მედია აპრილის ბლოგის რუბრიკა ეთმობა სხვადასხვა ადამიანს და განსხვავებულ შეხედულებებს. ბლოგები არ არის სარედაქციო კატეგორია და მოიცავს ავტორების პერსონალურ მოსაზრებებს. მათ მიერ გამოთქმული პოზიცია შესაძლოა არ გამოხატავდეს მედია აპრილის პოზიციას.
ავტორი: მაია ნასრაშვილი
“რა მნიშვნელობა ჰქონდა, ვიცოდი, რომ მე დედა მაინც არ დამიძახებდა” — ეს ფრაზა ერთი ბავშვის ემოციური რეაქცია არ არის. ეს არის გამოცდილება, რომელიც საქართველოში ათასობით ბავშვს აქვს, თუმცა მათ შესახებ იშვიათად ვსაუბრობთ. მშობლის შრომითი მიგრაცია საზოგადოებრივ დისკურსში ხშირად ეკონომიკურ გამოსავლად, გადარჩენის სტრატეგიად ან პირად არჩევანად განიხილება. ამ პროცესში კი უხილავი რჩება ის, ვინც რეალურად ყველაზე დიდ ფასს იხდის — ბავშვი, რომელიც ქვეყანაში რჩება.
საქართველოში მიგრაცია მასშტაბური სოციალური მოვლენაა, თუმცა მისი გავლენა ბავშვებზე დღემდე შესწავლილი და საკმარისად გააზრებული არ არის. მიგრანტი მშობლების შვილები, რომლებიც საქართველოში რჩებიან, უხილავნი არიან სოციალური დაცვის სისტემისთვის და მათი გაზრდილი საჭიროებები არც საგანმანათლებლო სისტემისვის არის ცნობილი.
"ნევროზული რაღაც მჭირს და მარტივად ვღიზიანდები. ბავშვობიდან მოდის ეს, მაგრამ რაც დედა წავიდა, უფრო გამძაფრდა. ამიტომ მირჩევნია სახლში ვიყო. როცა გაღიზიანებული ვარ ან ყველაფერს ვამტვრევ, ან ვტირი ან საკუთარ თავზე გადამაქვს [თვითდამაზიანებელი ქცევა]. სკოლაში ჩემს თავს ვეუბნები რომ დავმშვიდდე და უფრო ტირილი მეწყება. ვიმიზეზებ ხოლმე რამეს, თუ მხედავენ" — ეს 17 წლის გოგოს სიტყვებია, მიგრანტი მშობლის შვილის. მან საჭირო მხარდაჭერა და სერვისები არასამთავრობო ორგანიზაციისგან, საერთაშორისო ასოციაცია “კივიტას გეორგიკასგან” მიიღო.
მსოფლიო მასშტაბით მილიონობით ბავშვია სამშობლოში დარჩენილი ერთი ან ორივე მშობლის შრომითი მიგრაციის შედეგად. შრომით მიგრაციას, დადებითი გავლენის გარდა, სოციალური დანაკარგებიც ახლავს — მშობლის ხანგრძლივი არყოფნა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ბავშვის განვითარებაზე: იზრდება ფსიქო-სოციალური სირთულეების, განათლების დონის შემცირების, ბავშვთა ასაკში ქორწინების, კანონთან კონფლიქტში მოხვედრის რისკი.
საქართველოში ბავშვთა დაცვისა და კეთილდღეობის სისტემა ვერ ხედავს მიგრანტი მშობლების შვილების საჭიროებებს, ბავშვის უფლებების კანონმდებლობა არ ასახავს დაცვის მექანიზმებს მიგრანტი მშობლების შვილებისთვის, ისევე როგორც სოციალური, სამართლებრივი თუ საგანმანათლებლო სერვისებისთვის არ არის ხილული მათი საჭიროებები.
ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეამ 2021 წელს მიღებული რეზოლუციით შრომითი მიგრაციის შედეგად მშობლების გარეშე დარჩენილი ბავშვების მდგომარეობა ადამიანის უფლებების მასშტაბურ პრობლემად შეაფასა. დოკუმენტი ხაზგასმით მიუთითებს, რომ სიღარიბით განპირობებული შრომითი მიგრაცია ბავშვებს ხშირად აკლებს საბაზისო ზრუნვას, დაცვასა და მხარდაჭერას, ხოლო თავად ეს ბავშვები საზოგადოებრივ დისკურსსა და პოლიტიკის პროცესებში უხილავნი რჩებიან.
რეზოლუციაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებს, სადაც შრომითი მიგრაციის მასშტაბები განსაკუთრებით მაღალია და ბავშვებზე მისი სოციალური და ფსიქოლოგიური გავლენა მწვავედ ვლინდება.
დოკუმენტში პრობლემის მოგვარების გზებიც დასახულია, იმ დათქმით რომ მიგრანტი მშობლების შვილების დაცვისთვის ერთჯერადი ან ფრაგმენტული ზომები საკმარისი არ არის. საჭიროა ყოვლისმომცველი, ბავშვზე ორიენტირებული, უფლებებზე დაფუძნებული და გენდერულად მგრძნობიარე პოლიტიკა, რომელიც ერთდროულად მოიცავს ბავშვთა დაცვის გაძლიერებას, მონაცემების სისტემურ შეგროვებას და ოჯახური კავშირების შენარჩუნებას. რეზოლუცია ასევე უსვამს ხაზს ბავშვების უფლებას, იყვნენ მოსმენილნი და აღიარებულნი როგორც დამოუკიდებელი უფლებების მქონე სუბიექტები.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეზოლუციის აქცენტი ზრუნვაზე ორიენტირებულ მიდგომაზე: სკოლებისა და სოციალური სერვისების გაძლიერება, ფსიქო-სოციალური მხარდაჭერის ხელმისაწვდომობა, პედაგოგებისა და სპეციალისტების გადამზადება, ოჯახების ინფორმირება და სტიგმატიზაციის თავიდან აცილება.
რამდენი ბავშვია საქართველოში და რატომ არ ვიცით ზუსტად
სახელმწიფო არ აგროვებს მიგრანტი მშობლების შვილების შესახებ სტატისტიკურ მონაცემებს. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიგრაციასთან დაკავშირებით შეგროვებული განახლებადი ოფიციალური სტატისტიკა არ მოიცავს მიგრანტი მშობლების შვილების შესახებ ინფორმაციას, რადგან მონაცემების შეგროვება არ ხდება სისტემურად არც განათლების, არც სოციალური დაცვის დონეზე.
საერთაშორისო ასოციაცია „კივიტას გეორგიკას“ მიერ 2025 წელს ჩატარებული ეროვნული კვლევის მიხედვით, სკოლამდელი აღზრდის საჯარო დაწესებულებებში რეგისტრირებული ბავშვების მინიმუმ 4 პროცენტის ერთი ან ორივე მშობელი იმყოფება შრომით ემიგრაციაში.
თუმცა ეს რიცხვი მხოლოდ იმ ბავშვებს ასახავს, რომლებიც საბავშვო ბაღში დადიან. ამავე პერიოდში საქართველოში სკოლამდელი ასაკის ბავშვების დაახლოებით 28% საერთოდ არ იყო ჩართული სკოლამდელი განათლების სისტემაში, რაც ნიშნავს, რომ რეალური მაჩვენებელი გაცილებით მაღალი უნდა იყოს. ორგანიზაციამ ვერ მოახერხა იგივე მონაცემების შეგროვება საჯარო სკოლებში, განათლების სამინისტრომ აშკარა წინააღდეგობა გაწია და ორგანიზაციის ყველა ძალისხმევა უშედეგო აღმოჩნდა.
ემოციური ფასი, რომელსაც ბავშვები იხდიან
მშობლის ემიგრაცია ბავშვისთვის მხოლოდ ფიზიკური განშორება არ არის. ეს არის ემოციური დანაკარგი, რომელსაც თან ახლავს გაურკვევლობა, მიტოვების განცდა და უსაფრთხოების დაკარგვა. საქართველოში ჩატარებული სხვადასხვა კვლევების შედეგი აჩვენებს, რომ მიგრანტი მშობლების შვილებში განსაკუთრებით ხშირად ვლინდება სევდა, მარტოობის განცდა, შფოთვა და სტრესი. ბავშვები ხშირად საუბრობენ მშობლების მონატრებაზე, არიან ჩაკეტილები, ნაკლებად ერთვებიან აქტივობებში, ზოგიერთ შემთხვევაში კი ემოციური სირთულეები ქცევით პრობლემებშიც გადაიზრდება.
