“რძის წამოსვლამდე მოდის ე.წ. ხსნარი, რომელიც ძალიან სასარგებლოა, მაგრამ ჩემს შვილს არ ჰყოფნიდა და ტიროდა გაუთავებლად, რძე კი არა და არ მოდიოდა. ვცდილობდი, ბავშვს ეჭამა, მაგრამ გამოუცდელობის გამო ვერ ვახერხებდი. არც არავის უსწავლებია და არც არავინ დამეხმარა სამშობიაროშიც კი, სანამ უბრალოდ ჩამოვლაზე მყოფ ერთ-ერთ მედდას არ შევეცოდე. ბავშვი ძუძუს კარგად როგორც კი მოეჭიდა, რამდენიმე წამში ვიგრძენი, როგორ მტკიოდა ყველა ორგანო, ალბათ, ყველაზე ძლიერი ტკივილით, რაც აქამდე გამომეცადა. ძუძუს ჩაჭიდებული ჩემი შვილის ლოყაზე კი რძის წვეთი მოგორავდა. თურმე ეს ტკივილი რძის პირველმა წამოსვლამ გამოიწვია”.
ასე იხსენებს ძუძუთი კვების პირველ გამოცდილებას მედია აპრილთან ერთ-ერთი ქალი. მისთვის პრიორიტეტი იყო, ბავშვს დედის რძე 6 თვე მაინც ეჭამა, რის გამოც, “მიიღო” ის ტკივილი და სირთულეები, რომელიც ამ პროცესს ახლავს თან:
“მერე იყო სახლში გაწერა და ჰიპერლაქტაცია — მეგონა, მკერდი გამისკდებოდა. ამას ემატებოდა დახეთქილი ძუძუსთავები, რომელიც ბავშვის კვებიდან კვებამდე არათუ მოშუშებას, მალამოს შეშრობასაც კი ვერ ასწრებდა. მერე მალამოს ჩამობანა, ბავშვის კვება, ისევ მალამოს დადება და ეს დაუსრულებელი წრე რამდენიმე კვირის განმავლობაში.
ვფიქრობ, დედების აბსოლუტური უმრავლესობა ამ არჩევანის წინ აყენებს თავს — ძუძუთი კვების სარგებელი გადაწონის ხოლმე იმ სირთულეებს, რასაც ძუძუთი კვების გამო ქალის სხეული გადის. ახალბედა დედა ისედაც საკმარისად თვითკრიტიკულია და საზოგადოების მხრიდან ხელის გაშვერა არაა საჭირო. ყველა ქალს უნდა შეეძლოს, თავად გადაწყვიტოს საკუთარ სხეულთან დაკავშირებული საკითხები”.
ეს პროცესი ყველასთვის ინდივიდუალურია. ზოგიერთი მშობლისთვის ის, როგორც ფიზიკურად, ისე ემოციურად რთულად გასავლელი გზაა, ზოგისთვის — მარტივი. გამოწვევები, რომელიც ამ პროცესს ახლავს თან, იშვიათად არის განხილვის საგანი და თემაზე მსჯელობა ძირითადად რეკომენდაციებით ან კრიტიკით შემოიფარგლება. ამჯერად ვეცდებით, მშობლების პირად მაგალითებსა თუ სხვადასხვა კვლევაზე დაყრდნობით, განვიხილოთ, როგორია ქალების რეალური გამოცდილება და რატომ სცდება ის მხოლოდ ბავშვის ჯანმრთელობის საკითხს.
ვიმსჯელებთ, სარგებელთან ერთად, რა ბარიერებსა და გამოწვევებს შეიძლება უკავშირდებოდეს ძუძუთი კვება და რამდენად აქვთ ქალებს ინფორმირებული არჩევანის გაკეთების შესაძლებლობა, რა არის დედების საჭიროებები და რა ხდება მაშინ, როცა კვების ამ მეთოდის გამოყენება არა პირადი არჩევანი, არამედ საზოგადოებრივი წნეხი ხდება.
რა არის ლაქტაცია და ძუძუთი კვება
პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, ერთმანეთისგან განვასხვაოთ ლაქტაცია და ძუძუთი კვება, რადგან ყოველდღიურ საუბარში ეს ორი ტერმინი, როგორც წესი, ერთი და იმავე მნიშვნელობით გამოიყენება.
