2011 წლის მაისში, სტამბოლში ხელი მოეწერა პირველ საერთაშორისო დოკუმენტს, რომლითაც ქალთა მიმართ ძალადობის წინააღმდეგ ფართო სამართლებრივი ჩარჩო შეიქმნა და ბევრად ღრმა და ყოვლისმომცველი მიდგომები დაინერგა. აღნიშნულ დოკუმენტს, რომელსაც სტამბოლის კონვენციას ეძახიან, 45 სახელმწიფო და ევროკავშირი აწერდა ხელს, სანამ თურქეთი, პირველი სახელმწიფო, რომელმაც მისი რატიფიცირება მოახდინა, გადაწყვეტდა, გამხდარიყო ამ დროისთვის ერთადერთი ქვეყანა, რომელმაც ის გააუქმა. ლატვია კი ევროკავშირის ერთადერთი წევრი სახელმწიფოა, რომელმაც სტამბოლის კონვენციის რატიფიცირების გაუქმების პროცესი წამოიწყო, თუმცა საპასუხო პროტესტების ფონზე, ჯერჯერობით შეჩერებულია.

კონვენციის მიზნად განისაზღვრა, დაეცვა ქალები ძალადობის ნებისმიერი ფორმისგან, აღმოეფხვრა ის და ოჯახში ძალადობის აღკვეთისთვის საჭირო ზომები გაეტარებინა. ასევე, დისკრიმინაციის ნებისმიერი ფორმის შემცირებაზე ეზრუნა და რეალური თანასწორუფლებიანობის მიღწევა ქცეულიყო ორიენტირად, მათ შორის, ქალებისთვის მეტი შესაძლებლობის მიცემის გზით.

ამ მიზნის შესასრულებლად, სახელმწიფოებს კომპლექსური ჩარჩოს შემუშავება და პოლიტიკური კურსის იმგვარად დასახვა დაევალათ, რომ საერთაშორისო თანამშრომლობისთვის ხელი შეეწყოთ. არასამთავრობო ორგანიზაციებს, ქალთა უფლებადამცველებსა და სამთავრობო უწყებებს კი ეფექტურ და კოორდინირებულ მუშაობაში დახმარებოდნენ.

სახელმწიფო ვალდებულებას იღებს, ერთი მხრივ, აწარმოოს საინფორმაციო-საგანმანათლებლო საქმიანობა, იზრუნოს დანაშაულის ჩამდენთა პიროვნული განვითარების ხელშეწყობაზე, გამართოს სათანადო ინფრასტრუქტურა და სერვისები მსხვერპლთა მხარდასაჭერად და ამავდროულად, კერძო სექტორსაც მოუწოდოს და ხელი შეუწყოს, რომ თანასწორობის მისაღწევად ნაბიჯები გადადგან. ამასთან, აწარმოოს სტატისტიკა და საზოგადოების გამოკითხვა, რათა ტენდენციები განისაზღვროს. კონვენციის ხელმომწერნი მიზნად ისახავენ, სოციალური და კულტურული ქცევის მოდელების იმგვარად გარდაქმნას, რაც ქალებსა და კაცებს შორის არსებით თანასწორობას შესაძლებელს გახდის.

სულ ცოტა ხნის წინ, პროპაგანდისტულ ტელეკომპანია “იმედზე” დებატებში მიწვეულმა, ძალადობრივი “ალტ-ინფოსა” და “კონსერვატიული მოძრაობის” წევრმა, ზურა მახარაძემ თქვა, რომ საქართველოს მიერ სტამბოლის კონვენციის რატიფიცირება იდეოლოგიური ბრძოლის მექანიზმად და ქალისა და კაცის ტრადიციული როლების გარდაქმნის საშუალებად იქცა, ასევე შობადობის შემცირების მიზეზი ჰგონია და ვერ იგებს, რატომ არის ქვეყანა აქამდე კონვენციის ნაწილი.