რას აკეთებს ბაღი და სკოლა
იმ პირობებში, როდესაც სისტემა არ რეაგირებს, პასუხისმგებლობა პრაქტიკულად მთლიანად ბაღსა და სკოლაზე გადადის. მიგრანტი მშობლების შვილებთან ყოველდღიური კონტაქტი ყველაზე ხშირად პედაგოგებს აქვთ. სწორედ ისინი ამჩნევენ და უნდა ამჩნევდნენ ქცევის ცვლილებებს, ემოციურ ჩაკეტილობას, მომატებულ აგრესიას ან მოტივაციის დაკარგვას. თუმცა დაკვირვება იშვიათად გადადის სისტემურ რეაგირებაში.
“ახალგაზრდა პედაგოგთა კავშირის” კვლევა აჩვენებს, რომ პედაგოგები ხშირად პრობლემის წინაშე მარტო რჩებიან — მათ არ აქვთ მკაფიო ინსტრუქციები, როგორ მოიქცნენ, ვის მიმართონ, რა რესურსი გამოიყენონ. არ არსებობს ერთიანი პროტოკოლი, რომელიც მიგრანტი მშობლების შვილების საჭიროებებს გაითვალისწინებდა. პედაგოგის პროფესიული ინტუიცია ხშირად ერთადერთი ინსტრუმენტია, რის იმედადაც მიგრანტი მშობლების შვილები რჩებიან.
რატომ უნდა ვისაუბროთ ფრთხილად
მიგრანტი მშობლების შვილებზე საუბარი ბავშვთა დაცვის გარდა, გენდერულ ასპექტებსაც მოიცავს. მშობლის ემიგრაციის შესახებ საზოგადოებრივი ნარატივები ქალებსა და კაცებზე ერთნაირად არ მოქმედებს, და ეს განსხვავება პირდაპირ აისახება ბავშვებზეც.
ქართულ სოციალურ კონტექსტში დედა კვლავ განიხილება, როგორც ბავშვის ყოველდღიური ზრუნვის მთავარი, ხშირად კი ერთადერთი პასუხისმგებელი. ამ მოლოდინის ფონზე, დედის ემიგრაცია აღიქმება არა ეკონომიკურ აუცილებლობად, არამედ, უფრო ხშირად — მორალურ გადაცდომად. ქალი, რომელიც შრომითი მიგრაციის გზას ირჩევს, საზოგადოებრივ დისკურსში მარტივად გადაიქცევა „დამტოვებელ დედად“, მაშინ, როდესაც მამის მიგრაცია, როგორც წესი, „ოჯახისთვის მსხვერპლად გაღებულ ნაბიჯად“ ნორმალიზდება.
ამ ორმაგ სტანდარტს, ორმაგი შედეგიც აქვს. ერთი მხრივ, ქალი ექცევა შეფასების, გაკიცხვისა და თვითბრალდების მუდმივ წნეხში. მეორე მხრივ კი, ყველაზე დაუცველი ისევ ბავშვი რჩება, რომელსაც უწევს არა მხოლოდ მშობლის არყოფნასთან, არამედ საზოგადოების შეფასებებთან გამკლავებაც.
დედის მიგრაციის შემთხვევაში სტიგმა განსაკუთრებით მწვავედ ვლინდება საგანმანათლებლო სივრცეში. ბავშვები აწყდებიან არა მხოლოდ თანატოლების კითხვებსა და კომენტარებს, არამედ, ზოგჯერ ზრდასრულთა არაცნობიერ დამოკიდებულებებსაც. ეს შეიძლება გამოიხატოს ზედმეტ კონტროლში, დაბალ მოლოდინებში ან პირიქით — მუდმივ დაკვირვებაში. ასეთი დამოკიდებულება ბავშვს უქმნის განცდას, რომ მისი ოჯახური რეალობა პრობლემაა, რომელიც უნდა დამალოს.
