6-8 მარტს ქალთა ინიციატივების მხარდამჭერი ჯგუფის (WISG) ფემინისტური ფილმების ფესტივალი “როზადან სიმონამდე” გაიმართა. კინოფესტივალზე 2026 წლის მთავარ გმირად მიგრანტი აირჩიეს და ამ საკითხზე 10-ზე მეტი კინო ჩვენება მოაწყეს.
ფესტივალი 15 წელია იმართება, წლევანდელი პროგრამის ფილმები კი მსოფლიოს ირგვლივ მცხოვრები ქვიარებისა და ქალების მიგრაციის ამბებს დოკუმენტური თუ რეალურ ისტორიებზე დაფუძნებული მხატვრული კინოს ენით ჰყვებოდა. კინოჩვენებებთან ერთად გამართული დისკუსიები დაეთმო პატრიარქატში “სხვად” მონიშნული ადამიანების გამოცდილებებს, რომელთაც სამშობლოდან წასვლა “ორმაგ სხვად” აქცევს.
ფესტივალის აღწერაშიც ხაზგასმით არის აღნიშნული, რომ წელს მიზნად დაისახეს, აუდიტორიისთვის ეჩვენებინათ მიგრაციის გამოცდილებების მრავალფეროვნება — ქვიარ ადამიანებისა და ქალების ისტორიების საერთო თუ განმასხვავებელი ნიშნები და “აღთქმული მიწის” ილუზიის ნაცვლად, რეალურ ისტორიებზე გაეკეთებინათ ფოკუსი, გასცდენოდნენ მიგრანტის შაბლონურ ხატს.
“სხვადასხვა იდეოლოგიური პერსპექტივა მიგრანტის ბრტყელ და შაბლონურ ხატს გვთავაზობს: გლობალური ულტრა-მემარჯვენე პოპულიზმი უმუშევრობის, ჯანდაცვის თუ კეთილდღეობის კრიზისზე პასუხისმგებლობას მას აკისრებს, მემარცხენე რეაქცია კი მიგრაციის მრავალშრიანობას ავიწროვებს და მიგრანტს ხშირად მხოლოდ გარემოების მსხვერპლად წარმოაჩენს. შედეგად, მიგრაციის ანალიზში კლასის, რასის, გენდერის, სექსუალობის, აგენტობისა თუ აფექტის განზომილებები სრულიად უგულებელყოფილია ან შაბლონური ხატების ატრიბუტადაა წარმოდგენილი”, — აღნიშნულია აღწერაში.
ფილმები, რომლებიც ფესტივალზე აჩვენეს, ასევე მუტლიმედია პროექტი, რომლის პრეზენტაცია პირველ დღეს შედგა, გამართული დისკუსიები თუ დამსწრეებთან შემდგარი გულწრფელი დიალოგები, მოწმობს, რომ გამოცდილებები მრავალფეროვანია. ამავდროულად, ტკივილები, იმედები თუ პერსონალური ამბები — საერთო, რეფლექსია კი — აუცილებელი. სტატიაში ფესტივალის მიზნებსა და პროგრამაზე გიამბობთ.
ქვიარ მიგრაციის გამოცდილებები საქართველოსა და მსოფლიოში
“პერსონაჟებს, რომლებიც ხშირად თვითონ ლაპარაკობენ საკუთარ გამოცდილებებზე და იხსენებენ მიზეზებს, ჰყვებიან ისტორიას, როგორ წავიდნენ მიმღებ ქვეყანაში, კარგად აქვთ გააზრებული ჩაგვრის ის სტრუქტურაც და მიზეზებიც, რაც სამშობლოში ჰქონდათ და რაც წასვლისას ხვდებათ. არავინ მიდის ილუზიით, რაც შეიძლება მიმღები ქვეყნისგან ჰქონდეთ, თითქოს, ხელგაშლით იკრავენ გულში ქვიარ თუ სხვა იდენტობის ადამიანებს”, — გვეუბნება ნათან გულიაშვილი, ქალთა ინიციატივის მხარდამჭერი ჯგუფის (WISG) მედიისა და კომუნიკაციების ხალმძღვანელი.
აღნიშნულს მოწმობს ფილმ “თავშესაფარი: ედემთან გამომშვიდობების” მთავარი გმირის, ტრანსგენდერი სამხედროს, პეპსის ამბავი. ის ტრანსფობიური დევნის გამო ისლამურ გამათავისუფლებელ ფრონტს ტოვებს და ევროპისკენ გამოწვევებით სავსე გზას ადგება, ჩვენ კი ამ მოგზაურობის თანამგზავრნი ვხდებით სამშობლოდან ლიბანამდე, იტალიისკენ თუ საფრანგეთამდე. სექსუალური ძალადობის, სხეულებრივი გათავისუფლების, მძიმე სამუშაო პირობების დოკუმენტური ამბავი პოსტ-კოლონიურ გამოცდილებაზე ჰყვება.
