მედია აპრილის ბლოგის რუბრიკა ეთმობა სხვადასხვა ადამიანს და განსხვავებულ შეხედულებებს. ბლოგები არ არის სარედაქციო კატეგორია და მოიცავს ავტორების პერსონალურ მოსაზრებებს. მათ მიერ გამოთქმული პოზიცია შესაძლოა არ გამოხატავდეს მედია აპრილის პოზიციას.
ავტორი: მაია ნასრაშვილი
საქართველოში სკოლამდელი განათლება ერთ–ერთი პირველი საზოგადოებრივი სივრცეა, სადაც ბავშვი ოჯახური გარემოდან გამოდის და იწყებს საკუთარი თავის დანახვას სხვებთან ურთიერთობაში. სწორედ ამ ეტაპზე იღებს ის პირველ სოციალურ გზავნილებს იმის შესახებ, რა არის “მისაღები” ქცევა, როლები და მოლოდინები გოგოსა და ბიჭისთვის.
მიუხედავად იმისა, რომ სკოლამდელი განათლების სისტემა საქართველოში ფორმალურად ინკლუზიურობაზე და ბავშვის ინტერესებზეა ორიენტირებული, ყოველდღიურ პრაქტიკაში გენდერული სტერეოტიპები კვლავ ძლიერად არის გამჯდარი. ისინი ვლინდება თამაშებში, სათამაშოების შერჩევაში, პედაგოგების ენასა და მოლოდინებში, საგანმანათლებლო მასალებსა და ყოველდღიურ რუტინაშიც. ხშირად ეს სტერეოტიპები არ არის განზრახი ან გააზრებული, თუმცა მათი გავლენა ბავშვების თვითშეფასებასა და განვითარების გზაზე ძალიან რეალურია.
საქართველოში ჯერ კიდევ შეზღუდულია დისკუსია სკოლამდელ ასაკში გენდერულ როლებზე და ხშირად აღიქმება, როგორც მეორეხარისხოვანი საკითხი, მაშინ, როდესაც სწორედ ამ ასაკში ყალიბდება ის ჩარჩოები, რომლებიც მოგვიანებით რთულად იცვლება. შედეგად, ბავშვები ადრეული ასაკიდან სწავლობენ არა მხოლოდ თამაშს და ურთიერთობას, არამედ იმასაც, რა „შეეფერებათ” მათ სქესის მიხედვით და რა — არა.
რას აკეთებენ სხვა ქვეყნები
საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ გენდერული თანასწორობის ხელშეწყობა სკოლამდელ განათლებაში იშვიათად ხდება ერთჯერადი აკრძალვებით ან კანონმდებლობით — ცვლილება მიიღწევა ყოველდღიური პრაქტიკის გადახედვით.
ზოგიერთ ქვეყანაში, მაგალითად, სკანდინავიურ სივრცეში, სკოლამდელი დაწესებულებები მუდმივად ზრუნავენ იმაზე, რომ სათამაშო გარემო არ იყოს გენდერულად დაყოფილი. წიგნები, აქტივობები და თამაშები ისეა შერჩეული, რომ ყველა ბავშვმა შეძლოს საკუთარი ინტერესების აღმოჩენა წინასწარი მოლოდინების გარეშე.
არის ქვეყნები, სადაც ტექნოლოგიების გამოყენებაც კი განიხილება გენდერული კუთხით — მაგალითად, როგორ წარვუდგინოთ ბავშვებს მეცნიერება, ინჟინერია ან ზრუნვაზე დაფუძნებული როლები ისე, რომ არც ერთი მათგანი „ბიჭის“ ან „გოგოს“ საქმედ არ აღიქმებოდეს.
კურიკულუმი როგორც ჩუმი მესიჯი
სასწავლო პროგრამა ყოველთვის გზავნის მესიჯს და ხშირად — უხმოდ. როდესაც წიგნებში კაცები ძირითადად მოქმედი პირები არიან, ქალები კი მზრუნველები; როდესაც პროფესიული როლები გენდერულად ერთფეროვანია; როდესაც თამაშები და მაგალითები ერთ სქესს უფრო ხშირად წარმოაჩენს და ა.შ. — ბავშვი სწავლობს, რა არის „ნორმა“.
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ გენდერულად მგრძნობიარე კურიკულუმი არ ნიშნავს შინაარსის რადიკალურ შეცვლას. ხშირად საკმარისია მრავალფეროვანი პერსონაჟების, მაგალითებისა და როლების წარმოდგენა, რათა ბავშვმა დაინახოს, რომ შესაძლებლობები სქესით არ იზღუდება.
რას ნიშნავს გენდერულად ნეიტრალური სათამაშოები და რატომ არის მნიშვნელოვანი ბავშვის განვითარებისთვის?
