზაცია”, როგორც “პროპაგანდის” ეკვივალენტი. იზღუდება ჰომოსექსუალობის ან ჰომოსექსუალური ურთიერთობების, ასევე, სხვა სქესის მიმართ თავის მიკუთვნების ნებისმიერი სახით საჯარო რეპრეზენტაცია. დამატებითი მორალური პანიკის შესაქმნელად და სტიგმის გასაძლიერებლად, ჩამონათვალში ნახსენებია ინცესტიც, რაც ამ მოვლენებს შორის ტოლობის განცდას ქმნის, ზრდის სტიგმას და აძლიერებს ჰომოფობიურ განწყობებს.
სიტყვისა და გამოხატვის უფლების შეზღუდვის სფეროებია: განათლება, მედია, რეკლამა და შემოქმედებითი საქმიანობა.
განათლება და აკადემიური თავისუფლება
კანონი არეგულირებს, როგორც ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებს (სკოლამდელი აღზრდა და სკოლა), ასევე პროფესიულ და უმაღლეს სასწავლებლებსაც.
ბავშვს აქვს უფლება, მიიღოს ობიექტური, მეცნიერებასა და ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული ცოდნა, მათ შორის, ჰქონდეს წვდომა ყოვლისმომცველ სექსუალურ განათლებაზე, რომელიც, თავის მხრივ, ინკლუზიისა და თანასწორობის საკითხებსაც ფარავს და, შედეგად, ხელს უწყობს ურთიერთსოლიდარობისა და შემწყნარებლობის ჩამოყალიბებას.
ბავშვს ასევე აქვს უფლება, უსაფრთხო, დისკრიმინაციისგან თავისუფალ გარემოში მიიღოს განათლება, სადაც არათუ უბრალოდ თავისუფალი თვითგამოხატვის შესაძლებლობა ექნება, არამედ მიიღებს საჭირო მხარდაჭერას, რათა თავისი იდენტობის შესაბამისად ცხოვრება შეძლოს. ქვიარი ან არანორმატიული თვითგამოხატვის მქონე მოზარდებისთვის კანონი ცალსახად მტრულ, დისკრიმინაციულ გარემოს ქმნის და ხელს უშლის მათი საუკეთესო ინტერესების დაცვას.
რეალურად, პრაქტიკაში ამ უფლებებით სარგებლობა კანონის მიღებამდეც არ იყო შესაძლებელი. განათლების პოლიტიკაზე მართლმადიდებლური ეკლესიის გავლენა და სექსუალური განათლების იდეის მიზანმიმართული მარგინალიზება ამ კუთხით პროგრესის მიღწევის შესაძლებლობას აქამდეც არ იძლეოდა. თუმცა კანონმა ეს შესაძლებლობა კიდევ უფრო ჩაკეტა და ხელშესახებად გააძლიერა საკითხის დისკრედიტაცია.
ანალოგიური შეზღუდვები პროფესიულ და უმაღლეს სასწავლებლებში უმაღლესი განათლების კანონითვე გამყარებულ აკადემიური თავისუფლებისა და უნივერსიტეტის ავტონომიის იდეას ეწინააღმდეგება. საუნივერსიტეტო სივრცეები უნდა უზრუნველყოფდნენ არამხოლოდ ცოდნის გადაცემას, არამედ, მის შექმნას. შეუძლებელია სამეცნიერო კვლევისა და ცოდნის კვლავწარმოების ჯეროვნად განხორციელება, როდესაც მასში ასეთი უხეში ჩარევა ხდება.
მთელი რიგი დისციპლინები, მათ შორის, ფსიქოლოგია, სოციალური სამუშაო, მედიცინა, სამართალი თუ გენდერის კვლევები პირდაპირ უკავშირდება სექსუალობისა და გენდერის საკითხებს, რის გამოც მსგავსი შეზღუდვები თავად განათლებისა და მეცნიერების ხარისხს აზიანებს.
