გულისნადების მთავარი პერსონაჟი გოგოობაზე სტანდარტულ წარმოდგენებში თავს ვერ პოულობს და არც სოციალური კავშირების დამყარება გამოსდის დიდად. ის სიყვარულს ეძებს და ამ პროცესში ზოგჯერ საკუთარ სურვილებსა და დისკომფორტებსაც არ აქცევს ყურადღებას, სანამ ერთი ტოქსიკური ურთიერთობის პარალელურად თვითგამორკვევის გზას არ დაადგება. ამგვარია ჩეხი ილუსტრატორისა და ავტორის, შტეპანკა ისლოვას ავტობიოგრაფიული გრაფიკული რომანის მოკლე აღწერა, რომელიც ქართულ ენაზე ახლახან გამოიცა.
რომანის ღერძი ერთი ტოქსიკური ურთიერთობაა, რომელიც წლების განმავლობაში გრძელდება. პროტაგონისტის მიერ ამ ურთიერთობამდე განვლილი გზა კი სოციალური მოლოდინებით, კულტურული თავისებურებებით, მოზარდობის შფოთვებით, შიშებითა თუ ძალადობრივი გამოცდილებით არის განსაზღვრული.
ისლოვამ სცადა, ნაწარმოებით ეკვლია სიყვარულის ბუნება, ადამიანებს შორის არსებული მიმართებები და ტრავმების წრეზე ციკლური სიარული. გულისნადები სერია “DIACI”-ს მორიგი წიგნია, რომელიც პლატფორმა DIACI-სა და გრაფიკული ლიტერატურის გამომცემლობა მატარებლის საერთო წამოწყებაა და ქალების გამოცდილებებზეა ორიენტირებული.
შტეპანკა ისლოვას წიგნის პრეზენტაცია საქართველოში კომიქსების პირველი ფესტივალის ფარგლებში შედგა და ამ ამბავს ავტორიც ესწრებოდა. მედია აპრილი ისლოვას სწორედ ფესტივალზე შეხვდა და მასთან წიგნზე და იქ გაშლილ თემებზე ვისაუბრეთ.
— თავდაპირველად ის გვითხარით, გულისნადები როგორ შეიქმნა?
ავტობიოგრაფიული რომანები ყოველთვის მაინტერესებდა. შთაგონებული ვიყავი ელისონ ბეჩდელის გრაფიკული მემუარებით, მარჯან სატრაპის პერსეპოლისით თუ კეიტ ბიტონის “იხვებით”. მეც მქონდა სურვილი, ავტობიოგრაფიული ტექსტი დამეწერა, მაგრამ კარგა ხანს მეგონა, რომ მოსაყოლი არაფერი მქონდა. ჩემი ერთ-ერთი წინა წიგნიც ბიოგრაფიულია და ერთი ადამიანის პერსონალურ ამბავზე ჰყვება. იმ წიგნმა მიმახვედრა, რომ მსგავსი ფორმით მოყოლილ რეალურ ამბებს მკითხველი ჰყავს.
სიყვარულსა და ურთიერთობებზე საუბრისას, მათ ხშირად მაგიურ ძალად ვხედავთ, რომელზეც გავლენა არ გვაქვს. მთავარი კითხვა, რომელზე პასუხის გაცემა გულისნადებით მინდოდა, ასე ჟღერს — არის კი სიყვარული რაღაც, რისი შესწავლაც შეიძლება? ისე დახელოვნება, როგორც რაიმე პროფესიაში? საფუძვლიანად შევისწავლე მიჯაჭვულობის თეორია, ადამიანებს შორის მიმართებები და კვლევის დახმარებითა და საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით სიყვარულზე საუბარი ვცადე.
მოკლედ, ამ წიგნში ერთი კონკრეტული ტოქსიკური ურთიერთობის დეკონსტრუქციას ვცდილობ, რომელშიც ვიყავი და ამისთვის ვიყენებ სიყვარულზე მშობლების გაკვეთილებსა და 90-იანებში გაზრდის გამოცდილებას. წიგნზე სამი წელი ვიმუშავე და იმედია, საკითხი კარგად დავამუშავე.
