მაისის მიწურულს ნორვეგიელი ფემინისტი მწერალი, მართა ბრეენი საქართველოში იმყოფებოდა. ის წიგნის ბაზრობას დაესწრო და მისი 2021 წელს გამოცემული გრაფიკული ნაწარმოების — “დაამხე პატრიარქატი: სექსიზმისა და ქალთა წინააღმდეგობის ისტორია” — ქართული თარგმანის წარდგენაზე მკითხველსაც შეხვდა.
ნაწარმოები, რომელიც არაერთ ენაზე ითარგმნა, ქართულად გამოსცა საგამომცემლო სახლმა — “გამომცემლობა მატარებელი”. კომიქსი გამომცემლობის ახალი სერიის, “დიაცის” პირველი ნაწარმოებია. როგორც სახელიდანაც მიხვდებოდით, აღნიშნული წამოწყება ქალების გამოცდილებებსა და თანასწორობისთვის ბრძოლის ამბებს ეძღვნება.
ეს მართა ბრეენის მეორე ნაწარმოებია, რომელიც ქართულად ითარგმნა. სულაკაურის გამომცემლობის მიერ თარგმნილი “მებრძოლი ქალებიც” ბრეენის საავტორო სტილშია შესრულებული და ვიზუალური თხრობის ნიმუშია. ორივე წიგნის ილუსტრაციები იენი იურდალმა შექმნა.
“დაამხე პატრიარქატი” სწავლობს სექსიზმის ისტორიას ანტიკური ხანიდან მოყოლებული თანამედროვეობამდე; გვაცნობს ქალებს, რომლებმაც ჩაგვრის წინააღმდეგ გაილაშქრეს და თანასწორობისთვის იბრძოდნენ; სვამს კითხვას, რა შეიძლება ვისწავლოთ გარდასული ამბებისგან. წიგნი, ბოროტების გამოაშკარავებასთან ერთად, მიზნად ისახავს ერთგვარ მოტივატორადაც იქცეს ამჟამად მებრძოლი ადამიანებისთვის, რომლებიც შეიძლება უიმედობასაც განიცდიდნენ, რადგან ხედავენ, რომ ათწლეულების ბრძოლით მოპოვებული უფლებები ისევ საფრთხის წინაშეა.
მედია აპრილი მართა ბრეენს ესაუბრა და ავტორთან ერთად განვიხილეთ, რა არის წიგნის სათქმელი, როგორ ხედავს თანასწორობისთვის ბრძოლის ისტორიულ კონტექსტს ავტორი და რა არის ის სიახლეები, რომლებიც ერთ დღეს შეიძლება ქართულადაც გამოიცეს.
— როგორ დაიბადა იდეა გრაფიკული ნაწარმოებისთვის — “დაამხე პატრიარქატი”?
“დაამხე პატრიარქატამდე” გრაფიკული ნაწარმოები “მებრძოლი ქალები” გამოვეცი და იქიდან გამომდინარე, რომ წიგნს საერთაშორისო წარმატება ხვდა წილად, გადავწყვიტე, უფრო ღრმად მეკვლია და მომეყოლა ამბავი პატრიარქატის დასაბამიდან განვლილ გზაზე, საერთოდ რატომ დავიწყეთ ქალების მიმართ დისკრიმინაცია. წიგნი ამბავია სექსიზმზე.
— რატომ ვიზუალური თხრობა? რა მახასიათებლები გამოარჩევს მას, რაც ამბის მოყოლის სხვა ხერხებს არ აქვთ?
შეგიძლია ნახატებით ამბავი კიდევ უფრო ფართო აუდიტორიისთვის გახადო მიმზიდველი, სხვადასხვა ასაკის მკითხველისთვის. ეს კარგი გზაა, რომ საზღვრები გადალახო და მისწვდე ადამიანებს.
— რა არის ის იდეები თუ სათქმელი, რაც გინდათ, რომ თქვენმა მკითხველმა წიგნის წაკითხვის შემდეგ დაიმახსოვროს?