უსაფრთხო სივრცის იდეაზე რეფლექსიას უწყობს ხელს “Wildness”-იც, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ 2012 წლის ფილმია და ლათინური ამერიკიდან ლოს ანჯელესში ჩასული ქვიარ მიგრანტების ამბებს ჰყვება, შეერთებული შტატების დღევანდელი რეალობის ანარეკლიც კია. ამავე თემას პატრიკ ტასის ავტობიოგრაფიული ფილმი, “Mea Culpa”-ც ასახავს. ლიბანიდან ბელგიაში გადასახლებული და ყუთებით გამოტენილ პატარა ოთახში მცხოვრები ტასი დედასთან ურთიერთობას იკვლევს, რის ფონზეც სამშობლოში დარჩენილი თანამოქალაქეების მუდმივად შიშში ცხოვრების გამოცდილება, მშობელთან არსებული დისტანცია, ტყუილის აუცილებლობა და დანაშაულის შეგრძნება იშლება. მოკლემეტრაჟიანი ფილმი “დაუდგრომლებიც” მუდმივი ხიფათის განცდაზე, გზაში ყოფნასა და პრეკარიული შრომის გამოცდილებაზეა, ქვიარ ადამიანებისთვის დაკარგული მიკუთვნების განცდასა და გაქცევის სურვილზე.
მიგრანტების ხელგაშლით მიღების დასავლურ ილუზიას კი ყველაზე ცხადად ფესტივალის პირველ დღეს ნაჩვენები 2021 წლის ანიმაციური ფილმი “დევნილობა” ამხელს — ეს ერთი გეი კაცის, ამინისა და მისი ოჯახის სირთულეებით სავსე გზაა ავღანეთიდან, ჯერ რუსეთისკენ და შემდგომში ევროპის ქვეყნებამდე, რომლის განმავლობაში მუდმივი შიში, უცხოდ მონიშვნის, პატიმრობისა და დეპორტაციის გამოცდილებები იშლება. პარალელურად კი ამინის ბავშვობის, მოზარდობისა და აწმყო დრომდე შემორჩენილი ტრავმების ამბავს ვიგებთ, რაც ფილმის მთავარ გმირს საკუთარი თავის მიღებაში ხელს უშლის.
მეორე საფესტივალო დღეს ელენე ნავერიანის ნაკლებად ცნობილი ფილმის — “მე მზის წვეთი ვარ დედამიწაზე” ჩვენებაც შედგა. 2017 წლის შავ-თეთრი მხატვრული ფილმი სექს სამუშაოში ჩართული ქალების გამოცდილებებს ასახავს და უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ მასში ერთ-ერთი როლის შემსრულებელი ტრანსგენდერი ქალი ბიანკა შიგუროვაა. როგორც ფილმის ჩვენებამდეც აღინიშნა, ბიანკა მაშინ მოკლეს, როცა ფილმის მონტაჟის პროცესი მიდიოდა და ეს მისი ბოლო საეკრანო გამოჩენა იყო. ნავერიანის პირველი სრულმეტრაჟიანი ფილმი იმ მიგრანტების გამოცდილებაზეც ჰყვება, რომლებიც საქართველოში საზღვარგარეთიდან ჩამოვდინენ, მძიმე შრომაში არიან ჩაბმულნი და, ამასთან, რასისტული თავდასხმების სამიზნეებიც არიან.
ფესტივალის ფარგლებში მულტიმედია პლატფორმის პრეზენტაციაც შედგა. “შორი გზა შინისაკენ” — ასე ჰქვია პროექტს, რომელიც ბოლო ერთ წელში ქვეყნიდან წასული ხელოვანების ნამუშევრებს, მათ შემოქმედებით რეფლექსიას აერთიანებს და დაინტერესებული ადამიანებისთვის მალე გახდება ხელმისაწვდომი.