ლაქტაცია — ეს არის ფიზიოლოგიური პროცესი, რომლის დროსაც სარძევე ჯირკვლები წარმოქმნის და გამოყოფს რძეს ჩვილის გამოსაკვებად. ის მშობიარობის შემდეგ ჰორმონალური ცვლილებების შედეგად იწყება.
ძუძუთი კვება — ეს არის ჩვილის კვების პრაქტიკა, რომელიც სწორედ ლაქტაციის პროცესს ეფუძნება.
ლაქტაცია ორსულობის მეორე ტრიმესტრის დადგომიდან სულ რამდენიმე კვირაში იწყება. ესტროგენისა და პროგესტერონის დონის მატებასთან ერთად, ორგანიზმი ლაქტაციისთვის ემზადება — სარძევე ჯირკვლებში რძის სადინარების რაოდენობა იზრდება, რითაც რძე ძუძუში გადადის. რძის გამომუშავების უნარი და პერიოდი, რომლის დროსაც ორგანიზმი ლაქტაციის პროცესს გადის, ინდივიდუალურია. ზოგიერთი ორგანიზმი რძეს წლების განმავლობაში გამოიმუშავებს, ზოგს კი საკმარისი რძის წარმოქმნა უჭირს. ამაზე გავლენას სხვადასხვა ფაქტორი ახდენს, მათ შორის, ჰორმონების დონე და ჰორმონული დარღვევები, გარკვეული მედიკამენტები, წარსულში ჩატარებული სხივური თერაპია, ძუძუს ან ძუძუს დვრილის ტრავმა და სხვა.
რძის გამომუშავება თანდათან მცირდება მაშინ, როცა ბავშვის დედის რძეზე დამოკიდებულება იკლებს, ან როცა მშობელი ამცირებს ძუძუთი კვების ან რძის გამოწველის სიხშირეს. მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ ისიც, რომ ლაქტაცია ძუძუთი კვების გარეშეც შეიძლება მიმდინარეობდეს, ან ძუძუთი კვების შეწყვეტის შემდეგაც გაგრძელდეს. ზოგიერთი მშობელი ამ პროცესში ე.წ. გამოწველის მეთოდსაც მიმართავს.
გაეროს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) გასული წლის მონაცემებით, 6 თვემდე ასაკის ბავშვების 48% მხოლოდ ძუძუთი იკვებება. WHO-ს შეფასებით, დედის რძე ჩვილისთვის იდეალური საკვებია — ის არის სუფთა, უსაფრთხო და ანტისხეულებით მდიდარი, რაც ახალშობილს ბავშვობის ასაკში გავრცელებული მრავალი ინფექციისგან იცავს.
ძუძუთი კვება ბუნებრივი პროცესია, თუმცა სანდო თეორიულ ცოდნასთან ერთად, პრაქტიკა და, რიგ შემთხვევაში, პროფესიონალის დახმარება სჭირდება. არაფერია გასაკვირი იმაში, რომ ახალბედა მშობელმა, შესაძლოა, არ იცოდეს, როგორ უნდა მოარგოს ბავშვს ძუძუ სწორად, რა გააკეთოს ტკივილის, რძის ნაკლებობის, ან სიჭარბის შემთხვევაში — ამ პროცესმა წარმატებით რომ ჩაიაროს, საჭიროა დროული მხარდაჭერა, განსაკუთრებით, ბავშვის გაჩენიდან პირველ დღეებში.
მშობლების ნაწილი ძუძუთი კვებას მტკივნეულ, არაკომფორტულ და დამღლელ პროცესად ახასიათებს. შესაძლოა, ლაქტაციისას სხვადასხვა გართულებამაც იჩინოს თავი, მათ შორისაა:
- ძუძუსთავების ტკივილი, გაღიზიანება, ნახეთქები;
- მკერდის შეშუპება;
- რძის სადინარების დახშობა;
- სოკოვანი ინფექცია.
იმაზე, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია მშობლის თანადგომა ამ პროცესში, ყურადღებას UNICEF და მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციაც (WHO) ამახვილებენ. მიუთითებენ, რომ ეს საჭიროა, როგორც ძუძუთი კვების დაწყებისთვის, ისე მის შესანარჩუნებლად. მათი რეკომენდაციაა, ყველა ქალისთვის ხელმისაწვდომი გახდეს კვების ამ მეთოდზე კვალიფიციური კონსულტაციის მიღება.