ბავშვებს, რომლებიც თამაშობენ მხოლოდ გენდერულად განსაზღვრული სათამაშოებით, ხშირად ნაკლებად ეძლევათ შესაძლებლობა განივითარონ სხვადასხვა ტიპის უნარები — ემოციური, შემოქმედებითი, ტექნიკური ან სოციალური. ამ პროცესში შეზღუდვა არ მოდის ბავშვისგან; ის მოდის გარემოდან, რომელიც არჩევანს წინასწარ უზღუდავს.
კვლევები ადასტურებს, რომ ადრეულ ასაკში ბავშვების ურთიერთქმედება უფროსებთან და გარემოსთან გავლენას ახდენს ბავშვების რწმენა-წარმოდგენებზე შესაძლებლობებისა და მისწრაფებების თაობაზე, რაც შემდგომ ისახება კოგნიტურ და სოციალურ-ემოციურ განვითარებაზე, ისევე როგორც საგანმანათლებლო მიღწევებზე.
სკოლამდელ გარემოში თამაშებისა და აქტივობების შერჩევისას მნიშვნელოვანია, რომ ისინი არ ამყარებდეს სტერეოტიპულ წარმოდგენებს იმის შესახებ, „რა ეკუთვნის გოგოებს“ და „რა – ბიჭებს“. გარემო უნდა ქმნიდეს თანასწორ, ღია და მხარდამჭერ სივრცეს ყველა ბავშვისთვის.
თამაშებსა და აქტივობებში პერსონაჟები და როლები არ უნდა იყოს წარმოდგენილი როგორც „აქტიური ბიჭი“ და „პასიური გოგო“. გოგოებსა და ბიჭებს თანაბრად უნდა ეძლეოდეთ შესაძლებლობა გამოიჩინონ თავი, როგორც შემოქმედებმა, მკვლევარებმა, ლიდერებმა, დამხმარეებმა.
სწორედ ამიტომ, ბევრ ქვეყანაში მიმდინარეობს დისკუსია და პრაქტიკული ცვლილებები გენდერულად ნეიტრალური სათამაშოების მიმართულებით.
საბავშვო ბაღში გენდერულად ნეიტრალური სათამაშოები ისეთი რესურსებია, რომლებიც არ განსაზღვრავს როლებს, უნარებს ან იდენტობებს სქესის მიხედვით. ისინი ყველა ბავშვს აძლევს შესაძლებლობას თავისუფლად გამოიკვლიოს, წარმოიდგინოს, ინტერაქციაში შევიდეს, ითანამშრომლოს. გენდერულად ნეიტრალური სათამაშოები ხშირად მოიხსენიება მრავალფეროვან ან ინკლუზიურ რესურსებად და ძირითადად მოიცავს.
- ე.წ. ღია ტიპი რესურსებს, რომლებიც შეიძლება ბავშვებმა გამოიყენონ მრავალგვარად და არ აქვს წინასწარ განსაზღვრული შედეგი. მაგალითად: ქვები, ნიჟარები, ნაჭრის მასალები, მუყაოს მილები;
- როლების მიმართ მოქნილი სათამაშოები, რომელსაც არ აქვს წინასწარი გზავნილი „გოგოებისთვის“ ან „ბიჭებისთვის. მაგალითად: კუბები და კონსტრუქციული ნაკრები (ხის კუბები, მაგნიტური ფილები);
- როლური თამაშის ატრიბუტები გენდერული კოდირების გარეშე (ინსტრუმენტები, სამზარეულოს ნივთები, კოსტიუმები ეტიკეტების გარეშე);
- უნარების განვითარების მხარდამჭერი რესურსები, რომლებიც ხელს უწყობს შემოქმედების, პრობლემების გადაჭრის, ენის, სოციალური თამაშისა და მოტორული უნარების განვითარებას. მაგალითად: პაზლები და სამაგიდო თამაშები ან ხელოვნებასთან დაკავშირებული მასალები (თიხა, საღებავები).
რატომ არის ეს ბავშვთა უფლებების საკითხი
გენდერულად ნეიტრალური და მგრძნობიარე სკოლამდელი განათლება პირდაპირ უკავშირდება ბავშვის უფლებას სრულფასოვან განვითარებაზე. როდესაც ბავშვს ეზღუდება არჩევანი სქესის გამო, იზღუდება მისი განვითარების პოტენციალიც.
ბავშვის საუკეთესო ინტერესის პრინციპი გულისხმობს ისეთ გარემოს, სადაც ბავშვს შეუძლია იყოს საკუთარი თავი შიშისა და წინასწარი მოლოდინების გარეშე. საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ სწორედ ადრეულ ასაკში შექმნილი თანასწორი გარემო ამცირებს გენდერულ უთანასწორობას მოგვიანებით განათლებისა და შრომის ბაზარზე.