ყველაზე სავალალო არის ის ფაქტი, რომ მიუხედავად კანონის მიერ დაწესებული შეზღუდვების პრაქტიკაში პირდაპირი აღსრულების ტემპისა, ის თვითცენზურის პრაქტიკასაც ამკვიდრებს და, ამდენად, უდიდეს ჩრდილს აყენებს აკადემიურ სივრცეში სექსუალობის, გენდერული თეორიების, ლგბტქ უფლებების, კულტურული მრავალფეროვნებისა და თანასწორობის შესახებ კვლევებსა და დისკუსიებს.
მედია, რეკლამა და შემოქმედებითი საქმიანობა
ჰომოფობიური კანონის მიერ შემოტანილი ცენზურის მექანიზმები პირდაპირ ზღუდავს მედიას, რეკლამასა და შემოქმედებით სფეროსაც. მაუწყებელს ეკრძალება ისეთი ინფორმაციის გავრცელება, რომელიც, ხელისუფლების ინტერპრეტაციით, “პოპულარიზაციას” უწევს ჰომოსექსუალობას ან გენდერულ ტრანზიციას. იგივე შეზღუდვები ვრცელდება რეკლამაზეც და მედიის მიერ შემოქმედებითი პროდუქტის წარდგენაზეც.
კანონი ქმნის მოცემულობას, როდესაც ინსტიტუციები თავადვე იწყებენ შინაარსების შეზღუდვას. რისკის შემცველი ხდება ლგბტქ ადამიანებზე სიუჟეტების მომზადება, მათი უფლებების გაშუქება, ქვიარ რესპონდენტების ეთერში მიწვევა, ასევე ისეთი ფილმების, სერიალებისა და წიგნების გავრცელება, სადაც ეს თემები არანეგატიურად არის წარმოდგენილი.
ეს მიდგომა ძალიან ჰგავს ავტორიტარული რეჟიმებისთვის დამახასიათებელ პრაქტიკას, სადაც ხელოვნება მხოლოდ მაშინ არის მისაღები, როდესაც ის სახელმწიფოს მიერ დადგენილ “მორალურ წესრიგს” ემსახურება. კულტურა კი, რომელიც კითხვებს სვამს, მრავალფეროვნებას აჩვენებს, ან ადამიანის გამოცდილების კომპლექსურობას ასახავს, საფრთხედ აღიქმება.
მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეტაპზე კანონი ფარავს ტელე-რადიო მაუწყებლობას, რუსეთსა და უნგრეთში არსებული გამოცდილება აჩვენებს, რომ მსგავსი პრაქტიკა შესაძლოა გავრცელდეს ონლაინ გამოცემებსა და სოციალურ ქსელებში ინდივიდუალურ პლატფორმებზე განთავსებულ კონტენტზეც.
საბოლოოდ, ეს ცვლილებები მხოლოდ ლგბტქ ადამიანების ხილვადობის შემცირებას არ ემსახურება. მათი რეალური შედეგი საჯარო სივრცის თანდათანობით გაჩუმებაა.
შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლება
შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლება დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთი ფუნდამენტური უფლებაა. ის ადამიანებს აძლევს შესაძლებლობას, საჯაროდ გამოხატონ საკუთარი პოზიცია, გააპროტესტონ უსამართლობა, მოითხოვონ უფლებები და სოლიდარობა. ამიტომ, ავტორიტარული რეჟიმები, პირველ რიგში, სწორედ ამ სივრცის კონტროლს ცდილობენ.
დღეს შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლება მნიშვნელოვნად არის შეზღუდული. ეტაპობრივად შეიზღუდა შეკრების დროს ზოგიერთი ინვენტარის, მათ შორის, კარვების გამოყენება, შემდეგ — ქუჩის გადაკეტვა, ბოლოს კი ტროტუარზე დგომაც კი სამართლებრივ სანქციებს დაექვემდებარა. პროტესტის მონაწილეები ყოველდღიურად განიცდიან წნეხს — მაღალ ფინანსურ ჯარიმებს, ადმინისტრაციულ პატიმრობას და, ზოგიერთ შემთხვევაში, სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობასაც კი. თუმცა სახელმწიფოს მხრიდან შეკრების უფლებაში უხეში ჩარევა როგორც პრაქტიკულ, ისე სამართლებრივ დონეზე, სწორედ ლგბტქ ადამიანების მიმართ ამ უფლების შეზღუდვით დაიწყო.
“ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანთა დაცვის შესახებ” კანონი ერთი მხრივ კრძალავს ნებისმიერ შეკრებას ან მანიფესტაციას, რომელიც შესაძლოა სახელმწიფომ ქვიარ თემის “პოპულარიზაციად” მიიჩნიოს. ამ ბუნდოვანი და განუსაზღვრელი ფორმულირებით კი, პრაქტიკულად, აკრძალვის ქვეშ მოექცა ლგბტქ ადამიანებთან, გენდერულ იდენტობასთან ან სექსუალურ ორიენტაციასთან დაკავშირებული ნებისმიერი საჯარო გამოხატვა, იქნება ეს პრაიდის მარში, სოლიდარობის აქცია, ძალადობის წინააღმდეგ პროტესტი, საჯარო დისკუსია თუ უბრალოდ თანასწორობის მოთხოვნა.
მეორე მხრივ, ქვიარ ადამიანებს ეს კანონი ნებისმიერი ტიპის თუ შინაარსის შეკრების წინააღმდეგ იყენებს. შეკრების მონაწილის მხრიდან საკუთარი თავის იდენტიფიცირება ტრანსგენდერ პირად ან “ჰომოსექსუალური ურთიერთობის პოპულარიზაცია” შესაძლებელია გახდეს სახელმწიფოს მხრიდან შეკრების დაშლის საფუძველი.
ეს განსაკუთრებით საშიშია, რადგან კანონი არ კრძალავს მხოლოდ კონკრეტულ მოქმედებას, ის ქმნის მუდმივ გაურკვევლობას, რომლის პირობებშიც ნებისმიერი შეკრება შეიძლება გამოცხადდეს უკანონოდ. სწორედ ასე მუშაობს რეპრესიული კანონმდებლობა: არა მხოლოდ პირდაპირი აკრძალვით, არამედ შიშის, თვითცენზურისა და სამართლებრივი დევნის მუდმივი საფრთხის შექმნით.
ამგვარი მიდგომა სრულ წინააღმდეგობაში მოდის როგორც საქართველოს კონსტიტუციასთან, ისე საერთაშორისო სტანდარტებთან. სახელმწიფო ვალდებულია უზრუნველყოს მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლებით სარგებლობა დისკრიმინაციის გარეშე. უფრო მეტიც — სახელმწიფოს აქვს ვალდებულება, აკრძალოს ისეთი სახის შეკრება, რომელიც სექსუალური ორიენტაციის, რელიგიის, ეთნიკური თუ რასობრივი ნიშნით შეუწყნარებლობისა და სიძულვილის წახალისებას ემსახურება.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოს კონტექსტში, სადაც ლგბტქ ადამიანებისთვის შეკრების უფლება წლების განმავლობაში ისედაც ფაქტობრივად შეზღუდული იყო. მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებაა მშვიდობიანი დემონსტრაციების დაცვა, პრაქტიკაში სწორედ ძალადობრივი ჯგუფები სარგებლობდნენ დაუსჯელობის პრივილეგიით, ხოლო უფლებების მოთხოვნა მუდმივად საფრთხესთან ასოცირდებოდა.
ტრანსგენდერი ადამიანების უფლებები
ჰომოფობიური კანონმდებლობის ყველაზე სასტიკი და პირდაპირი დარტყმა ტრანს ადამიანებზე მოდის. თუ სხვა შემთხვევაში ხელისუფლება ცდილობს ცენზურა დააწესოს “ოჯახის” ან “არასრულწლოვანთა დაცვის” სახელით, აქ სახელმწიფო უკვე უშუალოდ ერევა ადამიანის სხეულში, იდენტობასა და არსებობის ყველაზე ინტიმურ სფეროებში.