რა ვიცით მშობლების გამოცდილებაზე
მშობლისა და ბავშვისთვის ეს ძალიან მნიშვნელოვანი პროცესი ბევრისთვის რთული გასავლელი შეიძლება იყოს. საკითხზე მსჯელობისას კი ხანდახან ყურადღების მიღმა გვრჩება მშობლის როგორც ფიზიკური, ისე მენტალური ჯანმრთელობის ნაწილი. ორსულობისა და მშობიარობის შემდგომ ქალის ორგანიზმი განსაკუთრებით მოწყვლად მდგომარეობაშია. ის უმნიშვნელოვანეს ფიზიოლოგიურ და ჰორმონალურ ცვლილებებს გადის. ლაქტაციაც ამ ცვლილებების გაგრძელებაა, რაც სხეულისგან დიდ რესურსსა და ადაპტაციას მოითხოვს, ამას კი ზრუნვის პასუხისმგებლობა ემატება. გარდა ამისა, მეძუძური მშობლისთვის ეს ყოველდღიური, ინტენსიური შრომაა. ეს ფიზიკური ძალისხმევა ხშირად უხილავი რჩება.
მარიამი წლინახევრის ბავშვის დედაა. შვილი ექსკლუზიურად ძუძუთი ერთი წლის განმავლობაში გამოკვება. მან საკუთარ გამოცდილებაზე მედია აპრილთან ისაუბრა.
ექსკლუზიურად ძუძუთი კვება გულისხმობს, რომ ჩვილი დაბადებიდან პირველი 6 თვის განმავლობაში იღებს მხოლოდ და მხოლოდ დედის რძეს და არანაირ საკვებსა თუ სხვა სითხეს — მათ შორის წყალსაც კი. ექსკლუზიურად ძუძუთი კვება იცავს ბავშვს ისეთი გავრცელებული გართულებებისგან, როგორიცაა დიარეა და პნევმონია, ხოლო ავადმყოფობის შემთხვევაში, ხელს უწყობს სწრაფ გამოჯანმრთელებას.
გვიყვება, რომ თბილისის ერთ-ერთ კლინიკაში მშობიარობის შემდეგ, მასთან ე.წ. ლაქტაციის სპეციალისტი შევიდა: “რჩევებს გვაძლევდა. ვერ გეტყვით, რომ ძალიან დამეხმარა. რაღაც პირველად კითხვებზე პასუხები გამცა, თუმცა ეს მაინც ზერელე იყო”.
მისთვის ინფორმაციის მიღების მთავარი წყარო თემატური ფეისბუქჯგუფები გახდა, სადაც დედები საკუთარ გამოცდილებას აზიარებდნენ. ამასთან, ორსულობის პერიოდში სხვადასხვა ლიტერატურას ეცნობოდა და, ასე თუ ისე, ლაქტაციის პროცესს თეორიულად მომზადებული შეხვდა. თუმცა, ამბობს, რომ პრაქტიკაში ეს იმაზე რთული აღმოჩნდა, ვიდრე წარმოედგინა.
“ყველაზე რთული იყო ის, რომ არ ვიცოდი, როგორ უნდა მოვქცეულიყავი, რა იყო სწორი და რა — არა; როდის იყო ბავშვი დანაყრებული, როდის ჭამდა, როდის არ ჭამდა. ამავდროულად, პირველ თვეებში ამას დაემატა საშინელი ტკივილები, რომელიც ძუძუს თავების დახეთქვით არის გამოწვეული, შესაბამისად, დამჭირდა ე.წ. სილიკონი, რომლითაც ორთვენახევარი ვაჭმევდი ბავშვს”.
გადაწყვეტილება, რომ ბავშვს ძუძუთი გამოკვებავდა, ორსულობის პირველივე კვირებიდან მიიღო. მიზეზი მისი სარგებლიანობა გახდა. ორსულობის პერიოდში ხელოვნური კვების ალტერნატივა არც კი განუხილავს, თუმცა მას შემდეგ, რაც პროცესის სირთულე გამოცადა, რამდენჯერმე ამაზეც დაფიქრდა.