საპასუხოდ “ქართული ოცნების” მთავრობის პრემიერმინისტრმა, ირაკლი კობახიძემ განაცხადა, რომ “თუ სტამბოლის კონვენციასთან მიმართებით არსებობს კითხვის ნიშნები”, მზად არიან ამ საკითხზე მუშაობისთვის.

ახლახან წამოჭრილი ეს დისკუსია მოწმობს, რომ საჭიროა გავიხსენოთ, რატომ გახდა სტამბოლის კონვენციის მიღება აუცილებელი, როგორია მისი როლი ძალადობის პრევენციის, მსხვერპლთა დაცვის, საზოგადოების თანასწორობისკენ სწრაფვისა და მოძალადეთა სათანადოდ დასჯისა და რეაბილიტაციის საქმეში.

რატომ გახდა საჭირო სტამბოლის კონვენციის შემუშავება?

კონვენციის მიხედვით, “ქალთა მიმართ ძალადობა აღიქმება, როგორც ადამიანის უფლებების დარღვევა, ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ერთ-ერთი ფორმა და გულისხმობს გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის ყველა იმ აქტს, რომლებსაც შედეგად მოჰყვება ან შეიძლება მოჰყვეს ქალებისთვის ფიზიკური, სექსუალური, ფსიქოლოგიური ან ეკონომიკური ზიანის ან ტანჯვის მიყენება. მათ შორის, ასეთი აქტების ჩადენის მუქარა, იძულება ან თავისუფლების თვითნებური აღკვეთა, იმის მიუხედავად, თუ სად ხდება ეს – საზოგადოებრივ თუ პირად ცხოვრებაში”.

ოჯახში ძალადობა კი ძალადობის ყველა აქტის ოჯახთან დაკავშირებულ გარემოში ჩადენას გულისხმობს, იმის მიუხედავად, მსხვერპლი და დამნაშავე ერთად ცხოვრობენ თუ — არა. ამასთან, კონვენცია მოიაზრებს, გენდერული ნიშნით ჩადენილ დანაშაულსაც, რაც იმას გულისხმობს, რომ უნდა მოხდეს გამოვლენა ქალის წინააღმდეგ იმ ნიშნით ჩადენილი ძალადობის, რომ ის ქალია და მათ მიმართ არათანაბარზომიერ ნეგატიურ ზემოქმედებას იწვევს.

▶️ დოკუმენტის ხელმომწერი სახელმწიფოები გმობენ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ყველა ფორმას და რიგ გამოწვევებს აღიარებენ, მათ შორის:

• თანასწორუფლებიანობის, როგორც ქალთა მიმართ ძალადობის პრევენციისთვის აუცილებელი ელემენტის, უზურნველყოფის აუცილებლობას;
• უთანასწორობის ისტორიულ კონტექსტს;
• ძალადობის სტრუქტურულ ბუნებას, რაც ქალებს იძულებულს ხდის კაცებთან შედარებით დაქვემდებარებულ მდგომარეობაში იყვნენ;
• ძალადობის რიგ ფორმებს, რომლებიც მეტწილად ქალებს მიემართებათ, იქნება ეს, სექსუალური შევიწროება, გაუპატიურება, იძულებით ქორწინება, ღირსების სახელით ჩადენილი დანაშაულები თუ სხვა;
• შეიარაღებული კონფლიქტების განსაკუთრებულ გავლენას ქალთა მიმართ ძალადობის შემთხვევების ზრდაზე;
• ოჯახში ძალადობის თუ გენდერული დანაშაულების განსაკუთრებულ გავლენას ქალებსა და ბავშვებზე.

და ამ ყოველივედან გამომდინარე სახელმწიფოები “ისწრაფვიან ისეთი ევროპის შექმნისკენ, რომელიც თავისუფალი იქნება ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობისაგან”.

ქალთა ინიციატივებს მხარდამჭერი ჯგუფის იურისტი, ქეთი ბახტაძე გვეუბნება, რომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი, რის გამოც სტამბოლის კონვენციის მიღება აუცილებელი იყო ისაა, რომ სახელმწიფოს მხოლოდ მოძალადის დასჯა კი არა, კომპლექსური მიდგომის დანერგვა დაევალა.