“გვინდოდა იმ ადამიანების გამოცდილებაც ჩაგვერთო, ვინც ანტი-ლგბტ კანონების მიღების შემდეგ წავიდნენ. კიდევ უფრო გართულებული მდგომარეობის გამო, როგორია მათი შემოქმედებითი რეფლექსია ბოლო ერთ წელზე, რაც წასული არიან ქვეყნიდან. აქაც, ისევე როგორც კინო პროგრამის შემთხვევაში, არ გვინდა მიგრაციაზე ვისაუბროთ, როგორც მხოლოდ ერთი ტიპის გამოცდილებაზე ან გარემოების მსხვერპლად წარმოვაჩინოთ ადამიანები, არამედ დავინახოთ ის პოტენციალი, შესაძლებლობები, რაც არსებობს, როგორ ცდილობენ ადამიანები სხვადასხვა ქვეყანაში საკუთარი ახალი თემის მონახვას, ახალ გარემოსთან მიკუთვნებას, შემოქმედებით თვითგამოხატვას, რაც ქვიარ არტისტების შემთხვევაში კიდევ უფრო რელევანტურია”, — აღნიშნავს ნათანი.
საოჯახო და ზრუნვის შრომაში ჩართული ქალი მიგრანტების ამბები
ფემინისტური ფილმების ფესტივალის ბოლო დღე ქალთა საერთაშორისო დღეს, 8 მარტს დაემთხვა და საოჯახო და ზრუნვის შრომაში ჩართული მიგრანტი ქალების გამოცდილებების ჩვენებას ისახავდა მიზნად. ამ დღესაც, როგორც წინა დღეებში, ფოკუსი მიმართული იყო იმ მძიმე გამოწვევების მიმართ, რაც ქალებს საზღვარგარეთ სამუშაოდ წასვლას აიძულებს — როგორც ქვიარ ადამიანების შემთხვევაში, რიგი ისტორიები, რომლებიც “აღთქმული მიწისა” და უკეთესი ცხოვრების შესახებ ილუზორულ წარმოდგენებს აშიშვლებს და რეალურ, ხშირად სამწუხარო და მძიმე გამოცდილებებს გვიჩვენებს.
“ბოლო წლებში, ქალების შრომით მიგრაციაზე ერთგანზომილებიანი იყო კრიტიკა, რაც გვესმოდა, გენდერის ფაქტორი ძირითადად გამორიცხულია. მაგალითად, მუდმივად აქცენტი კეთდება იმაზე, რომ გაჭირვების გამო მიდიან ქალები და, რა თქმა უნდა, ასეა, მაგრამ მაგრამ გენდერის ფაქტორი უნდა შემოვიტანოთ და დავინახოთ, რომ პატრიარქატი ისე ანაწილებს, რომ ზრუნვის შრომა ქალებს მიეწერებათ და ზუსტად იმის გამო, რომ ეს ქალის შრომად არის მონიშნული, გაუფასურებელი, აუნაზღაურებელი ან ძალიან დაბალანაზღაურებადია”, — გვეუბნება ნათანი და აღნიშნავს იმასაც, რომ ხშირად არალეგალურად წასული ქალები დიდი რისკის წინაშე არიან, რომ შრომით ექსპლუატაციის სამიზნედ იქცნენ.
აღნიშნული რისკების ნამდვილობას სუნგ-ა იუნის 2019 წლის დოკუმენტური ფილმი “საზღვარგარეთ” მოწმობს, რომელიც ფესტივალის დასკვნით დღეს აჩვენეს — ფილმის გმირები ის ქალები არიან, რომლებიც საოჯახო შრომის ტრენინგებს გადიან, სანამ საზღვარგარეთ, ძირითადად, არაბულ ქვეყნებში სამუშაოდ წავლენ. მათ ისიც კი უწევთ, რომ ისწავლონ, როგორ მოიქცნენ, როცა, შეიძლება, ძალადობრივი დამოკიდებულების სამიზნედ იქცნენ. ტრენერი იმასაც კი ეუბნება, რომ კონტროლი არ დაკარგონ და არ დავიწყონ, რომ უკეთესი ცხოვრებისთვის, შვილების გულისთვის არიან წასულები.
შრომითი ექსპლუატაციის ამბავს და დამსაქმებელი ოჯახის ტყვეობაში აღმოჩენის სიმბოლურ თუ პირდაპირ გამოცდილებას მხატვრული კინოს ენით ჰყვება უსმან სემბენეს 1966 წლის ფილმი “შავკანიანი გოგო”.