კანონი ზღუდავს ტრანს ადამიანების ჯანმრთელობის დაცვის უფლებას. ის კრძალავს ნებისმიერ სამედიცინო ჩარევას, რომელიც ადამიანის “მისი ბიოლოგიური სქესისგან განსხვავებული სქესისთვის მიკუთვნებას” ემსახურება. ამ ჩანაწერში ექცევა არა მხოლოდ ქირურგიული ოპერაციები, არამედ სხვა ტიპის სამედიცინო ინტერვენციებიც, მათ შორის, ჰორმონალური თერაპია. მეტიც, ამ მომსახურებების გაწევა სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის საფუძველიც ხდება.
ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ ტრანს ადამიანებს ფაქტობრივად ჩაუკეტა გენდერულად აფირმაციულ ჯანდაცვაზე წვდომა, მათ შორის, უდიდესი რისკის წინაშე დააყენა ის პირები, რომლებიც ამ ტიპის სერვისებით სარგებლობდნენ და დადგნენ მკურნალობის შეწყვეტის ან იძულებითი ემიგრაციის არჩევანის წინაშე. ასევე, შექმნა მოცემულობა, რომელშიც შესაძლოა ამ სერვისმა იატაკვეშეთში, არარეგულირებელ სივრცეში გადაინაცვლოს, რაც ჯანდაცვის რისკებს კიდევ უფრო ამძაფრებს.
გენდერულად აფირმაციული ზრუნვა არ არის ერთი კონკრეტული პროცედურა. ის მოიცავს სხვადასხვა სოციალურ, ფსიქოლოგიურ და სამედიცინო სერვისს, რომელიც ადამიანს საკუთარი გენდერული იდენტობის შესაბამისად ცხოვრების შესაძლებლობას აძლევს. ყველა ტრანს ადამიანს არ სჭირდება ერთი და იგივე ფორმის მხარდაჭერა. სხვადასხვა შემთხვევაში ეს შეიძლება იყოს სოციალური ტრანზიცია, ჰორმონალური თერაპია, ქირურგიული ჩარევა ან ამ მიდგომების კომბინაცია.
ამგვარი აკრძალვები განსაკუთრებით საფრთხისშემცველ გარემოს ქმნის ტრანს ადამიანებისთვის და არღვევს მათ საბაზისო — ჯანდაცვის უფლებას.
ამავდროულად, კანონმა პრაქტიკულად გაანადგურა გენდერის სამართლებრივი აღიარების ნებისმიერი შესაძლებლობა. აიკრძალა ადამიანის მიერ საკუთარი გენდერის შესაბამისად სქესის მარკერის შეცვლა ოფიციალურ დოკუმენტებში — პირადობის მოწმობაში, პასპორტში, დაბადების მოწმობასა თუ სხვა სახელმწიფო დოკუმენტებში. გენდერული იდენტობა ადამიანის პიროვნული იდენტობის ფუნდამენტური ნაწილია და საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით, პირადი ცხოვრების დაცვის უფლების ქვეშ მოიაზრება.
ეს არ არის უბრალოდ ბიუროკრატიული საკითხი, არამედ უკავშირდება ყოველდღიურ გამოწვევებს სოციალურ ცხოვრებაში. როდესაც ადამიანის გარეგნობა, სახელი და დოკუმენტები ერთმანეთს არ ემთხვევა, ეს მუდმივი დამცირების, ძალადობისა და საფრთხის წყარო ხდება სამსახურში, საზღვრის კვეთისას, პოლიციასთან, ბანკში, უნივერსიტეტში, საავადმყოფოში, არჩევნებზე. სახელმწიფო ტრანს ადამიანებს ფაქტობრივად აიძულებს, მუდმივად “ამტკიცონ”, თუ ვინ არიან.