“კონვენცია ქალთა მიმართ ძალადობასა და ოჯახში ძალადობას ადამიანის უფლებების დარღვევად აცხადებს და აფიქსირებს, რომ მოძალადის დასჯა სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების სრულყოფილად შესრულებისთვის საკმარისი არ არის. აუცილებელია ძალადობის პრევენცია და ამ მიმართულებით სხვადასხვა აქტორს შორის თანამშრომლობა. კონვენციამ აღიარა ისიც, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობა სტრუქტურული პრობლემაა, სადაც ქალები ისტორიულად ჩამოყალიბებული უთანასწორობის მსხვერპლნი არიან”, — განმარტავს ქეთი ბახტაძე და გვეუბნება იმასაც, რომ არანაკლებ მნიშვნელოვანი იყო ის, რომ დოკუმენტმა პირველად შემოიტანა გენდერის კონვენციური, სამართლებრივი განმარტება.

კონვენციის თანახმად, “გენდერული გულისხმობს სოციალურად დაკავშირებულ როლებს, ქცევას, საქმიანობას და მახასიათებლებს, რომლებსაც მოცემული საზოგადოება ქალისა და მამაკაცისთვის შესაფერისად მიიჩნევს”. შესაბამისად, სამართლებრივი ხასიათის დოკუმენტმა ხილული გახადა იმგვარი სოციალური მოწყობა, რომელშიც ქალისა და კაცის როლები განსაზღვრულია და ამ წარმოდგენის შესაბამისად ხდება მოთხოვნების დაყენება, დასჯა თუ სიკეთეების განაწილება, რაც არსებითი თანასწორობის მიღწევას ართულებს.

კონვენცია გულისხმობს დაცვისა და მხარდაჭერის ზომების იმგვარ დაგეგმვას, რომ:

• ეფუძნებოდეს ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის გენდერულ გაგებას და ყურადღებას ამახვილებდეს მსხვერპლის ადამიანის უფლებებსა და უსაფრთხოებაზე;
• ეფუძნებოდეს კომპლექსურ მიდგომას, რომელიც ითვალისწინებს მსხვერპლს, ძალადობის აქტების ჩამდენ პირებს, ბავშვებსა და ფართო სოციალურ გარემოს შორის ურთიერთობას;
• მიზნად ისახავდეს მეორადი ძალადობის თავიდან აცილებას;
• მიზნად ისახავდეს ძალადობის მსხვერპლ ქალთა შესაძლებლობების გაფართოებას და ეკონომიკურ დამოუკიდებლობას;
• საშუალებას იძლეოდეს, სადაც ეს მიზანშეწონილია, რომ დაცვისა და და მხარდაჭერის სხვადასხვა სამსახური ერთსა და იმავე შენობაში იყოს განთავსებული;
• ითვალისწინებდეს მოწყვლადი პირების, მათ შორის, მსხვერპლი ბავშვების კონკრეტულ საჭიროებებს და ხელმისაწვდომი იყოს მათთვის.

ქეთი ბახტაძის შეფასებით, კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი ისიც არის, რომ სახელმწიფოებს თანამშრომლობისკენ მოუწოდებს, აკისრებს პასუხისმგებლობას, ითანამშრომლონ, ერთმანეთს გამოცდილება გაუზიარონ, საუკეთესო პრაქტიკები დანერგონ და იკვლიონ საკითხი, მოამზადონ სრულყოფილი სტატისტიკა და სახელმწიფო პოლიტიკა იმგვარად დაგეგმონ, რომ გენდერის ნიშანი გაითვალისწინონ.

უნდა ითქვას ისიც, რომ კონვენციის დებულებების განხორციელებისას, კერძოდ, დამცავი ზომების მიღებისას ნებისმიერი ნიშნით დისკრიმინაცია უნდა გამოირიცხოს “როგორიცაა სქესი, გენდერი, რასა, კანის ფერი, ენა, რელიგია, პოლიტიკური თუ სხვა შეხედულება, ეროვნული თუ სოციალური წარმომავლობა, ეროვნულ უმცირესობასთან კუთვნილება, ქონებრივი მდგომარეობა, დაბადება, სექსუალური ორიენტაცია, გენდერული იდენტობა, ასაკი, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, შეზღუდული შესაძლებლობა, ოჯახური მდგომარეობა, მიგრანტის თუ ლტოლვილის სტატუსი ან სხვა ნიშნით”.