მგონია, რომ ისტორიიდან ბევრი რამის სწავლა შეიძლება, რადგან ის ისევ და ისევ მეორდება. მთლიანად ჩემი სამწერლო საქმიანობა ამას ემსახურება. მომიყოლია ამბები ძალიან მამაც ქალებზე, რომლებიც იბრძოდნენ და ზოგჯერ სიცოცხლესაც სწირავდნენ, მაგრამ ისინი ჩვენი წინამორბედები არიან და შეგვიძლია დავინახოთ, რომ დაჟინებული მცდელობით საქმე კეთდება. მაგალითად, ბევრი საკვანძო უფლება იმიტომ მოვიპოვეთ, რომ ორ საუკუნეზე ნაკლების წინ ქალთა გამათავისუფლებელი მოძრაობა ჩაისახა. ის ქალები ხედავდნენ, რომ საკუთარი ცხოვრების განკარგვის უფლება არ გააჩნდათ, არც პოლიტიკაში ჩართვის შესაძლებლობა ჰქონდათ და არც სარჩოს დამოუკიდებლად გამომუშავება შეეძლოთ. მათი სხეულებიც კი არ იყო მათივე საკუთრება. დღეს კი, უმრავლეს ქვეყანაში ეს უფლებები გვაქვს. გარკვეულწილად, ჩემი მისია ესაა, რომ ხალხს დავანახო — ბრძოლა ქმედითია. თუმცა, ზოგჯერ ეს ბრძოლა ძალიან ხანგრძლივია და ბევრ რისკს შეიცავს. იქნებ, ეს მოტივატორად გამოდგეს.
— თუ ქალების მიმართ არსებული ბოროტების ისტორიულ კონტექსტს გადავხედავთ, რა შეიძლება ითქვას, ეს სწორხაზოვანი ამბავია თუ ხშირად წრეზე სიარულს და მცირე გამარჯვებებს ვხვდებით?
მოხარული ვიქნებოდი, მეთქვა, რომ ყველაფერი სწორი გეზით მიდის, მაგრამ, სამწუხაროდ, ასე არაა. ისტორიულად მეტწილად წინ გადადგმულ ორ ნაბიჯს და უკუცემას ვხედავთ. ყოველ ჯერზე, როცა ქალებმა თუ ლგბტქი ადამიანებმა გარკვეული უფლებები მოიპოვეს, ისევ უკან დავიხიეთ. თუმცა, მაინც ოპტიმისტურად ვარ განწყობილი, რადგან ფაქტია, მიღწევები გვაქვს, მცირე დანაკარგებიც, მაგრამ შემდგომ კიდევ უფრო მეტი წინსვლა. თუ ცნობიერებას ზრდი, ადამიანების ხედვას ცვლი, ამის წართმევა რთულია, ახალ სიცოცხლეს შეიძენს. ახლა უკუსვლის მომენტში ვართ, ხალხი უფლებებს კარგავს პოლონეთში, უნგრეთსა თუ თურქეთში, აშშ-ში და აქ, საქართველოში — სად აღარ, რადგან ძალაუფლება ავტორიტარმა ლიდერებმა ჩაიგდეს ხელში. ისინი, როგორც მაჩოები გვევლინებიან, რაც აგრესიითა და ხიფათით გამოირჩევა, მაგრამ ხალხი წამოდგება და ისევ წინ დავიწყებთ სვლას
— თუ კაცების დიქტატის საუკუნეებს გადავხედავთ, შეიძლება ითქვას, რომ ამასთან შედარებით ფემინისტური მოძრაობა ბევრად ახალია?
ალბათ, არც ისე ახალი, რადგან ფემინისტური იდეები ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში გვხვდება, მაგრამ ორგანიზება მე-19 საუკუნის შუა წლებამდე არ დაგვიწყია, უფრო მოგვიანებით კი სიტყვა ფემინიზმიც დაიბადა. ამიტომ, იდეები დიდი ხანია არსებობს. რაც შეეხება ფემინიზმს, ვხედავთ ტალღებს, ასეთი ჯერ მე-19 საუკუნეში იყო, შემდგომ გასული საუკუნის 70-იან წლებში, რომლის ნაწილი დედაჩემიც იყო. ახლაც საკმაოდ დიდი ტალღის შუაში ვართ. ვფიქრობ, დისკრიმინაციასთან წინააღმდეგობა ქალების დასაბამიდან მოგვდგამს, მაგრამ არაფერი იცვლება, სანამ არ ორგანიზდები. ამიტომ, “დაამხე პატრიარქატი” იმ ქალების ამბებსაც ჰყვება, რომლებიც ხშირად მარტო იბრძოდნენ და ორგანიზებული ჯგუფების ისტორიასაც.
