მედია აპრილის ბლოგის რუბრიკა ეთმობა სხვადასხვა ადამიანს და განსხვავებულ შეხედულებებს. ბლოგები არ არის სარედაქციო კატეგორია და მოიცავს ავტორების პერსონალურ მოსაზრებებს. მათ მიერ გამოთქმული პოზიცია შესაძლოა არ გამოხატავდეს მედია აპრილის პოზიციას.

ავტორი: მარიამ ნოზაძე, აქტივისტი

2024 წლის 28 ნოემბერს, როცა ირაკლი კობახიძემ პოლიტიკური კურსის ცვლილება დააანონსა და ევროინტეგრაციისაკენ სვლა შეაჩერა, ვერავინ იფიქრებდა, რომ ქვეყანაში უწყვეტი პროტესტის ხანა დაიწყებოდა, რომელიც უკვე 450 დღეზე მეტია, გრძელდება.

ამ ხნის განმავლობაში მრავალმა ადამიანმა, რომელიც, ბუნებრივია, სხვადასხვა საზოგადოებრივ ჯგუფს და პროფესიას მიეკუთვნება, თავისი პირადი და პროფესიული დღის წესრიგი შეცვალა და აქტივისტურ საქმიანობაში ჩაერთო. მაგალითად, მსახიობ ანდრო ჭიჭინაძის უკანონო დაკავების შემდეგ, მისი კოლეგები სასამართლო დარბაზში უფრო ხშირად ჩანდნენ, ვიდრე სცენაზე. 

პროტესტის ყოველდღიურობაში ჩართული მოქალაქეები აქტივიზმის სხვადასხვა ფაზაში არიან: ნაწილი დიდი ხანია, აქტივისტია, ნაწილი კი პირველად გამოვიდა აქციაზე 28 ნოემბრის შემდგომი დემონსტრაციებისას, პირველად მოიხვია საქართველოს ან ევროკავშირის დროშა, პირველად დაიყვირა რუპორში, ჩაბერა სასტვენს, მივიდა სასამართლოს შენობაში ან რომელიმე იზოლატორის კართან მეგობრის დასახვედრად, პირველად წავიდა საპროტესტო მარშზე თბილისიდან დმანისში, თელავში და ა.შ.

ყველა, ვინც ამ პროცესში მონაწილეობს, პროფესიის და პირადი ინტერესების მიუხედავად, რაღაც წილად აქტივიზმშია ჩაბმული და საზოგადოებრივ ცხოვრებას განსაზღვრავს. 

ვინ არის აქტივისტი?

უზოგადესი განმარტებით, აქტივისტი არის ინდივიდი, ვინც ადამიანის უფლებების დაცვას, სოციალურ სამართლანობას, ინსტიტუციურ ცვლილებას ითხოვს, პოლიტიკურ პოზიციას აფიქსირებს და ამას საჯაროდ აკეთებს. საზოგადოებრივ საკითხებზე აზრის გამოხატვის თავისუფლება ადამიანის უფლებაა და დემოკრატიულ ქვეყნებში ამის გამო როგორც წესი, არ ზარალდებიან. მაგრამ საქართველოში, ბოლოდროინდელი პოლიტიკური კრისიზიდან გამომდინარე, აქტივისტური ქმედების სანაცვლოდ, შეიძლება, მსახიობმა სცენა დათმოს, პროფესიული მოვალეობები გვერდზე გადადოს და ცვლილების მოსაპოვებლად თვისობრივად ახალი მოქმედება აქციოს თავის ყოველდღიურ მოვალეობად. ახალი უნარების ათვისებას და ძველი გამოცდილების დათმობას “ქართულმა ოცნებამაც” მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი, იმდენი საჯარო მოხელე გაათავისუფლა სამსახურიდან. 

ცვლილებების მოთხოვნა შეუქცევადია, ისევე როგორც მმართველი პარტიის მხრიდან თავისუფალი აზრის გამო ადამიანთა დევნაა პერმანენტული. ამიტომ როგორც ცვლილებების მომხრე მოქალაქე და აწ უკვე მრავალწლიანი გამოცდილების მქონე აქტივისტი, გამუდმებით ვფიქრობ იმ გარემოებებსა და მეთოდებზე, რომელიც აქტივისტს სჭირდება, ხელს უწყობს ან აბრკოლებს.