სტიგმატიზაციის შიში ხშირად აიძულებს ოჯახებს, არ გაამჟღავნონ მშობლის მიგრაციის ფაქტი. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ემიგრაციაში დედაა წასული, მზრუნველები ცდილობენ „ნორმალურობის“ შენარჩუნებას ნებისმიერ ფასად. შედეგად, ბავშვს არ ეძლევა შესაძლებლობა, მიიღოს მის საჭიროებებზე მორგებული მხარდაჭერა, ხოლო პედაგოგები ინფორმაციის გარეშე რჩებიან.
ამ კონტექსტში, ფრთხილი საუბარი არ ნიშნავს პრობლემის დამალვას. პირიქით, ის გულისხმობს ეთიკურ, პასუხისმგებლობიან მიდგომას და მოქმედებას.
როდესაც სისტემა ჩაერთვება — რა მუშაობს და რატომ ცვლის სურათს
მიგრანტი მშობლების შვილების მხარდაჭერა არ იწყება ინდივიდუალური გმირობით და არ მთავრდება ერთჯერადი ინიციატივებით. საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ შედეგი ჩნდება მაშინ, როდესაც სახელმწიფო პასუხისმგებლობას იღებს და ბავშვზე ორიენტირებულ, კოორდინირებულ პოლიტიკას ქმნის.
პირველი და გადამწყვეტი ნაბიჯი არის ბავშვების იდენტიფიკაცია სტიგმის გარეშე. კარგი პრაქტიკა გულისხმობს არა სპეციალური „იარლიყის“ მინიჭებას, არამედ მონაცემების ფრთხილ, კონფიდენციალურ შეგროვებას განათლებისა და სოციალური დაცვის სისტემებში. იქ, სადაც სახელმწიფომ იცის, რომელი ბავშვები ცხოვრობენ მშობლის ემიგრაციის პირობებში, შესაძლებელია ადრეული რეაგირება — ემოციური სირთულეების ამოცნობა მანამდე, სანამ ისინი ქცევით ან საგანმანათლებლო გამოწვევებად გადაიქცევა და, რაც მთავარია, სანამ ბავშვს კიდევ უფრო მეტად გაუჭირდება.
მეორე მნიშვნელოვანი ელემენტია პედაგოგების გაძლიერება. კარგი პრაქტიკა არ გულისხმობს მასწავლებლების დამატებით გადატვირთვას, არამედ მათთვის ცოდნისა და ინსტრუმენტების მიცემას. როდესაც აღმზრდელებმა და მასწავლებლებმა იციან, როგორ ესაუბრონ ბავშვს მშობლის ემიგრაციაზე, როგორ ამოიცნონ ტრავმის ნიშნები და ვის მიმართონ საჭიროების შემთხვევაში, სკოლა და ბაღი ბავშვისთვის უსაფრთხო სივრცედ იქცევა და არა დამატებით სტრესის წყაროდ.
მესამე კომპონენტია ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის ხელმისაწვდომობა ადგილობრივ დონეზე. პრაქტიკა ცვლის სურათს მაშინ, როდესაც ბავშვი და მისი მზრუნველი არ არიან იძულებულნი, დახმარების მისაღებად გრძელი გზა ან რთული ბიუროკრატია გადალახონ. მუნიციპალური ფსიქოლოგიური სერვისები, სკოლასთან და ბაღთან დაკავშირებული სოციალური მუშაკები და მკაფიო გადამისამართების მექანიზმები ამცირებს რისკს, რომ ბავშვი პრობლემასთან მარტო დარჩეს.
მეოთხე ელემენტია მზრუნველებთან მუშაობა. კარგი პრაქტიკა მოიცავს არა მხოლოდ ბავშვის, არამედ იმ ზრდასრულების მხარდაჭერასაც, ვინც მას ყოველდღიურად უვლის. როდესაც ბებია, მამიდა ან სხვა მზრუნველი პირი იღებს კონსულტაციას, იცის როგორ ესაუბროს ბავშვს მშობლის არყოფნაზე და როგორ გაუმკლავდეს საკუთარ ემოციურ გადაღლას, ბავშვის გარემო სტაბილური და პროგნოზირებადი ხდება. ეს პირდაპირ აისახება ბავშვის ემოციურ მდგომარეობაზე.