ხელოვნური კვება არის ჩვილის კვება სპეციალურად დამზადებული ნარევით. ის შეიძლება მშობელმა გამოიყენოს ბავშვის ძუძუთი კვების პარალელურად, ასევე, იმ შემთხვევაშიც, თუ ბავშვი ძუძუთი არ იკვებება. ხელოვნური კვებისთვის სპეციალური ბოთლი გამოიყენება.
“ჩემი ცხოვრების განმავლობაში რაც კი გამიკეთებია, თამამად შემიძლია ვთქვა, რომ ეს არის ყველაზე შრომატევადი პროცესი. ამიტომ ვფიქრობ, რომ ქალს უნდა ჰქონდეს არჩევანი — ეს პროცესი გაიაროს თუ არა. ხშირ შემთხვევაში, ქალებისთვის ეს არჩევანი ვერ არის, იმიტომ, რომ ხელოვნურ კვებას იმდენად მაღალი ფასი აქვს საქართველოში, ძალიან ბევრ ოჯახს უბრალოდ არ შეუძლია, გასწვდეს. თან, ამას თუ დავამატებთ კარგი ხარისხის პამპერსის ღირებულებას, რომელიც, ასევე, პირველადი მოხმარების ნივთია ბავშვისთვის, იმხელა თანხებზე გადის ეს ყველაფერი, რომ შეიძლება იმაზე ძვირი იყოს, ვიდრე ოჯახის ყოველთვიური შემოსავალია”
მარიამი ამ პროცესის ემოციურ მხარეზეც გვესაუბრა. გვითხრა, რომ ძუძუთი კვება ამ კუთხითაც ძალიან დამღლელი იყო.
“როცა ბავშვი ძუძუთი კვებაზე გყავს, თავიდან ბოლომდე შენზეა მოჯაჭვული, რამდენი დამხმარეც არ უნდა გყავდეს, მაინც. ბავშვს სულ ძუძუ უნდა და სულ შენზეა მოკედლებული. შესაბამისად, ვერ გძინავს, ვერ გეხმარება ვერავინ ისე, როგორც საჭიროა. შენი ცხოვრება სრულიად იცვლება და ფიზიკურადაც, ემოციურადაც ძალიან რთულია. ამავდროულად, მე მაწუხებდა ჰიპერლაქტაცია, რის გამოც ძალიან ხშირად მქონდა მასტიტი (სარძევე ჯირკვლის ანთება) და ესეც იყო ურთულესი და უმტკივნეულესი პროცესი”, — გვიყვება მარიამი.
“ძალიან ცუდი დედა ვიქნები, გამოწველილი რძე ბოთლით რომ ვაჭამო და არა ძუძუთი? უბრალოდ, რომ წოვს ძალიან მტკივა”, — ეს კითხვა ერთ-ერთ თემატურ ფეისბუქჯგუფში დაისვა, სადაც მშობლები ერთმანეთს საკუთარ გამოცდილებას უზიარებენ. ხშირად ლაქტაცია არა მშობლის პირად გადაწყვეტილებად და არჩევანად, არამედ მზრუნველობის ერთადერთ მისაღებ ფორმადაა მიჩნეული. ზოგ შემთხვევაში, ეს “კარგ მშობლობასთანაც” კია გაიგივებული, შესაბამისად, ბავშვის კვებასთან დაკავშირებული ნებისმიერი სხვა ქცევა “ნორმასთან შეუსაბამოდ” აღიქმება, რაც ბევრ დედას არასაკმარისობის განცდას, დანაშაულის შეგრძნებასა და საკუთარ “კარგ მშობლობაზე” კითხვებს უჩენს. ეს განსაკუთრებით რთული შეიძლება იყოს მათთვის, ვინც პირველად გახდა მშობელი.
“ძუძუთი კვება ჩემს ცხოვრებაში ყველაზე რთული რამ აღმოჩნდა — როგორც ემოციურად, ისე ფიზიკურად. წარმოდგენაც არ მქონდა, რომ ასეთი რთული იქნებოდა”.
“დასაწყისში ეს იმდენად რთული იყო, რომ კვების დროს მოახლოების მეშინოდა”.
“ვგრძნობდი, რომ ჩემს შვილს იმედი გავუცრუე. ის ჩემი პირველი შვილი იყო და საერთოდ არ ვიცოდი, რას ვაკეთებდი”.