კონვეციის ერთ-ერთი დებულების თანახმად, კონვენციის განხორციელების მონიტორინგი დამოუკიდებელ ექსპერტთა ჯგუფს (GREVIO) ევალება, რომელიც წევრი სახელმწიფოების წარმომადგენლებისგან არის დაკომპლექტებული და 10-დან 15-მდე ადამიანს აერთიანებს.

საქართველო და სტამბოლის კონვენცია

მომზადდა უზარმაზარი საკანონმდებლო პაკეტი, ვიტყოდი, რომ უპრეცენდენტოდ დიდი, რომლითაც უამრავ საკანონმდებლო აქტში შევიდა სისტემური ცვლილებები. ეს მხოლოდ ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის კანონს კი არ შეეხო, არამედ თითქმის ყველა დოკუმენტს, რომელიც სისტემურად უნდა პასუხობდეს ქალთა და ბავშვთა მიმართ ძალადობას. განსხვავებული მიდგომა დამკვიდრდა, ჩვენი სისხლის სამართლის კოდექსი იქამდე ბევრ არასწორ და საერთაშორისო სტანდარტების შეუსაბამო ნორმას მოიცავდა, რაც გადაიხედა, თუმცა, გამოწვევები, რა თქმა უნდა, დარჩა.

კონევენციის წყალობით, ძალადობის შემსწრე ბავშვები ხილული გახდნენ და ფაქტობრივად, გაუთანაბრდნენ ბავშვებს, რომელთა მიმართ ძალადობა ხორციელდებოდა. ამ ბავშვებისთვის, იმ შემთხვევაში თუ პროკურატურა დაზარალებულად აღიარებდა, ზარალის ანაზღაურების შესაძლებლობა გაჩნდა, როგორც ფემიციდის, ისე მათ წინაშე მომხდარი ოჯახური ძალადობის შემთხვევაში”, — გვეუბნება რუხაძე და ამატებს, რომ 2017 წლის შემდეგ მოძალადეებს პრაქტიკულად აღარ უფორმებდნენ საპროცესო შეთანხმებებს.

“მხარეები აღიარებენ, ხელს უწყობენ და მხარს უჭერენ ყველა დონეზე იმ შესაბამისი არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და სამოქალაქო საზოგადოების მუშაობას, რომლებიც აქტიურად ებრძვიან ქალთა მიმართ ძალადობას და ქმედით თანამშრომლობას ამყარებენ ამ ორგანიზაციებთან”.

აღნიშნული დათქმისა და იმის გათვალისწინებით, რომ “ქართულმა ოცნებამ” ბოლო წლებში არასამთავრობო ორგანიზაციების შეზღუდვის, მათი საქმიანობის სრულად აკრძალვისთვის მთელი რიგი კანონები მიიღო, რესპონდენტებს ვთხოვეთ, შეეფასებინათ, რამდენად დარჩა სივრცე და შესაძლებლობა თანამშრომლობისთვის. ორივე ერთხმად აღნიშნავს, რომ სახელმწიფო სულ აღარაა ორიენტირებული, რომ ამ მიმართულებით კოორდინირებული მუშაობა გაგრძელდეს.

“ძალიან მძიმე ვითარებაა ამ მიმართულებით, წლებია სამთავრობო უწყებებსა და ქალთა უფლებადამცველებს ჩატეხილი ხიდია და პრაქტიკულად გამოსავალი არ ჩანს”, — გვეუბნება ელისო, ქეთი კი აღნიშნავს: “არასამთავრობო ორგანიზაციების საქმიანობა არის კრიმინალიზებული და თუ აქამდე სახელმწიფო პასუხისმგებლობას იღებდა და გასაკეთებელ საქმეს ჩვენი მეთვალყურეობით, ჩვენთან თანამშრომლობით, ჩვენი ჩართულობით აკეთებდა, არ მოგვეცა საშუალება, რომ ეს გაგვეგრძელებინა და თანამშრომლობა შეწყდა”.