მიგრაცია საქართველოში, დიდი ალბათობით, უახლოეს მომავალშიც რეალობად დარჩება. ქალთა ფონდი სოხუმის მიერ ჩატარებული 2025 წლის კვლევის მიხედვით ქალთა მიგრაციის განწყობები უკიდურესად მაღალია. რესპონდენტების 67%-ს ერთხელ მაინც უფიქრია მიგრაციაზე, როგორც საკუთარი და ოჯახის მდგომარეობის გაუმჯობესების ერთადერთ გზაზე. ამჟამად მიგრაციაზე ფიქრობს გამოკითხულთა 30%, ხოლო 37%-ს წარსულში ჰქონია ასეთი განზრახვა. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ოფიციალური მონაცემები ცხადყოფს, რომ უახლოეს პერიოდში ემიგრაციის შემცირება არ არის მოსალოდნელი.
სწორედ ამიტომ, აუცილებელია იმ ბავშვების სახელმწიფო პოლიტიკის დონეზე დანახვა, ბავშვთა დაცვისა და კეთლდღეობის სისტემაში მათი საჭიროებების ასახვა, რომლებიც მშობლების წასვლის შემდეგ ქვეყანაში რჩებიან. არ შეიძლება მხოლოდ ემპათიაზე ან ინდივიდუალურ კეთილ ნებაზე იყოს დამოკიდებული, მათი ბავშვთა კეთილდღეობა. საჭიროა სისტემური მიდგომა — ადრეული იდენტიფიკაცია, პედაგოგების გაძლიერება, ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის ხელმისაწვდომობა და პოლიტიკა, რომელიც ბავშვის გამოცდილებასა და საჭიროებებს მთავარ და ცენტრალურ საფუძვლად მიიჩნევს.
როგორია კარგი გამოცდილება
საერთაშორისო გამოცდილებიდან მნიშვნელოვანი კარგი პრაქტიკაა პროგრამა — CASTLE (Children Left Behind by Labour Migration), რომელიც კვლევაზე დაფუძნებულია და განხორციელდა მოლდოვაში, უკრაინასა და რუმინეთში 2021-2023 წლებში. პროგრამის ფარგლებში ბაბეშ-ბოლიაის უნივერსიტეტში შეიქმნა ტრანსნაციონალური ოჯახების კვლევის ცენტრი, რომელმაც შეისწავლა შრომითი მიგრაციის სოციალური და სამართლებრივი გავლენა ბავშვებსა და ოჯახებზე და კვლევითი ცოდნა პოლიტიკის პროცესებს დაუკავშირა.
პროგრამას კვლევითი მიმართულების პარალელურად პრაქტიკული კომპონენტი ახლდა — რომელიც მოიცავდა პროფესიონალების შესაძლებლობების გაძლიერებას, ცოდნისა და უნარების გადაცემას და ცნობიერების ზრდას მიგრანტი მშობლების შვილების საჭიროებები შესახებ. პროგრამის მნიშვნელოვანი ნაწილი თავად ბავშვებთან და ოჯახებთან მუშაობა იყო, ისევე როგორც ემიგრაციაში მყოფ მშობლებთან (ონლაინ). პროგრამის ფარგლებში შემუშავდა საინფორმაციო მასალები მშობლებისთვის და პროტოკოლები პროფესიონალებისთვის.
CASTLE განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ბავშვების ხმას და მათ აღიარებს არა მხოლოდ დაცვის ობიექტებად, არამედ მონაწილე სუბიექტებად. სწორედ ეს მიდგომა აქცევს პროგრამას საერთაშორისო კარგ პრაქტიკად და აჩვენებს, რომ მიგრაციით გამოწვეული ბავშვთა პრობლემების გადაჭრა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როდესაც სისტემა პასუხისმგებლობას იღებს და ბავშვის გამოცდილებას პოლიტიკის ცენტრში აყენებს.