“საზოგადოების მხრიდან ზეწოლა, რომ ძუძუთი ვკვებო [ბავშვი] უზარმაზარია. ამიტომ, როცა ვინმე მეკითხებოდა, ძალიან ვნერვიულობდი, მეთქვა, რომ ამას უკვე აღარ ვაკეთებდი”.
ეს გამოცდილებები ქალებმა 2025 წელს ჟურნალ Scientific Reports-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში გააზიარეს. ავტორების მიზანი იყო, შეესწავლათ, როგორ აფასებენ თავად დედები ძუძუთი კვებასთან დაკავშირებული სირთულეების გავლენას საკუთარ მენტალურ ჯანმრთელობაზე. ერთ-ერთი მკვლევრის, ელიზაბეთ ბრეითვეითის თქმით, ძუძუთი კვებასთან დაკავშირებული ფაქტორები იმაზე გაცილებით დიდ გავლენას ახდენს მენტალურ ჯანმრთელობაზე, ვიდრე ამაზე კვლევის დასაწყისში ფიქრობდნენ.
1141 დედის გამოკითხვით, კვლევამ აჩვენა, რომ დედების უმრავლესობას შვილის ძუძუთი კვება სურდა, თუმცა სხვადასხვა ფსიქოლოგიური, ფიზიკური თუ სოციალური ბარიერების წინაშე დადგნენ. გამოკითხულთა 65%-მა აღნიშნა, რომ ამ პროცესთან დაკავშირებულმა პრობლემებმა მათ მენტალურ ჯანმრთელობაზე გავლენა მოახდინა.
მონაწილეები ამბობდნენ, რომ არ ჰქონდათ საკმარისი ცოდნა იმაზე, თუ როგორ უნდა ეკვებათ ჩვილი, რას გულისხმობდა ეს პროცესი სინამდვილეში და რამდენად შეიძლება განსხვავდებოდეს მოლოდინები რეალური გამოცდილებისგან. დედების თქმით, ძუძუთი კვებასთან დაკავშირებული სირთულეებისთვის მზად არ აღმოჩნდნენ, რამაც, ზოგ შემთხვევაში, მათთვის მნიშვნელოვანი ემოციური სტრესი გამოიწვია.
გარდა ამისა, იმის გამო, რომ ძუძუთი კვებას “ბუნებრივ” პროცესს უწოდებენ, რესპონდენტებს ჰქონდათ წარმოდგენა, თითქოს ეს ინსტინქტურად, ყოველგვარი ძალისხმევის გარეშე უნდა მომხდარიყო.
“გგონია, რომ ეს ყველაზე ბუნებრივი რამ უნდა იყოს, მაგრამ სინამდვილეში ძალიან რთულია. ამის გამო ყველაფერში ეჭვის შეტანას იწყებ”.
“პირველი შვილის გაჩენის შემდეგ ვფიქრობდი, რომ ძუძუთი კვება მარტივი იქნებოდა და თავისთავად გამომივიდოდა, უბრალოდ, დარწმუნებული ვიყავი, რომ ამას აუცილებლად შევძლებდი”.
ამავე კვლევაში მშობლების 51%-ზე მეტი საუბრობს იმაზე, რომ ძუძუთი კვებისას ტკივილს განიცდიდა, რაც გავლენას ახდენდა, როგორც კვების გაგრძელების შესაძლებლობაზე, ასევე, მენტალურ ჯანმრთელობაზე — დედების თქმით, ტკივილი იმდენად ძლიერი იყო, რომ ეს პროცესი სძულდათ.
ასეთი გამოცდილებები აჩვენებს, რომ ფიზიკური რესურსის გარდა, კვების ეს სტილი მეძუძური მშობლისთვის მნიშვნელოვან მენტალურ მზაობასაც მოითხოვს, რაც ხშირად ყურადღების მიღმა რჩება ხოლმე. საზოგადოება ნაკლებადაა ინფორმირებული იმ ემოციურ თუ ფსიქოლოგიურ განზომილებაზე, რომელიც ამ პროცესს ახლავს თან. ბევრი მშობლისთვის ეს გზა, ტკივილთან ერთად, შფოთვასთან, დანაშაულის განცდასთან თუ საკუთარ თავთან ეჭვებთან არის დაკავშირებული.