რასობრივი უთანასწორობის, მძიმე სამუშაო პირობებისა და მიგრაციის შესახებ გადაღებულ ფილმებთად ერთად ფესტივალზე, მოკლემეტრაჟიანი ფილმებიც იყო ნაჩვენები. კარიერულ კიბეზე დაწინაურებისა და ძველ კოლეგებთან გაუცხოების, თუმცა, ამავდროულად, ურღვევი კავშირის ისტორიას ასახავს “ქცევის კოდექსი”. ფილმი — “ზრუნვა” მოხუცზე ზრუნვაში ჩართული ორი ქალის ურთიერთსოლიდარობის თუ პაციენტის მიმართ სინაზის ამბავია. ბეირუთში მცხოვრები მიგრანტი ქალების ხმებს კი, რომლებიც უთანასწორო, ტოქსიკურ და მჩაგვრელ გარემოში ცხოვრობენ და შეკავშირებას მუსიკის გავლით ახერხებენ, ფილმი — “სპირალისებრი” აცოცხლებს.
გამოცდილებებს შორის კავშირი ფილმების ჩვენების შემდგომ საოჯახო და ზრუნვის მშრომელების პროფკავშირის წევრებთან ერთად გამართულმა დისკუსიამაც ცხადყო, რა დროსაც ერთგვარი დიალოგი შედგა კინოსა და ქართველი ქალების ამბებს შორის. დისკუსიის ერთმა მონაწილემ ფილმში საკუთარი გამოცდილების ანარკელი დაინახა და გაიხსენა, რომ სანამ საქართველოდან ემიგრაციას გადაწყვეტდა, მისი სამუშაო გამოცდილება, თუ ძალადობას არ ჩავთვლით, სიმძიმით ფილიპინელი ქალების გამოცდილებას ჰგავდა. კიდევ ერთმა ქალმა, რომელმაც ემიგრაციაში 20 წელზე მეტი გაატარა და ახლა სამშობლოში დასაქმებას ვერ ახერხებს (რის მიზეზადაც ხშირად იმას ეუბნებიან, რომ ზედმეტად ასაკოვანია), რიტორიკული კითხვა დასვა: “აღარ მინდა ემიგრაციაში წასვლა, მაგრამ რა ვქნა, როგორ ვირჩინო თავი?”
დისკუსიის მონაწილეებსა და დამსწრეებს შორის საუბარმა მრავალი სხვადასხვა გამოცდილება დაიტია — იმ ქალების, რომლებმაც საქართველოში დარჩენა გადაწყვიტეს, მაგრამ წლობით უწევდათ რამდენიმე სამსახურში ერთდროულად მუშაობა და ღირსეული ანაზღაურების გარეშე ყოფნა; მათიც, ვინც წასვლა ამჯობინა და სამშობლოსთან გაუცხოების განცდა აქვს, ასევე, ემიგრაციაში მყოფი ქალის შვილის გამოცდილებაც. თუმცა, ყველას სათქმელი ერთია — სახელმწიფო ქალებს არ სთავაზობს თანასწორ და ღირსეულ გარემოს, ამავდროულად, ემიგრანტებს სამშობლოში დაბრუნებისკენ მოუწოდებს, მაგრამ მათ არც სოციალურ დაცვას სთავაზობს, არც გარანტიას, რომ აქ ფეხზე დადგომას და ღირსეულ ცხოვრებას შეძლებენ, ინიციატივები კი, რომელსაც ახორციელებენ, ხშირად ფასადურია და არა რეალური გამოწვევების გადაჭრისკენ მიმართული.
საერთო გამოწვევები და “ქართული ოცნების” ბრძოლა მიგრანტებთან
“მიგრანტი ახალი ქვიარია, ახალი მტრის ხატი, რომელიც ჩვენთვის კარგად ნაცნობია. თუ იქამდე ქვიარი იყო მტერი, რომლის გამოც ხდება ყველა უბედურება, სამიზნედ მას ხატავდა ხელისუფლება, ახლა სამიზნე მიგრანტია”, — გვეუბნება ნათანი და აღნიშნავს, რომ გლობალურ გამოწვევას, რომელსაც ულტრა-მემარჯვენე პოპულისტური პოლიტიკური ძალები მიგრანტების დემონიზებისთვის იყენებენ, “ქართული ოცნებაც” იმეორებს. მისი თქმით, ახლახან მიღებული კანონი, რომელიც მიგრანტებს რიგი მიმართულებებით მუშაობას უკრძალავს, მიზანში იღებს მოწყვლად ადამიანებს, რომლებიც ხშირად უარესი გამოცდილებების გამო საქართველოში ჩამოდიან და არა მდიდარ უცხოელებს, რომლებიც შეიძლება აქ ცხოვრობდნენ.