ფილიპინებში, სადაც შრომითი მიგრაცია ათწლეულების განმავლობაში მასშტაბური სოციალური ფენომენია, ჩამოყალიბდა სპეციალიზებული მექანიზმები მიგრანტი მშობლების შვილების მხარდასაჭერად. განათლებისა და სოციალური დაცვის სისტემები თანამშრომლობენ სკოლებთან, ადგილობრივ თვითმმართველობებთან და სამოქალაქო ორგანიზაციებთან, რათა ბავშვებისთვის უზრუნველყოფილი იყოს ფსიქო-სოციალური მხარდაჭერა, რეგულარული მონიტორინგი და მშობლებთან კავშირის შენარჩუნება. განხორციელებული ინტერვენციის შემდეგ ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ასეთ პირობებში ბავშვებში მცირდება შფოთვისა დაქცევითი პრობლემების დონე და იზრდება სასკოლო ჩართულობა.
UNICEF-ის რეკომენდაციები მიგრანტი მშობლის შვილების მხარდაჭერისთვის
UNICEF-ის მიხედვით, მიგრანტი მშობლის შვილების კეთილდღეობაზე მრავალი ურთიერთდაკავშირებული ფაქტორი ახდენს გავლენას. მხარდაჭერა სჭირდებათ არა მხოლოდ ბავშვებს, არამედ მათ მშობლებსა და დროებით მზრუნველ პირებსაც.
UNICEF ხაზს უსვამს, რომ ისეთ ფაქტორებს, როგორიცაა მხარდამჭერი საგანმანათლებლო გარემო, მშობლებთან ხშირი და ხარისხიანი კონტაქტი, ძლიერი თემი, სერვისებზე ხელმისაწვდომობა და ფორმალური სამართლებრივი მზრუნველობის არსებობა, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მიგრანტი მშობლის შვილებისთვის.
მშობლებსა და მზრუნველებს გამგზავრებამდე უნდა მიეწოდოთ ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ როგორ შეძლებენ მიგრაციის პირობებში შვილების მხარდაჭერას. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს შესაძლო ემოციურ და ფსიქოლოგიურ რისკებს და წახალისდეს მშობლებთან რეგულარული კონტაქტის შენარჩუნება, მათ შორის, ციფრული ტექნოლოგიების გამოყენებით.
განათლების, ჯანდაცვის, ბავშვთა დაცვისა და სოციალური დაცვის სისტემები უნდა იყვნენ მგრძნობიარენი მიგრანტი მშობლის შვილების საჭიროებების მიმართ და ჰქონდეთ მკაფიო პროტოკოლები ემოციურ სირთულეებზე, ძალადობასა და სხვა რისკებზე რეაგირებისთვის. UNICEF ხაზს უსვამს პედაგოგების, სოციალური მუშაკებისა და სხვა პროფესიონალების გადამზადების აუცილებლობას, ასევე თემების გაძლიერებას, რათა შემცირდეს სტიგმა და გაიზარდოს ბავშვების მხარდაჭერა.
სოციალური სერვისების საჭიროების შეფასებისას მიგრანტი მშობლის შვილები უნდა ჩაითვალონ მოწყვლადობის ერთ-ერთ ფაქტორად. რეგულაციები უნდა გადაიხედოს ისე, რომ ეს ბავშვები არ გამოირიცხონ სოციალური დახმარების, ფულადი ან სასურსათო პროგრამებიდან იმ ვარაუდით, თითქოს ფულადი გზავნილები ავტომატურად უზრუნველყოფს სათანადო ზრუნვასა და განათლებას.
UNICEF განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს სამართლებრივი დაცვის მნიშვნელობას. ბავშვთა დაცვის სისტემებმა უნდა უზრუნველყონ მშობლებისთვის სამართლებრივი მექანიზმები, რათა მათ შეძლონ მზრუნველობის კანონიერად გადაბარება იმ პირებზე, ვინც ბავშვზე ყოველდღიურად ზრუნავს. საჭიროების შემთხვევაში, პროგრამებმა მიზანმიმართულად უნდა დაუჭირონ მხარი მიგრანტი მშობლის შვილებსა და მათ მზრუნველებს, რათა ისინი არ დარჩნენ სოციალური დახმარების მიღმა.
UNICEF მოუწოდებს სახელმწიფოებს, გააძლიერონ მონაცემთა შეგროვება მიგრანტი მშობლის შვილებისა და მიგრანტი ოჯახების შესახებ. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ბავშვების ფსიქიკურ, ემოციურ და ფიზიკურ ჯანმრთელობას.