მეორე მხრივ, ზეწოლამ, რომელსაც მშობლები ამ კუთხით განიცდიან, შეიძლება ქალების სხეულებრივ ავტონომიას შეუქმნას საფრთხე.
საკუთარ სხეულზე ავტონომია — ეს არის ადამიანის უფლება, თავად მიიღოს საკუთარ სხეულთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება, იქნება ეს სამედიცინო ჩარევა, რეპროდუქციული თუ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული საკითხები. ამ შემთხვევაში, ეს გულისხმობს ქალის უფლებას, ინფორმაციის საფუძველზე, თავისუფლად გადაწყვიტოს, ძუძუთი კვების დაწყება, გაგრძელება თუ შეწყვეტა.
“იდეალური დედობის” წნეხისა და ძუძუთი კვების ამ კავშირზე არაერთი მკვლევარი საუბრობს. მაგალითად, Social Science & Medicine-ში 2007 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში — “იყო “კარგი დედა”: ძუძუთი კვების მართვა და იდენტობების შერწყმა” — ავტორები ამბობენ, რომ “კარგი, ცუდი ან ნორმალური დედობა” სოციალური კონსტრუქციებია, რომლებიც, შესაძლოა, გავლენას ახდენდეს, როგორც ძუძუთი კვების დაწყების, ისე მისი გაგრძელების გადაწყვეტილებაზე. მათი თქმით, ეს ერთგვარი “მორალური ლაბირინთია”, სადაც ქალებს გზის გაკვალვა უწევთ.
ბუნებრივი კვების ხელოვნური ბარიერები
2009 წელს ჟურნალ Feminism & Psychology-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში ნათქვამია, რომ ძუძუთი კვება ხშირად წინააღმდეგობრივი გამოცდილებაა, რადგან თანამედროვე საზოგადოებაში ქალები ერთმანეთისგან განსხვავებულ და, ხშირად, ურთიერთსაპირისპირო მოლოდინების ზეწოლას განიცდიან, რაც ამ პროცესს დამატებით დაძაბულობას სძენს. ავტორის თანახმად, იმის ნაცვლად, რომ ძუძუთი კვება ქალებისთვის გამაძლიერებელი გამოცდილება იყოს, ის ერთგვარ “მორალურ იმპერატივად” გადაიქცა.
საზოგადოებაში არსებულ ურთიერთსაპირისპირო მოლოდინებზე საუბრისას, უნდა ვთქვათ, რომ აქ ერთგვარ პარადოქსს ვაწყდებით. ერთი მხრივ, მშობლისგან ითხოვენ, ნებისმიერ ფასად — თუნდაც საკუთარი საჭიროებებზე უარის თქმით, ზოგ შემთხვევაში, ფიზიოლოგიური ტკივილების, დროითი რესურსისა თუ ფიზიკური ძალისხმევის ხარჯზე — დააპრიორიტეტოს შვილის ძუძუთი კვება. მეორე მხრივ კი, სწორედ ამის გამო განსჯიან მას. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინო მაშინ ხდება, როცა საქმე ბავშვის საჯარო ადგილას გამოკვებას ეხება. ამ გამოცდილებაზე მედია აპრილთან 4 თვის ბავშვის დედა საუბრობს. ლიკა (სახელი შეცვლილია) შვილს მხოლოდ ძუძუთი კვებავს. როგორც ამბობს, ეს პროცესი მისთვის საინტერესო, თუმცა დამღლელია. გვიყვება, რომ შვილის საჯარო სივრცეში გამოკვება ხშირად უწევს, რადგან, ცდილობს, რომ კარგი ამინდის დროს ბავშვი ყოველთვის გარეთ გაიყვანოს.
მისი თქმით, გარშემომყოფებში გაუმართლა, რადგან მათი მხრიდან არასდროს ჰქონია ადგილი მითითებას, რომ გარეთ ბავშვის ძუძუთი გამოკვებისგან თავი შეეკავებინა, თუმცა, იყო ამგვარი რჩევები, — “დისკომფორტი რომ არ შეჰქმნოდა”, შეეძლო “მისაფარებელი ნაჭერი” ეყიდა.