ელისო რუხაძე “იმედზე” გამართული დებატებისას წამოჭრილ საკითხს სტამბოლის კონვენციის გადახედვასთან დაკავშირებით შემაშფოთებლად და საგანგაშოდ მიიჩნევს. ის თვლის, რომ თუ ქალებს აქამდე შესაძლებლობა ჰქონდათ, რომ ძალადობის შესახებ განეცხადებინათ და სახელმწიფოსგან, თუნდაც საერთაშორისოდ ნაკისრი ვალდებულების ძალითა და შიში, მათი და მათი შვილების დაცვის იმედი ჰქონოდათ, რატიფიცირების შესაძლო გაუქმება, მთელი რიგი მუხლების გადახედვას გამოიწვევს და მსხვერპლთა დაცვისა და გაძლიერების მიმართულებით წლების წინანდელ ნიშნულს დავუბრუნდებით.

ქეთი ბახტაძის თქმით, იმის გათვალისწინებით, რომ ბოლო წლებში ჩადენილ უმძიმეს დანაშაულებს ვადევნებთ თვალს, რომლებიც ძალოვანი უწყებებს მიერ არის ჩადენილი, იქნება ეს წამება, არაადამიანური მოპყრობა თუ სხვა, ცხადია, ადამიანის უფლებათა კრიზისი უკვე არის საქართველოში. ამიტომ, თუნდაც სტამბოლის კონვენციის მოქმედების პირობებშიც, არ ელის, რომ ქალთა უფლებები პრიორიტეტი იქნება.

“თუ არ ვითანამშრომლებთ GREVIO-სთან, არ გადაიდგმება ნაბიჯები, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციებმა შესაბამის უწყებებთან ერთად მუშაობა შეძლონ, ჩვენს მიმართ არსებული რეპრესიული კანონმდებლობა თუ არ გაუქმდება, ფიზიკურად ვერ შევძლებთ სტამბოლის კონვენციის სულისკვეთების შესრულებას”.

არაერთი მიზეზი ვახსენეთ, რის გამოც ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე საერთაშორისო მეთვალყურეობა აუცილებელია, რა თქმა უნდა, იმის გათვალისწინებით, რომ ძალადობის მსხვერპლი შეიძლება კაციც გახდეს (ეს სტამბოლის კონვენციაშიც ცხადად არის დაფიქსირებული). თუმცა, ნებისმიერი ძალადობის შემთხვევაში, მეტწილად ქალები არიან მსხვერპლი, დამნაშავე კი კაცები არიან, ამიტომ გენდერული პრიზმიდან პრობლემის დანახვა და აღმოფხვრისთვის მუშაობა აუცილებელია.

კონკრეტულად საქართველოს შემთხვევაში, მხოლოდ 2025 წელს “გენდერის/ქალისა და მამაკაცის თანასწორობისშეუწყნარებლობის” მოტივი 798 სისხლის სამართლის საქმეში გამოიკვეთა, საიდანაც 788 შემთხვევაში ბრალდებული კაცი იყო. “გენდერის ნიშნით შეუწყნარებლობის მოტივი” კი, 2024 წლის ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სისხლის სამართლის საქმეებში 1192 შემთხვევაში გამოიკვეთა, საიდანაც 1172-ში ბრალდებული კაცი იყო.

მაგალითად, მსოფლიოს მასშტაბით, დაახლოებით ყოველი მესამე ქალი ფიზიკური და სექსუალური ძალადობის სამიზნე ხდება. მხოლოდ ევროკავშირის მასშტაბით, სექსუალური ექსპლუატაციის მიზნით ტრეფიკინგის შემთხვევების 95% ქალებზე მოდის, ასევე, მსოფლიოში ძირითადად, ქალები არიან გენიტალიების დასახიჩრების რისკის წინაშე. უნდა ითქვას ისიც, რომ ევროკავშირში გენდერული თანასწორობის ინდექსი 2013 წლიდან 2024 წლამდე ნელ-ნელა, თუმცა გაუმჯობესებისაკენ მიდიოდა — 5-ნიშნულიანი აღმასვლა იყო და მაქსიმალური ასიდან 70.2 ქულამდე ავიდა.