— რა მიგაჩნიათ ფემინისტური მოძრაობის უმთავრეს ღირსებად და ნაკლად?
როგორც უკვე ვთქვი, ორგანიზება უმთავრესია, ასევე, სოლიდარობა. გვაქვს ასეთი ტერმინი — ქალური სოლიდარობა, რაც ძალზე მნიშვნელოვანია. ჩემს ქვეყანაში, ნორვეგიაში, ბევრს მივაღწიეთ, მაგრამ როცა აქვე, ახლო ქვეყნებში ვხედავთ ქალებს, რომლებსაც ნაკლებად გაუმართლათ, მაგალითად, კარგავენ უსაფრთხო აბორტის უფლებას, უნდა დავინახოთ, რომ ყველაფერი კავშირშია და ერთმანეთის უფლებებისთვის უნდა ვიბრძოლოთ.
პატრიარქი მხარდაჭერის გარეშე ძალაუფლებას დიდხანს ვერ შეინარჩუნებს, ადრე თუ გვიან დაემხობა.
ფემინიზმის ღირსება ისაა, რომ შეგიძლია დაინახო, რა ხდება მექსიკაში და ჩათვალო, რომ ეს ყველა ჩვენგანზე თავდასხმაა. ფემინიზმი სოლიდარობაა, მე ასე ვფიქრობ. რაც შეეხება სისუსტეებს, ძალიან რთული კითხვაა, რომელზეც აქამდე არ მიფიქრია, რადგან ძირითადად ვუყურებ, როგორც ძალას.
— როგორია ის საკვანძო სისტემები, რომლებიც პატრიარქატს აძლიერებენ და თუ ხედავთ ბზარებს, რომლებშიც შეიძლება სინათლემ შეაღწიოს?
ლეონარდ კოენს აქვს ასეთი ფრაზა — ყველაფერს აქვს ბზარი, სადაც სინათლე აღწევს. ეს ძალიან ლამაზი ნათქვამია. ოპტიმისტი ვარ, რადგან ვხედავ, რომ ბელადებს, რომლებზეც ვლაპარაკობთ, არც იმხელა მხარდაჭერა აქვთ ხალხისგან. ბევრს ვმოგზაურობ და ვხვდები ადამიანებს, რომლებიც ამბობენ, რომ ხშირად მათი სტიგმატიზება ხდება იმის გამო, რომ კითხვებს სვამენ. ისინი ჭკვიანი, ძლიერი ადამიანები არიან, რომლებიც ბევრს რისკავენ, მაგრამ მაინც არ წყვეტენ მცდელობას, თუნდაც საფრთხე დაემუქროთ.
პატრიარქი მხარდაჭერის გარეშე ძალაუფლებას დიდხანს ვერ შეინარჩუნებს, ადრე თუ გვიან დაემხობა. დღეს კი მრავალ ქვეყანაში ხალხი განრისხებულია აგრესიული მაჩო ლიდერების გამო, რომლებიც ჩვენთვის არასასურველ ომებს იწყებენ და ათწლეულობით ნაბრძოლ უფლებებს გვართმევენ. როგორც კი შანსი მოგვეცემა, ისევ დავიბრუნებთ, რაც ჩვენია.
— ზოგ შემთხვევაში ფემინისტური ბრძოლა არ მოიაზრებს ტრანს ქალებს, ასევე, ქალებს შეზღუდული შესაძლებლობით. რამდენად შეიძლება, რომ ამგვარი მიდგომა ეფექტური იყოს — სხვადასხვა გამოცდილების ქალი პერსეპქტივის გათვალისწინების გარეშე?