განსაკუთრებით ცინიკურია ისიც, რომ ეს ყველაფერი მოხდა მას შემდეგ, რაც ევროპულმა სასამართლომ უკვე დაადგინა საქართველოს პასუხისმგებლობა ტრანს ადამიანებისთვის გენდერის სამართლებრივი აღიარების გამჭვირვალე პროცედურების არარსებობის გამო. სახელმწიფომ კი, ნაცვლად დაკისრებული ვალდებულების შესრულებისა, ეს უფლება სრულად შეზღუდა.
ამასთან, კანონი კიდევ უფრო შორს მიდის და შრომით ურთიერთობებში კრძალავს ადამიანის გენდერული იდენტობის პატივისცემის პრაქტიკებს. მაგალითად, ისეთი შეთანხმებებსაც აუქმებს, რომელიც თანამშრომლის სასურველი სახელის გამოყენებას ითვალისწინებს. ეს არის სახელმწიფოს მცდელობა, ჩაერიოს იმაში, როგორ უნდა აღიქვამდეს ადამიანი საკუთარ თავს და როგორ უნდა მიმართავდნენ მას სხვები. ის ასევე დამატებით ბარიერებს ქმნის ტრანსგენდერი ადამიანების დასაქმების კუთხით.
შედეგად, კანონმა ყველაზე მეტად სწორედ ტრანს თემის უფლებრივი მდგომარეობა გააუარესა, შელახა ადამიანის ყველაზე საბაზისო უფლებები — იცხოვრო საკუთარი იდენტობის შესაბამისად, მიიღო საჭირო ჯანდაცვა, გქონდეს უსაფრთხო დოკუმენტები, შეძლო თვითრეალიზაცია და არ იყო ყოველდღიურად დამცირებული სახელმწიფოს მიერ. კანონმა ფაქტობრივად აკრძალა ტრანს ადამიანების არსებობა ამ ქვეყანაში და ისინი იძულებითი ემიგრაციისთვის, ან მუდმივი საფრთხისა და უარყოფის რეალობაში ცხოვრებისთვის გაწირა.
არარსებული უფლებების აკრძალვა
ჰომოფობიური კანონმდებლობის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე და სიმბოლური ნაწილი პირადი და ოჯახური ცხოვრების სფეროს ეხება. კანონი არა მხოლოდ კვლავ ადასტურებს, რომ სახელმწიფო არ აპირებს ერთი და იმავე სქესის წყვილების ქორწინების აღიარებას, არამედ, დამატებით, პრევენციულად კრძალავს პარტნიორობის ალტერნატიული მექანიზმით სამართლებრივ აღიარებას. ამავე კანონით, შვილად აყვანის უფლება ერთმევა ყველას, ვინც არაჰეტეროსექსუალად, ან ტრანს ადამიანად არის მიჩნეული.
ამ ჩანაწერების ერთ-ერთი ყველაზე ცინიკური მხარე ის არის, რომ ხელისუფლება ებრძვის უფლებებს, რომლებიც საქართველოში ისედაც არ არსებობდა. ლგბტქ თემს, არსებული მძიმე სოციალური და პოლიტიკური რეალობის გათვალისწინებით, ქორწინების ან სამოქალაქო პარტნიორობის საკითხი პრაქტიკულად არასდროს დაუყენებია დღის წესრიგში. საკონსტიტუციო დონეზეც, ქორწინება ისედაც მხოლოდ ქალისა და მამაკაცის კავშირად არის განსაზღვრული. შესაბამისად, ამ აკრძალვების რეალური ამოცანა კვლავ ლგბტქ ადამიანების დეჰუმანიზება და საკითხის პოლიტიზებაა.
თუმცა ის ფაქტი, რომ კონკრეტული უფლებები საქართველოში პრაქტიკულად მიუღწეველი იყო, არ ნიშნავს, რომ მათ მნიშვნელობა არ აქვს. პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლება მხოლოდ ფორმალურ ქორწინებას არ გულისხმობს. ის მოიცავს ადამიანის შესაძლებლობას, პარტნიორთან ერთად დაგეგმოს ცხოვრება და ისარგებლოს მემკვიდრეობის, სოციალური დაცვის, სამედიცინო ინფორმაციის მიღების ან სხვა საბაზისო უფლებებით.