“რა თქმა უნდა, არ გავითვალისწინე”, — გვეუბნება ლიკა და დასძენს, რომ ცდილობს, ყურადღება არ მიაქციოს საზოგადოებრივ განწყობას, რომელსაც ეჩეხება ხოლმე, როცა შვილს ძუძუთი საჯარო სივრცეში კვებავს.
“ჩემთვის კომფორტული გარემო ნიშნავს სივრცეს, სადაც არავის უკვირს ან/აღიზიანებს ლაქტაციის პროცესი — როცა დაჟინებული მზერით არ გიყურებენ და არ განგიკითხავენ, თითქოს ცუდ რაღაცას აკეთებ”.
ლიკას თქმით, შვილის გაჩენამდე ჰქონდა მოლოდინი, რომ უფრო მეტ დედას ნახავდა გარეთ ლაქტაციის პროცესში და სამწუხაროს უწოდებს იმ ფაქტს, რომ ასეთი რეალობა არ დახვდა. მისი დაკვირვებით, საზოგადოება ჯერ მზად არ არის გარე ლაქტაციისთვის.
“თავიდან მე თვითონ მქონდა კომპლექსი, შემდეგ გადავამუშავე და გადავლახე საკუთარ თავში, რაშიც ქმარი დამეხმარა ძალიან, რომელმაც პირველმა შემომთავაზა გარე სივრცეში გამოკვება”, — ამბობს ის.
2025 წელს გამოქვეყნდა ანგარიში, სადაც მკვლევრებმა მსოფლიოს მასშტაბით იმ 2 562 ქალის უარყოფითი გამოცდილება შეისწავლეს, რომლებიც ძუძუთი ბავშვებს საჯარო სივრცეში კვებავდნენ. მათგან 1 674-მა საკუთარი გამოცდილება დეტალურად გააზიარა.
კვლევის შედეგები ოთხ ძირითად კატეგორიად დაჯგუფდა, რაც ასე განაწილდა:
- დაუკითხავი რჩევები და კომენტარები მიუღია გამოკითხულთა 56%-ს;
- განსჯითი დამოკიდებულება მიუღია 39%-ს;
- გამოცდილება, რომ ძუძუთი კვება უხამს ქმედებად აღუქვამთ, ჰქონია 16%-ს;
- აკრძალვისა და შეზღუდვის გამოცდილება ჰქონია 7%-ს.
კვლევაში მონაწილე ქალები აღწერდნენ, რომ მიუღიათ არასასურველი რჩევები, ასევე, ჰქონიათ შერცხვენისა და სტიგმატიზების შემთხვევები, რაც ძუძუთი კვების პრაქტიკის დაკნინებას ისახავდა მიზნად.
მათივე თქმით, შედარებით იშვიათად, მაგრამ იყო უფრო მწვავე რეაქციებიც, როგორიც არის ძუძუთი კვების სექსუალიზებულად აღქმა, ამ პროცესის მიმართ ზიზღის გამოხატვა და ა.შ. ამასთან, ქალები აღწერდნენ ისეთ შემთხვევებსაც, როცა ისინი ბავშვების მიმართ ძალადობაში დაადანაშაულეს, მოუწოდეს, რომ შეეწყვიტათ პროცესი, დაეფარათ მკერდი და სხვა.
ჟურნალ Scientific Reports-ში გამოქვეყნებული კვლევის მონაწილეები კი მიუთითებდნენ იმაზე, რომ ბავშვის საჯარო სივრცეში კვებისას, შეფასებისა და კრიტიკის შიში უარყოფითად აისახებოდა მათ მენტალურ ჯანმრთელობაზე. ზოგიერთი მათგანი აღნიშნავდა, რომ სწორედ ამ ზეწოლამ უბიძგა ძუძუთი კვების ნაადრევად შეწყვეტისგან. ქალები აღნიშნავდნენ, რომ კრიტიკის საგანი იყო მათ მიერ მიღებული სხვადასხვა გადაწყვეტილება, მათ შორის, ძუძუთი კვების შეწყვეტა, ბავშვის ბოთლით კვება ან ხელოვნური ფორმულის გამოყენება.
“ამის გამო, საზოგადოებაზე ვბრაზდებოდი, რადგან უფრო მეტად მხარდამჭერი და გამგები არ იყო”.