მჯერა, რომ თანამედროვე ფემინიზმი აუცილებლად ინტერსექციური უნდა იყოს და ითვალისწინებდეს იმ ქალებს, რომლებსაც გასაჭირი მეტი აქვთ. სხვაგვარად იერარქიულ მოდელსა და სისტემას გააძლიერებ, ამიტომ ეს მოძრაობები გადაჯაჭვულია და ასეც უნდა იყოს. ჩვენი მტერი იერარქიაა და ის ადამიანები, რომლებიც ხალხს საკუთარ ძალაუფლებას უქვემდებარებენ. იმ საზოგადოებისკენ უნდა ვისწრაფოდეთ, რომელიც ყველას მოიაზრებს.
— რა შეუძლია ქნას ადამიანმა, ვინც აქტივიზმში არაა ჩართული, რათა საკუთარ მიკრო გარემოში სასიკეთო ცვლილება მოიტანოს?
ისე უნდა იცხოვრო, როგორც სწორად მიგაჩნია, როგორც სხვებს მოუწოდებ; უნდა იცხოვრო ისე, როგორც ლაპარაკობ. როგორც ოჯახმა, შვილებს უნდა ასწავლო, რომ დედის შრომაც ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც მამის; მამაც ისეთივე კარგი მშობელია, როგორც დედა. სიტყვა არ უნდა დაინანო არც შინ და არც გარეთ, რადგან ეს ღირებულებები ჩვენი ცხოვრების ნაწილად უნდა ვაქციოთ, ისე ვერაფერს მივაღწევთ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი კი ბავშვების აღზრდაა.
— თქვენს წიგნებს ბევრ ქვეყანაში, არაერთ ენაზე კითხულობენ. ეს როგორი განცდაა ან მოლოდინი თუ გქონდათ და როგორ შეაფასებდით ქართულ გამოცემას?
ქართული გამოცემა შესანიშნავად გამოიყურება და მოსახერხებელია. ვიმედოვნებ, აქ ბევრი წაიკითხავს. გამიმართლა, რომ ჩემს წიგნებთან ერთად ბევრ ქვეყანაში ვიმოგზაურე. მიხარია, რომ ბევრ აქტივისტს, მამაც ადამიანს შევხვდი, რომლებიც უკეთესობისთვის იბრძვიან. ზოგჯერ კი სევდიანი გამოცდილებაც არის, რადგან ადამიანებს აქვთ განცდა, რომ ათი წლის წინ უფრო მეტი თავისუფლება ჰქონდათ, ვიდრე ახლა. ზოგჯერ კარგი რჩევაც კი არ მაქვს, უბრალოდ შემიძლია თანავუგრძნო, მაგრამ მიმაჩნია, რომ ჩემი წიგნების ქვაკუთხედი ოპტიმიზმია — მინდა, ადამიანებს ბრძოლის მოტივაცია შევმატო.
მჯერა, რომ თანამედროვე ფემინიზმი აუცილებლად ინტერსექციური უნდა იყოს და ითვალისწინებდეს იმ ქალებს, რომლებსაც გასაჭირი მეტი აქვთ.
— თქვენი სამწერლო გეგმები ისევ ამბის ვიზუალურ თხრობას უკავშირდება?
დიახ. სხვათა შორის, ნორვეგიაში ახლახან გამოიცა ჩემი ახალი წიგნი, რომელსაც “თავისუფლად დაბადებული” ჰქვია და გენდერისა და რელიგიის მიმართებას ეხება. ნაწარმოები ჰყვება, როგორ ებრძოდნენ ადამიანები მკაცრ რელიგიურ შეზღუდვებს ისტორიის მანძილზე და როგორ შეიძლება რელიგიურობა და ლიბერალური ღირებულებები, თანამედროვეობა, თანასწორობისკენ სწრაფვა თანაარსებობდნენ. მგონია, რომ ახლა ადამიანებს ამგვარი ამბები სჭირდებათ, მოტივაცია.
ამჯერად ახალ ილუსტრატორთან ვიმუშავე, რომელიც სულ სხვა სტილით ხატავს და თემის სერიოზულობიდან გამომდინარე, სხვაგვარი ვიზუალური გაფორმებაა. იმედი მაქვს, ისევ მოვყვები მსგავს ამბებს და განვაგრძობ მოგზაურობას და ახალი ადამიანების გაცნობას.
ქართველ ხალხს კი მინდა მივმართო, რომ განაგრძონ ბრძოლა და ყველაფერი უკეთ იქნება.