საჯაროობა 

აქტივისტს ჰყავს აუდიტორია: მომხრეები, ვის წინაშეც საჯაროდ აფიქსირებს პოზიციას და სათქმელს და რომლებიც მისი თავდადების და გულწრფელობის ერთგვარი მოწმეები არიან. მეორე მხრივ, აქტივისტი ყოველთვის მიემართება მოწინააღმდეგეს, ოპონენტს, ვისაც ცვლილებას სთხოვს. მისი ოპონენტი ხშირად არის რომელიმე ორგანიზაცია, უწყება, სამინისტრო, გადაწყვეტილების მიმღები პირი, ან თანამდებობის პირი, ვისაც ცვლილების აღსრულება ხელეწიფება. ამგვარად, აქტივისტს მუდმივად უწევს, გათვალოს, ვინ არის მისი სამიზნე აუდიტორია, როგორც მომხრეებს, ისე მოწინაღმდეგეთა შორის.

რადგან აქტივისტს “აუდიტორიასთან” ურთიერთობა სჭირდება, რადგან საჯაროობაც ამას მოითხოვს, რიტორიკა და ეფექტური კომუნიკაცია მის იარაღად იქცევა.

რიტორიკა

რიტორიკა აქტივიზმის შემთხვევაშიც ოსტატურად გამოთქმის ხელოვნებაა. მას ბუნებრივია, საჯარო განცხადების გაკეთება ხშირად უწევს, როგორც ქუჩის ინტერვიუებში, ისე ტელევიზიაში (ამის გამოც აქტივისტურ ჯგუფებში აუცილებლად განსაზღვრულია ხოლმე ე.წ. სპიკერის როლი, ადამიანის, ვინც უშუალოდ მედიას ეკონტაქტება), მაგრამ რიტორიკის წარმატება მხოლოდ ვერბალურ თხრობაზე არაა დამოკიდებული. პროტესტი იყენებს სხარტ და მოკლე მესიჯებს, სლოგანებს, წარწერებიან ბანერებს, რომელის ეფექტურობაც აქტივისტმა უნდა განსაზღვროს. საპროტესტო მესიჯი განსაკუთრებით რეზონანსულია, თუკი შერჩეული ფრაზა ან სლოგანი საზოგადოების კოლექტიურ მახსოვრობაში დამკვიდრებულ რაიმე შეხედულებას ან გამონათვქამს მიემართება, მოქნილი, ქარაგმული ან ირონიული გადათამაშება თუ გასდევს. კულტურულ მახსოვრობაში არსებული ფრაზის, მეტაფორის და გამოსახულებების გადმოტანის ხშირად გამოყენებული შემთხვევებია, მაგალითად, ჯორჯ ორუელის წიგნების 1984-ის ან ცხოველების ფერმის მინიშნებები საპროტესტო ბანერებზე.

ხოლო რეაქციული პერიფრაზირების ძლიერი მაგალითი ბოლოდროინდელი ბანერებიდან იყო კახა კალაძის საარჩევნო სლოგანთან შეპირისპირებული: “საწამლავით სავსე ქალაქი”, რომელიც “სინათლით სავსე ქალაქის” და “სიკეთით სავსე ქალაქის” სარკასტული ვარიაციაა. ეს ბანერი ეხმიანებოდა როგორც დედაქალაქში არსებულ ინფრასტრუქტურულ გაუმართაობებს, რომელსაც თბილისის მერია ვერ აგვარებს, ისე მშვიდობიან დემონსტრანტების წინააღმდეგ მომწამვლავი ნივთიერების გამოყენებას დემონსტრაციის დაშლისას. BBC-ის მიერ გამოქყვენებული სიუჟეტის შემდეგ პროევროპულად განწყობილი მოქალაქეების მთავარი სლოგანიც ამ მოვლენას უკავშირდებოდა: “გვითხარით, რითი დაგვწამლეთ”. 

კონტექსტი

რიტორიკის ნაწილია კონტექსტი. სწორი კონტექსტი ხშირად რეაქციულობით განისაზღვრება. მნიშვნელოვანია, როგორც ფიზიკური ადგილ-მდებარეობის განსაზღვრა, ისე თემატური, იდეური საფუძველი. სწორი კონტექსტის გათვალისწინებით, მინიმალური რესურსების დახარჯვის პირობებშიც შესაძლებელია ეფექტის მოხდენა. მაგალითად, ეს მოხდა, როცა სამოქალაქო აქტივისტი, თამარ კურატიშვილი პარლამენტის გვერდით ქუჩაზე იდგა ბანერით “ანწუხელიძე უკვდავია” და ბანერის გამო დააკავეს. ამ კონკრეტული ბანერის ფინანსური ღირებულება, შესაძლოა, არ აღემატებოდა ორ ლარს, მაგრამ გავლენა იყო მასშტაბური. ამ შემთხვევის კონტექსტი იყო საპროტესტო აქციის პარალელურად მიმდინარე საგამოძიებო კომისიის სხდომა 2008 წლის აგვისტოს ომის თემაზე, რომელსაც თეა წულუკიანის ხელმძღვანელობდა. ხოლო ბანერის მიზანი — ომში დაღუპული გმირის, გიორგი ანწუხელიძის სახელის და ღირსების დაცვა. ფრაზის “ანწუხელიძე უკვდავიას” შემდგომში არაერთგზის გამოყნება და გავრცელება კი, ამ ინციდენტის რეზონანსის მაჩვენებელი.