— ამ გამოცდილებებზე მოყოლა დაგეხმარათ? წერის პროცესი ერთგვარი გამკლავების მექანიზმიც იყო?
რაღაცების შეჯამებაში, ამოწურვაში დამეხმარა, მაგრამ ეს მაინც არ არის თერაპია, კრეატიული პროცესი სრულიად სხვაა. განსაკუთრებით წიგნის შემთხვევაში ბევრი ცვლილება გიწევს. ცხოვრებას ნარატიული ფორმა არ აქვს და უბრალოდ მოყოლით წიგნი ძალიან ცუდი გამოვიდოდა. ამიტომ, ეს ტექნიკური პროცესია, მაგრამ იმასაც ვხედავ, რომ ათასჯერ წარმოთქმულ სიტყვასავით არის, როცა ის მნიშვნელობისგან იცლება, ცვდება. როცა ტექსტზე ვმუშაობდი, ვხატავდი თუ ერთიან ამბად ვკრავდი ან განსაკუთრებით რთულ და სერიოზულ სცენებზე ვმუშაობდი, პროცესის შემდეგ ისინი ემოციურ სიმძიმეს გარკვეულწილად კარგავდნენ. თუმცა, ისევ და ისევ, ეს თერაპია არ არის.
— რომანში გამოცდილებებისა და ტრავმების წრეზე სიარულზე წერთ, რომელსაც ხშირად თავს ვერ ვაღწევთ. როგორ შეიძლება ამ წრეს გასცდე?
მინდა, მკითხველებმა ტექსტშიც დაინახონ ის, რომ რაც სიყვარულზე ზღაპრებიდან გვესმის, მართალია — სიყვარულს განკურნება შეუძლია. თუმცა, ამავე დროს, ადამიანსაც შეუძლია საკუთარი თავი შეცვალოს, დამახსოვრებული ქცევები გადაამუშაოს, ტოქსიკური წრიდან გააღწიოს, მაგრამ ამას ხელსაწყოების გარეშე ვერ შეძლებს. ჩემთვის ასეთი ხელსაწყოები თერაპია, კვლევა და საკუთარ თავზე მუშაობა იყო, რაც დამღლელი შრომაც არის და პრივილეგიაც.
ვერავინ დაგეხმარება ამ ხელსაწყოების შეკრებაში და ვერც ამ ხელსაწყოების ადგილსამყოფელს მიგაგნებინებს ვინმე. მაგრამ, ხშირად ადამიანებმა არ ვიცით, რა უნდა ვეძებოთ და სად, ჩვენთვის ეს სივრცე შეზღუდულია. რაც არ იცი, არ იცი.
თვითგანვითარებისა და გამკლავების გზაზე მთავარი მაინც ისაა, რომ წარსულის შეცდომების გამო, ტოქსიკურ ურთიერთობაში დიდხანს დარჩენისა და წრეზე სიარულისთვის, თავი ზედმეტად არ დაიდანაშაულო. რაღაც არაჯანსაღ მდგომარეობას შევრჩით, რადგან არ ვიცოდით, თავი როგორ დაგვეღწია და თავის მუდმივად დადანაშაულება ვერაფრით დაგვეხმარება.
— ხშირად გვასწავლიან, რომ ურთიერთობაში ყოფნა უმთავრესია, მაგრამ ნაკლებად ვსაუბრობთ საკუთარ თავთან ურთიერთობაში ყოფნაზე. რამდენად მნიშვნელოვანი გგონიათ, რომ საკუთარ თავთან ურთიერთობაზეც მეტი ვიფიქროთ?
ყველაზე ხანგრძლივი ურთიერთობა საკუთარ თავთან გვაქვს — სიკვდილამდე ვერ გავექცევით. გარშემო კი ადამიანები იცვლებიან, ოჯახიც, მეგობრებიც. თუ საკუთარ თავს არ იცნობ, არ მოგწონს, მთელ ცხოვრებას დისკომფორტში გაატარებ, მაგრამ სხვებთან ურთიერთობაც სათანადოდ დასაფასებელია. ადამიანები გადაჯაჭვული ვართ, მიკედლების სურვილი გვაქვს და ამაში არაფერია დასაძრახი. გარკვეულწილად ვტყუით, როცა ვამბობთ, რომ ურთიერთობები საერთოდ არ გვინდა და ამ მიდგომით უმნიშვნელოვანეს ხესაც ვჭრით.