გარდა ამისა, ნათანი იმასაც გვეუბნება, რომ არანაკლებ მავნეა “ქართული ოცნების” რიტორიკა და კანონები, რომლებიც უცხოეთში წასულ ქართველებს პოლიტიკურ მონაწილეობაზე უარს ეუბნება — “ის ხალხი, ვისაც უსამშობლოს იარლიყი მიაწებეს, მტრის ხატად მონიშნეს, ფაქტობრივად, თვითონ აქციეს უსამშობლოდ. სწორედ ის ადამიანები, რომლებიც ათწლეულებია ქვეყნის ეკონომიკას ფეხზე აყენებენ იმით, რომ აქ ფულს გზავნიან”. მისი თქმით, ეს საერთო ნარატივია, რომელშიც მრავალფეროვანი გამოცდილების მქონე ადამიანები ექცევიან, განსაკუთრებით კი ქვიარები და ქალები, რომლებსაც საქართველო უცხოდ ნიშნავს, მიმღებ ქვეყანაში დამატებითი უცხოობის შეგრძნება აქვთ და ამ ორს შორის ამ გაგებით ბევრი საერთო არსებობს.
ისიც უნდა ითქვას, რომ ფესტივალის ფოკუსი ომი არ ყოფილა, თუმცა არაერთმა ფილმმა აჩვენა, რომ გმირების გამოცდილება სწორედ საომარი მოქმედებებით არის განსაზღვრული და მათი მიგრაციის ამბები ხშირად ამ მიზეზით არის განპირობებული, ამიტომ ერთგვარ გამაერთიანებელ ხაზად ესეც იქცა — “ქალებისა და ქვიარების შემთხვევაში, რომლებიც ისედაც არ გრძნობენ თავს უსაფრთხოდ, კიდევ უფრო რთულია ომის გამოცდილება, რადგან იზრდება ძალადობა, ჰომოფობია, მიზოგინია, ომი პირდაპირი განმსაზღვრელია ასეთი ტიპის ძალადობის მომატების”.
როზადან სიმონამდე — ფესტივალის გზა და გამოწვევები
ქალთა ინიციატივების მხარდამჭერმა ჯგუფმა ფემინისტური ფილმების ფესტივალი 15 წლის წინ, 2011 წელს დააარსა, უკვე 2013 წლიდან კი სახელით — “როზადან სიმონამდე” არსებობს. ამ გზით ქვიარ და ფემინისტური კინოჩვენებების საჯარო სივრცეში გადატანა დაისახეს მიზნად, ასევე, გამოცდილებათა ინტერსექციურობის ჩვენება — არა ინდივიდუალური ისტორიების ერთ იდენტობამდე დავიწროება, არამედ მათი მრავალგვარობის ასახვა, რომლებიც ერთმანეთს მუდმივად კვეთს.
ნათანის თქმით, განსაკუთრებით ბოლო წლებში მუდმივად უწევდათ სირთულეებთან გამკლავება და ბევრჯერ ისიც იფიქრეს, რომ ბოლო ფესტივალს მართავდნენ — ჯერ კოვიდის პერიოდი იყო, როცა ლოქდაუნამდე მცირე ხნით ადრე გამართეს კინოჩვენებები, შემდგომ რუსეთის უკრაინაში შეჭრა. თუმცა, ბოლო წლებში “ქართული ოცნების” მიერ მიღებულმა კანონებმა განსაკუთრებული გაურკვევლობა და ბუნდოვანება მოიტანა.
“წელსაც ვამბობთ, რომ შეიძლება ბოლო ფესტივალია, მაგრამ, ალბათ, მართლა ასეა, რადგან უკვე რამდენიმე მძლავრი კანონი აქვთ ამოქმედებული, რომლებიც სრულიად აბსურდულია, იქნება ეს გრანტების კანონი თუ ანტი-ლგბტ. ყოვლისმომცველობის გამო ნებისმიერ ჯგუფზე შეიძლება გაავრცელონ, ეს მხოლოდ სათემო კი არა, საგანმანათლებლო, შემოქმედებით სივრცეეებს, გამომცემლობას, არტისტულ ჯგუფებს, ყველას ეხება, ვინც შეიძლება გენდერისა და სექსუალობის თემაზე რაიმეს გაკეთება მოინდომოს. მიუხედავად იმისა, რომ უკვე ვარსებობთ ამ რისკის წინაშე, მაინც მნიშვნელოვნად ჩავთვალეთ ჩატარება, რადგან ბევრი სივრცე უკვე დაიხურა, რომელიც უსაფრთხოდ შეიძლება ყოფილიყო მონიშნული და ამ პირობებში მნიშვნელოვანი იყო ჩვენთვის, რომ ჩაგვეტარებინა, რისკებისა და გამოწვევების მიუხედავად”.