დისციპლინა

ეს მახასიათებელი გარდა იმისა, რომ რეგულარულობას გულისხმობს, ემოციების გამძლეობასა და მართვასაც მოიაზრებს. აქტივიზმს აქვს ხიბლი, რომ მცირე დანახარჯით ან, ერთი შეხედვით, მარტივი ფორმით —  სამოქალაქო პოზიციის საჯაროდ დაფიქსირებით, გავლენიანი, რეზონანსული ქმედება ჩაიდინო, რომელიც მედიაში ელვის სისწრაფით გვარცელდება. ასეთი ქმედება გამძლეობას და შეუპოვრობას ყველასათვის გასაგებად აჩვენებს და ზრდის როგორც აქტივისტის, ისე მოქალაქეების მოტივაციას. 

წარმატებული და რეზონანსული აქტივისტური პერფორმანსი, ერთი შეხედვით, გარეშე თვალისთვის მარტივი შეიძლება ჩანდეს, გაგვიკვირდეს, თავად რატომ ვერ მოვიფიქრეთ ან გავაკეთეთ იგივე. 

მაგრამ, მოდი, გადავხედოთ, რამდენი გარემოებაა გასათვალისწინებელი ე.წ. წარმატებული აქტივისტური ქმედებისთვის, აქტივისტური პერფორმანსისთვის. კონკრეტული პოლიტიკური კონტექსტის და პოლიციით შექმნილი საფრთხის გარდა, ფიზიკური კანონზომიერებებით გამოწვეულ წინააღმდეგობას აქტივისტი ძალიან ხშირად აწყდება. ეს ხანდახან გარდამტეხი მნიშვნელობისაა. მაგალითად: რა რაოდენობის ხალხში ხდება ქმედება? სად ხდება? ვის წინააღმდეგაც იმართება აქცია, კონკრეტული მოხელე თუ გადაწყვეტილების მიმღები პირი კვლავ შენობაშია? ქუჩა უკვე გადაკეტილია? მომხრეებით ხარ გარშემოტყმული თუ მოწინაღმდეგეებით? რა მანძილზეა პოლიცია? მოულოდნელად ხომ არ გაწვიმდა? ან იქნებ ქარი ამოვარდა და ბანერს ვეღარ შლი? და ა.შ. ხელის შემშლელი გარემოებების სია დიდია. შესაბამისად, თქვენ შეიძლება, “გამზადებული პერფორმანსის იდეით” მოხვედით აქციაზე, მაგრამ მოულოდნელად ან ამინდი შეიცვალა, ან ხალხი არ იყო საკმარისი, ან აქცია უკვე იშლებოდა, ან სხვა ადგილას იცნავლებდა… ფიზიკური გარემო-პირობები როცა იცვლება, ჩანაფიქრი აღარ გამოდის.

ასეთ “ხელიდან გაშვებულ” ეპიზოდებს მოსდევს დესტრუქცია და სევდა, რადგან ხალხი ვერ გაამხნევა შენმა ქმედებამ. საპროტესტო დღემ შენთვის უფერულად ჩაიარა. 

სინამდვილეში, წარმატებული და ეფექტური პერფორმანსი შეიძლება იყოს ასიდან მცდელობიდან ერთი. დანარჩენი კი არის რუტინა.

რუტინა

რუტინულად უნდა გამოხვიდე გარეთ, რუტინულად უნდა გეჭიროს ბანერი, რუტინულად უნდა ჩაყვირო სასტვენში, რუტინულად უნდა ელაპარაკო ხალხს მიმდინარე მოვლენებზე, რუტინულად უნდა მისცე ინტერვიუები მედიას, ყოველ დღე გაიმეორო საჯაროდ ხალხში, ტაქსიში, ავტობუსის გაჩერებაზე, ქუჩაში, მაღაზიის სალაროს რიგში, რატომ ხარ გარეთ, რას აპროტესტებ, ვისთვის ხარ გამოსული, რას არ ეგუები, რა მოთხოვნები გაქვს, რომელ თარიღებში რა მოხდა, რომელი პოლიტიკური გადაწყვეტლებაზე რა პოზიცია გაქვს და სხვა მრავალი რუტინული ქმედება.