თერაპიის დასავლური ხერხები ხშირად ზედმეტად არის ფოკუსირებული დამოუკიდებლად ყოფნაზე და, ცხადია, ცალკე არსებობისთვის საკმარისი თავდაჯერება და სტაბილურობა მნიშვნელოვანია, მაგრამ არც ემოციური კავშირების სურვილია არასწორი.
— წიგნში ცდილობთ, კაცის პერსპექტივაც გასაგები გახადოთ და ამბის ორივე მხარე დაინახოთ. რა იყო ამგვარი გადაწყვეტის მიზეზი?
თავიდანვე ვიცოდი, რომ მკაცრად შავ-თეთრად დაყოფილი ამბის მოყოლა არ მინდოდა. ურთიერთობებზე, განსაკუთრებით, შეუმდგარ ურთიერთობებზე საუბრისას შეიძლება მარტივად შექმნა ნარატივი, თითქოს პრობლემა კაცებსა და ქალებს შორის წინააღმდეგობაზე გადის და მკითხველსაც უბიძგო, რომ მხარე აირჩიოს. ავტობიოგრაფიულ ტექსტში მკითხველი ისედაც მთხრობლის მხარეს დაიჭერს, რადგან მისი პერსპექტივა ყველაზე აშკარაა. ხშირად ავტობიოგრაფიული ტექსტები იჩემებენ ობიექტურობას, არადა, ამ დროს ძალზე სუბიექტურ რეალობაზე ჰყვებიან.
ამიტომ, რომანში ერთ-ერთ მომენტში პერსპექტივას ვცვლი და პროტაგონისტი კაცი შემოდის. ზოგჯერ ერთი და იგივე სცენა ორი პერსპექტივიდან არის მოყოლილი, რათა მკითხველმა ორივე მხარის მოტივაცია დაინახოს. ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანი იყო იმაზე საუბარი, რომ ტოქსიკური ურთიერთობისას, ასე ვთქვათ, ცეკვის გასაგრძელებლად ორი ადამიანია საჭირო. ცხადია, ზოგ შემთხვევაში ცალსახა ანტაგონისტი არსებობს, მაგალითად, ოჯახში ძალადობისას. ტოქსიკურ ურთიერთობაში კი ყველაფერი ასე შავ-თეთრი ხშირად არ არის და პასუხისმგებლობა ყველა მხარემ უნდა აიღოს — გავეცალოთ ამგვარ სიტუაციას. თუ ერთი ადამიანი ცეკვას შეწყვეტს, ტოქსიკური ურთიერთობაც დამთავრდება. ამბავი ასე იმიტომ მოვყევი, რომ არაჯანსაღ ურთიერთობასა და გულისტკივილზე პასუხისმგებლობა თანაბრად გამენაწილებინა.
— ამის მიუხედავად, ხშირად სტატისტიკა ცხადყოფს, რომ გენდერის ნიშანი მაინც არსებობს და მეტწილად კაცები არიან ძალადობის, ჩაგვრის სუბიექტი, ქალები კი სამიზნე…
პერსონალურ გამოცდილებასა და უფრო ფართო სურათს, არსებულ მონაცემებს შორის ვიწრო ბილიკია გასავლელი. როცა გულისნადებს ვწერდი, ვფიქრობდი, რომ მეტად სუბიექტურ, უნიკალურ გამოცდილებაზე ვწერდი, რომელიც მე გადამხდა, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ საშუალო სტატისტიკური მილენიალი ქალის გამოცდილებაზე დამიწერია, ყოველ შემთხვევაში, მკითხველებმა და კრიტიკოსებმა ამგვარად დამანახეს. ამიტომ, მიხარია, რომ წიგნში მოხვდა სექსუალური ძალადობისა და იმ დანაშაულების შესახებ სტატისტიკაც, რომლებიც არა სრულად, მაგრამ გენდერულად არის განსაზღვრული და ხშირად ქალები გვხვდებიან სამიზნედ.