ქალების ამგვარ გამოცდილებაზე ზემოხსენებულ კვლევაშიცაა საუბარი. ავტორები მიუთითებენ არსებულ მოსაზრებაზე, რომ ძუძუთი კვება ჩვილების ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, საუკეთესო არჩევანია, მეორე მხრივ კი, მოჰყავთ დასავლური ქვეყნების მაგალითი, სადაც, მათი დაკვირვებით, მეძუძური მშობლები იშვიათად ხილულები არიან საზოგადოებაში.
“იმის გამო, რომ ახალბედა დედებს ჯერ არ აქვთ ძუძუთი კვების პრაქტიკული ცოდნა (Hoddinott & Pill, 1999), ამან შესაძლოა ხელი შეუწყოს მათში საკუთარი სხეულის შესაძლებლობებისადმი ნდობის შესუსტებას (Dykes, 2005). ამას კიდევ უფრო ართულებს მედიის მიერ მკერდის სექსუალური ობიექტის სახით წარმოჩენა”, — აღნიშნულია კვლევაში.
ერთ მხარესაა დედობის რომანტიზება — პატრიარქალურ საზოგადოებაში დამკვიდრებული კულტურული და სოციალური ნორმები და წარმოდგენა, რომლის მიხედვითაც, მშობლობა ქალის “სავალდებულო” და “სასურველ” როლად არის აღქმული, მოწოდებები დემოგრაფიული კრიზისის მოგვარების აუცილებლობაზე და ამაზე პასუხისმგებლობის ქალებზე დაკისრების მცდელობები, “კარგი დედობის” სტანდარტები და ა.შ. მეორე მხარეს კი არის რეალობა, რომელსაც ქალები ბავშვის გაჩენის შემდეგ აწყდებიან — ფიზიკური და ემოციური გამოფიტვა, დროის უკმარისობა, არასაკმარისი მხარდაჭერა, გამკიცხავი, არახელშემწყობი გარემო, რომელიც არ არის მორგებული მეძუძური მშობლის საჭიროებებზე.
როცა არჩევანის თავისუფლებაზე ვსაუბრობთ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მხოლოდ ეს საკმარისი არ არის. მასთან ერთად, გასათვალისწინებელია ის სოციალური პირობები, რომელშიც ეს არჩევანი კეთდება, სხვა შემთხვევაში, ეს ფორმალურ თავისუფლებას უტოლდება.
ძუძუთი კვების საკითხზე დისკუსიისას უნდა გვახსოვდეს, რომ ამ შემთხვევაში, მხოლოდ მეძუძური მშობლის პასუხისმგებლობაზე არ უნდა ვიმსჯელოთ, რადგან ეს მხოლოდ მას არ ეხება. არჩევანი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმ გარემოზე, რომელშიც ვცხოვრობთ: არის თუ არა ხელშემწყობი და მხარდამჭერია ოჯახი რა მარტო ფიზიკურად, არამედ, ემოციურად; რამდენად თანაბრადაა მოვალეობები განაწილებული — იქნება ეს ბავშვზე ზრუნვის ტვირთი, თუ საოჯახო საქმეები, რომელიც, როგორც წესი, უხილავი შრომაა ქალებისთვის.
მნიშვნელოვანია იმის გააზრებაც, არის თუ არა ხელშემწყობი სამსახურებრივი გარემო — როგორია სამუშაო პირობები, რამდენადაა მოგვარებული დეკრეტული შვებულების საკითხები. საქართველოში ამ მიმართულებით არაერთი გამოწვევა არსებობს.
მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ჯანდაცვის პოლიტიკა და ამ სისტემის მზაობა, მშობელს სათანადო დახმარება გაუწიოს და მისცეს შესაძლებლობა, ინფორმაციაზე დაფუძნებული არჩევანი მიიღოს.
“მეტი ვორქშპოპები, მეტი ჩართულობა უნდა იყოს ამ მხრივ, თუნდაც სახელმწიფოსგან, რომ უფრო კვალიფიციური ლაქტაციის სპეციალისტი იყოს საქართველოში, რომლებიც, როცა იმშობიარებ, დაგეხმარებიან პროცესის სწორად წარმართვაში. კი, ჰყავთ კლინიკებს სპეციალისტები, მაგრამ ეს ნამდვილად არ არის საკმარისი”, — გვითხრა მარიამმა.