შესაბამისად, აქტივისტურ დღისწესრიგს იკავებს შინაარსი და საზოგადოებასთან კომუნიაცია. ხოლო, რადგან ცვლილებისთვის იბრძვი, გულწრფელობა და ინფორმირებულობაა შენი მთავარი იარაღი ამ პროცესში.

გულწრფელობა

აქტივისტს გულწრფელად სჯერა, რომ უსამართლობის წინააღმდეგ ხმა უნდა აიმაღლოს. მას რაღაც უნდა “სხვანაირად”, ვიდრე არის. მაგალითად, თუ პროტესტში ჩაბმული ადამიანი შშმ პირების ცხოვრების სტანდარტის გაუმჯობესებას ითხოვს, ხშირად ამ სფეროსთან ან პერსონალური სიახლოვე აქვს, ან პროფესიული: ოჯახის წევრის, შვილის, ან პაციენტის უფლებებისთვის იბრძვის. ამიტომ საკითხისადმი კონტრიბუცია მკაცრად აქვს გადაწყვეტილი, კონკრეტული რეფორმა სჭირდება. საკითხისადმი სიახლოვე მის საჯარო გამოსვლას გულწრფელობას ჰმატებს, მიზანი კი საზოგადოებითვის სარგებლის მოტანაა. მსმენელი, პროტესტის ადრესატი ხვდება, რომ სასურველი შედეგის დადგომა, არა მხოლოდ ცალკეული პირისთვის წამლის მოპოვება იქნება, არამედ მთლიანად სფეროს გაუმჯობესება, ვთქვათ, ადაპტირებული გარემოს შექმნა უფრო მასშტაბურად, ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება მეტ საჯარო შენობაში, თუ სხვა. 

პროტესტში გულწრფელობის კომპონენტს საჯაროობა ხშირად აზღვევს. თუ ყველა ინსტიტუციაში უკვე გააპროტესტე შშმ პირების პრობლემები, თუკი ეს გააკეთე ქუჩაშიც, სამინისტროშიც, სასამართლოშიც და მედიაშიც, ბუნებრივია, შენს მოთხოვნებს ცამოწმნდლზე არ შეცვლი, მსმენელი აუდიტორიის გაზრდას ეცდები და შენს პოზიციას დაიცავ, სანამ ცვლილება არ დადგება. ჩვენს ახლო წარსულში ასეთი რამ მოხდა აქონდროპლაზიის სამკურნალო მედიკამენტის მოთხოვნით გამართული საპროტესტო აქციები დროს, სადაც აქციის მონაწილე მშობლებმა თავდადება და გულწრფელობა ერთდროულად აჩვენეს. აქონდროპლაზიის მედიკამენტების მოთხოვნის აქცია ქართული პროტესტის ისტორიაში ერთ-ერთ წარმატებულ გამოცდილებად შეიძლება დასახელდეს, რადგან მათი მოხოვნა დაკმაყოფილდა, თუმცა ჯანდაცვის სამინისტროს პოლიტიკა კვლავ კრიტიკის საგანია — რამდენიმე კვირაა, დიუშენის კუნთოვანი დისტროფიით დაავადებულთა მშობლები სამინისტროს საჯარო პროტესტის ფორმით სთხოვენ საქართველოში სამკურნალო მედიკამენტების შემოტანას, თუმცა მათი მოთხოვნა ჯერ არ დაკმყოფილებულა. 

პროტესტი ჩვენს ქვეყანაში მრავალფეროვანია და ეს ასეც უნდა იყოს. თუმცა ცვლილებებისთვის ბრძოლა არის ხანგრძლივი და ძნელი. შესაბამისად, აქტიური მოქალაქეები ხშირად ვღელავთ და საკუთარ თავსაც და გარშემო მყოებსაც ვეკითხებით, რა სჭირდება დღეს საქართველოში აქტივისტს? ალბათ, ყველა ჩამოთვლილი მახასიათებლის აღიარება, იმის გაცხადება, რომ საჯაროობა, რიტორიკა, კონტექსტი, დისციპლინა, რუტინა და გულწრფელობა ჩვენს ხელთ არსებული იარაღებია, ხელსაწყოები, რომელიც უნდა გამოვიყენოთ და საპროტესტო ყოველდღიურობაში მათით ვიხელმძღვანელოთ. რადგან ცვლილებები ჯერ არ დამდგარა, რადგან ცვლილებებისთვის ბრძოლის პროცესში ვართ.