— რომანი სექსუალურ ძალადობასთან დაკავშირებულ გამოწვევებზე, მათ შორის, ინსტიტუციურ ჩავარდნაზეც საუბრობს. როგორ ფიქრობთ, რამდენად პრობლემურია აღნიშნულთან დაკავშირებით საზოგადოების აღქმა და რა არის ის, რაზეც მეტი უნდა ვისაუბროთ?
სექსუალურ ძალადობაზე საუბარი ზედმეტად დიდი დისკომფორტია და ხშირად საზოგადოების აღქმა დაფარულ სურვილს ემყარება, რომ ეს პრობლემა საერთოდ გაქრეს. ეს საკითხს ტაბუდ აქცევს, რის გამოც ქალები სამართალს ვერ პოულობენ. საუბრისას კი ისევ და ისევ უწევთ საკუთარი გამოცდილების გაზიარება და ეს მათ სრულყოფილ მსხვერპლად წარმოდგენას უშლის ხელს — თუ საკუთარი ტრავმის რაციონალურად და ზუსტად გადმოცემა შეგიძლია, იქნებ, არც ისეთი ემოციურია და დამნაშავის დასჯაც არაა საჭირო?!
არ არსებობს სექსუალურ ძალადობაზე საუბრის სწორი გზა, საზოგადოება კი ხშირად ცდილობს, დამნაშავისადმი ემპათიური იყოს. რთული განცდები ერთ დიდ გაუგებრობად არის გადახლართული, ტაბუ კი ძლიერდება. ქუჩაში თუ გაგძარცვეს, შეიძლება მეგობრებთან იუმორით მოყვე, მაგრამ სექსუალური ძალადობის შემთხვევაში შეიძლება წლები დაგჭირდეს, სანამ რამის თქმას შეძლებ და მაშინაც, ამაში არაფერი იქნება სახალისო. მგონია, რომ საუბრის ნორმალიზება უნდა ვცადოთ, ამის გარეშე არაფერი შეიცვლება.
— წიგნზე მკითხველის უკუკავშირს როგორ შეაფასებდით? რამე კონკრეტული თუ გახსენდებათ?
ძირითადად ორი სახის უკუკავშირს ვიღებ და გენდერის მიხედვით განსხვავდება. ქალები მეუბნებიან, რომ მათი ცხოვრება აღვწერე, მსგავსი გამოცდილებები ჰქონიათ. ამ შესანიშნავი უკუკავშირის მადლიერი ვარ. კაცებს კი უთქვამთ, რომ რაღაცებზე ზედმეტად ბევრს ვფიქრობ. ეს სხვაობა საინტერესოდ მეჩვენება.
— ავტობიოგრაფიულ ამბებზე მოყოლას ისევ გეგმავთ?
ამ წიგნის შემდეგ ისეთ პროექტებზე ვიმუშავე, რაც ემოციურად ნაკლებად დამღლელი იყო. რამდენიმე ისტორიული წიგნი დავწერე, მხატვრული ტექსტებიც, მაგრამ სამი წელი გავიდა და ვფიქრობ, მზად ვარ, სხვა ავტობიოგრაფიული თემებიც დავამუშაო.
გულისნადები სიყვარულზეა, ადამიანებს შორის მიზიდულობის წერტილებზე და ცოტათი ღია დასასრულიც აქვს. დრამატული ეპიზოდები სიყვარულამდე მწიფდება და ამ გაგებით, რომანტიკული რომანის სტრუქტურა აქვს, მაგრამ ახლა, რაც ასაკი მომემატა, ვფიქრობ, რომ ნამდვილი დრამა ერთად ყოფნაა და არა იქამდე მისასვლელი გზა. თუ სამომავლოდ რამის მოყოლა მინდა, სწორედ ესაა — წყვილის ყოველდღიური ყოფა. შეყვარება კი არა, სიყვარულის ხანგრძლივად არსებობა.
— და ბოლოს, რა არ არის სიყვარული?
სიყვარული ნამდვილად არ არის იმ სცენარების გადამღერება, რომლებითაც სხვა ადამიანები თავს გვიჭედავენ.