ამ ფონზე, ქართული კანონი არა მხოლოდ არ აღიარებს ურთიერთობებს (მათ შორის, არ ცნობს საზღვარგარეთ აღიარებულ პარტნიორობას), არამედ წინასწარ კეტავს ამ მიმართულებით ნებისმიერი სახის დისკუსიის სივრცესაც.
კანონის კიდევ უფრო მძიმე ნაწილი შვილად აყვანის ან მინდობით აღზრდის აკრძალვას ეხება. მოქმედი ჩანაწერის მიხედვით, შვილად აყვანა ეკრძალება ადამიანს, რომლის სექსუალური ორიენტაცია “ჰეტეროსექსუალობის კატეგორიას არ განეკუთვნება” ან რომელიც საკუთარ თავს “სხვა სქესს მიაკუთვნებს”.
ეს შეზღუდვა განსაკუთრებით ნათლად აჩვენებს, რომ კანონი რეალურად არა ბავშვის ინტერესებს, არამედ ადამიანების მორალურ იერარქიზაციას ემსახურება. შვილად აყვანის მეტისმეტად რთული ბიუროკრატიული პროცედურების გამო, ისედაც ვერ ხდება უამრავი ბავშვის განთავსება ოჯახურ გარემოში. ბავშვის საუკეთესო ინტერესი ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს და არა პოტენციური მშობლის სექსუალური ორიენტაციის საფუძველზე. საქართველოს კანონმდებლობა ზოგადად უშვებს მარტოხელა პირის მიერ ბავშვის შვილად აყვანას. ამ მოცემულობაში კი, კონკრეტული ჯგუფის ავტომატურად გამორიცხვა პირდაპირ დისკრიმინაციულ მიდგომას წარმოადგენს.
“ოჯახისა და ბავშვთა დაცვის კანონმა” ვერ “დაიცვა” ვერც ოჯახი და ვერც ბავშვები. მან მხოლოდ გააფართოვა შიში, სიძულვილი და დუმილი.
დავკარგეთ მოჩვენებითი უსაფრთხოებაც, ხილვადობაც და სივრცეებიც, სადაც ერთმანეთის დანახვა, მოსმენა და არსებობა შეგვეძლო. შიში ყოველდღიურობის ნაწილად იქცა.
მიუხედავად ყველაფრისა, ქვიარები ისევ არსებობენ ამ ქვეყანაში. ისევ უყვართ, ეშინიათ, უხარიათ, იბრძვიან და უძლებენ. დეჰუმანიზაციისა და უფლებების შეზღუდვის უკიდეგანო მასშტაბის ფონზე, ქვეყანაში დარჩენა, გადარჩენისთვის ბრძოლა, ერთმანეთის მხარდაჭერა და ურთიერთსოლიდარობა უკვე წინააღმდეგობის მნიშვნელოვანი ფორმაა.
ჩვენ გვახსოვს. ვგრძნობთ. ამ გამოცდილებაში ვცხოვრობთ.
ავტორიტარული რეჟიმები ყველაზე მეტად სწორედ მეხსიერებას ებრძვიან — ისტორიის გადაწერით, გამოცდილებების წაშლით, ადამიანებისა და ჯგუფების გაქრობით კოლექტიური მეხსიერებიდან.
ამიტომ ამ ტექსტის დაწერაც, ალბათ, ამის შეწინააღმდეგების მცდელობაა — დარჩეს კვალი იმისა, რაც სინამდვილეში ხდებოდა; რას ვგრძნობდით, რისი გადატანა მოგვიწია და როგორ მოვედით აქამდე.
ჩემთვის მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ეს ტექსტი ქვეყნდება ერთ-ერთ იშვიათ პლატფორმაზე, რომელიც ქვიარ ადამიანებზე, მათ გამოცდილებასა და ტკივილზე საუბარს არ წყვეტს.
ჩვენ ვიარსებებთ მანამ, სანამ ერთმანეთის ხმის გაგონებას შევძლებთ.