რაც შეეხება თურქეთს, ერთადერთ ქვეყანას, სადაც რატიფიკაცია გააუქმეს, ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა წლების განმავლობაში მძიმე იყო. მაგალითად:

• ათი წლის წინ ჩატარდა ბოლო, ყველაზე მასშტაბური კვლევა, რომელმაც აჩვენა, რომ ქალების 40%-ს ფიზიკური და სექსუალური ძალადობა განუცდია, მაგრამ მხოლოდ მათი 10% მიმართავდა მხარდაჭერის სერვისებს.
• 2018 წლის კვლევის მიხედვით კი, რა დროსაც 1481 ქალი გამოიკითხა, 41%-ს ოჯახში ძალადობის გამოცდილება ჰქონდა, ამ შემთხვევების 89% კი კაც პარტნიორზე მოდიოდა.

თურქეთში სტამბოლის კონვენციის რატიფიცირებამ კანონმდებლობის იმგვარად გარდაქმნა გამოიწვია, რომ დანაშაულების გენდერული მახასიათებელი ბევრად მარტივად დასაკვირვებელი გახდა. მიუხედავად იმისა, რომ აღსრულების ნაწილში გამოწვევების შესახებ არაერთ ანგარიშშია აღნიშნული, პროგრესი ცალსახად იყო. ხაზს უსვამენ იმასაც, რომ რატიფიკაციის გაუქმების შემდეგ საკანონმდებლო ცვლილებები ქვეყანაში ისევ დარჩა, თუმცა საერთაშორისო მონიტორინგის მექანიზმი გაუქმდა, რასაც ბოლო წლებში გაძლიერებული პოლიტიკური რიტორიკა დაემატა, კონსერვატიულ გენდერულ როლებზე მითითებით.

გენდერული სხვაობის ინდექსი (აღნიშნული მონაცემი არ არის ისეთი ყოვლისმომცველი, როგორიც ევროკავშირის შემთხვევაში და ვერ ფარავს აბსოლუტური თანასწორობის მაჩვენებელს) კი მცირე შეფერხებებით, ცვალებადი, თუმცა ნელა მზარდი დინამიკით ხასიათდებოდა. აღნიშნული აღმასვლა 2024 წლამდე შენარჩუნდა, უკვე 2025 წელს კი 2019 წლიდან მოყოლებული ყველაზე დაბალ ნიშნულს მიაღწია.

მთელ მსოფლიოში, ზოგან მეტად და ზოგან შედარებით ნაკლებად, მზარდია რიტორიკა, რომელიც გაბატონებულ გენდერულ როლებზე მითითებით, სოციალური და კულტურული ცვლილებების უწინდელ ფორმაში დაბრუნების მნიშვნელობაზე აკეთებს აქცენტს. გარდა რიტორიკისა, უნდა აღინიშნოს ბოლოდროინდელი გამოკითხვის შედეგები, რომლის მიხედვითაც ჯენზი კაცები გვიანდელი ბუმერების შემდეგ პირველი თაობის წარმომადგენლები არიან, რომელშიც აღქმები კონსერვატიულ გენდერულ როლებზე ყველაზე მაღალია. ასევე, მიუხედავად სამუშაო ძალის, შინ შრომის, ეკონომიკური შესაძლებლობების განაწილების, პოლიტიკური თანამონაწილეობის მკვეთრი დისბალანსისა თუ ქალებისა და კაცების მიმართ ჩადენილი დანაშაულების მკვეთრი დისპროპორციისა, ჯენზი კაცების 60% ფიქრობს, რომ გენდერული თანასწორობის იდეა კაცებისადმი დისკრიმინაციულია.