“პირველ რიგში, არის შიში და სირცხვილი, საზოგადოებისგან განსჯის, დადანაშაულების მოლოდინი”.

“მე ბევრჯერ ვიყავი ძალადობის მსხვერპლი. ბევრჯერ მივმართე პოლიციას და რა ვიცი, მაგათმა ნორმალურად ვერაფერი გააკეთეს. შემაკავებელი ორდერის გაცემაზე მაწვალებდნენ… ვიფიქრე, შემაკავებელს ვერ აკონტროლებენ და გაუპატიურებას რანაირად გამოიძიებენ-თქო, თან გაუპატიურებიდან ერთი კვირა იყო გასული, ტანსაცმელი გადაყრილი მქონდა”.

“მეგობარი იყო ჩემთან ერთად და მაგიტო გავბედე, რომ მიმემართა… ოჯახის წევრები არ მეხმარებოდნენ და პირიქით, ცდილობდნენ, რომ არ მიმემართა პოლიციისთვის”.

ეს სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ქალების მონათხრობია, რომლებიც ტრავმული გამოცდილებების შემდეგ მხარდაჭერის და უსაფრთხო გარემოს ნაცვლად, დამატებით ბარიერებს შეეჩეხნენ. ისინი ჰყვებიან, რატომ ვერ მიმართეს პოლიციას ან რა გზის გავლა მოუწიათ მას შემდეგ, რაც ეს გადაწყვეტილება მიიღეს.

სექსუალური ძალადობა ქალთა მიმართ ჩადენილ გენდერული ძალადობის ერთ-ერთი ყველაზე დაფარული ფორმაა. მსხვერპლი ქალები იშვიათად მიმართავენ მართლმსაჯულების სისტემას. ამის მიზეზი არაერთია. მათ შორის, შიში, სირცხვილი, საზოგადოების წნეხი, სტერეოტიპები, დისკრიმინაციული მიდგომა და არაპროფესიონალიზმი, რომელსაც პოლიცია გამოძიებისას ავლენს.

როგორც საქართველოში, ასევე მსოფლიოში, განსაკუთრებით ნაკლებად დემოკრატიულ ქვეყნებში, საკმაოდ შეზღუდული ინფორმაცია არსებობს იმასთან დაკავშირებით, რა გავლენას ახდენს და როგორ აფასებენ ისინი მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირებას, როცა სექსუალური ძალადობის ან გაუპატიურების საქმის განხილვა იწყება.

ქალთა უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაცია საფარმა გადაწყვიტა, შეესწავლა მსხვერპლებს გამოცდილებები ძალადობის შესახებ შეტყობინების მომენტიდან მოძალადისთვის სასჯელის გამოტანამდე. ასევე, რამდენად იყო მორგებული პროცესში ჩართული უწყებების რეაგირება მათ საჭიროებებზე.

როგორც საერთაშორისო კვლევების ლიტერატურის მიმოხილვამ და ქალებთან ინტერვიუებმა აჩვენა, სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების სისტემები მსხვერპლზე ორიენტირებული არ არის, ტრავმაზე ინფორმირებული მიდგომების შესახებ ცოდნა ფრაგმენტულია და ერთიანი, კარგად გაწერილი სტანდარტები არ არსებობს.

რა აბრკოლებთ ქალებს ძალადობაზე განაცხადის შეტანისას 

კვლევაში მონაწილეებთან მომუშავე იურისტები და ფსიქოლოგები აღნიშნავენ, რომ მსხვერპლებმა ხშირად არ იციან თავიანთი უფლებები; არ იციან, რა არის თანხმობის ნაკლებობა; არ იციან, რომ შეუძლიათ, ქმრებსაც უჩივლონ გაუპატიურებაზე და ამის ერთ-ერთ მიზეზად საკანონმდებლო ხარვეზს ასახელებენ. მათი განმარტებით, მსხვერპლებს ჰგონიათ, რომ კანონმდებლობის ფორმულირებას, რომელიც გულისხმობს ძალადობის კვალის არსებობას ან ფიზიკურ დაზიანებას, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმისთვის, რომ თავი მსხვერპლად დააიდენტიფიცირონ.

ამავდროულად, ლიტერატურის მიმოხილვამ გამოავლინა, რომ სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთა უმრავლესობა მომხდარის შესახებ პოლიციის ინფორმირებისგან თავს იკავებს. ზოგიერთი კვლევით შესაძლებელი გახდა, გამოკვლეულიყო ინტერვიუში მონაწილეთა საწყისი ყოყმანის მიზეზები. მსხვერპლები აღნიშნავენ, რომ არ აღიქვამდნენ თავიანთ გამოცდილებას, როგორც სექსუალურ ძალადობას.

კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ პოლიციისადმი მიმართვის გადაწყვეტილებაზე ოთხი ძირითადი ფაქტორი ახდენს გავლენას: კულტურული სტერეოტიპები, მხარდამჭერთა გავლენა, სისტემისადმი დაბალი ნდობა და მსხვერპლის შინაგანი მდგომარეობა.

კულტურული სტერეოტიპები — იურისტების შეფასებით, საზოგადოებაში გავრცელებულია მოსაზრებები, რომ მსხვერპლებმა თავად ჩაიგდეს თავი სახიფათო ვითარებაში და მათი ბრალია, სექსუალური ძალადობის მსხვერპლნი რომ გახდნენ.

საერთაშორისო კვლევების მიმოხილვისას კი გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც მსხვერპლები საკუთარ თავებს ადანაშაულებდნენ, ეშინოდათ სხვების, ან გამოცდილი ჰქონდათ საზოგადოების მხრიდან დადანაშაულება. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით შეინიშნებოდა იმ შემთხვევებში, როდესაც მოძალადე იყო ადამიანი, რომელთანაც დაზარალებულს უკვე ჰქონდა ურთიერთობა. 

მხარდამჭერთა გავლენა — მსხვერპლებთან ინტერვიუები აჩვენებს, რომ ზოგჯერ ქალის გადაწყვეტილებაზე, მიმართოს თუ არა პოლიციას, გავლენას გარშემო მყოფები ახდენენ. როგორც წესი, მეგობრები ურჩევენ ქალს, მიმართოს პოლიციას, ხოლო ოჯახის წევრებისგან მხარდაჭერა ზოგჯერ არის, ზოგჯერ — არა.

ინტერვიუებში ასევე გამოჩნდა, რომ მეგობრები და ოჯახის წევრები, რიგ შემთხვევებში, ჯერ ქალთა არასამთავრობო ორგანიზაციებს მიმართავენ და მერე მართლმსაჯულების სისტემას.

სისტემისადმი დაბალი ნდობა — კვლევის თანახმად, მსხვერპლებს ხშირად აქვთ მოლოდინი, რომ მათ მონაყოლს არასერიოზულად მიიღებენ ან საქმეს შედეგი არ ექნება. ეს მოლოდინი დაკავშირებულია როგორც წარსულ პრაქტიკასთან, ასევე საზოგადოებაში გავრცელებულ წარმოდგენებთან, რომ სექსუალური ძალადობის საქმეების “დამტკიცება რთულია”. ექსპერტების შეფასებით, ეს ფაქტორები ხშირად ერთობლივად მოქმედებს და სისტემურ ბარიერს ქმნის.

იყო შემთხვევებიც, როცა მსხვერპლები დაუყოვნებლივ მიმართავდნენ პოლიციას, ვინაიდან ფიქრობდნენ, რომ დაყოვნების შემთხვევაში სიმართლის დამტკიცება გამოძიებას გაუჭირდებოდა:

“რომ მომეცადა, ვიცოდი, რომ პოლიცია უფრო მეტ სამხილს და საჭირო მასალას ვერ მოიძიებდა”.

ავტორები ხაზს უსვამენ, რომ კვლევაში დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც ქალმა გაუპატიურების ფაქტი პოლიციას არ გაანდო და მხოლოდ ცემასა და მუქარაზე იჩივლა. მათი ინფორმაციით, მიუხედავად იმისა, რომ ამ ქალს ჰყავდა არასამთავრობო ორგანიზაციის კვალიფიციური იურისტი, რომელიც არწმუნებდა მას, პოლიციისთვის გაუპატიურების ფაქტიც გაემხილა, მაინც ვერ შეძლო მისი დარწმუნება.

კვლევაში მონაწილეობდნენ სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი არასრულწლოვნების დედებიც. ერთ-ერთის თქმით, პოლიციისადმი მიმართვისგან თავი იმიტომ შეიკავა, რომ მისი შვილები შშმ პირები არიან და სტერეოტიპული მიდგომის მოლოდინი ჰქონდა.

“გონებრივი პრობლემების გამო იყო, რომ მეშინოდა… ყველა იმას იფიქრებდა, რომ ეჩვენებოდათ ბავშვებს რაღაცეები. მე ჩემი შვილების კი მჯეროდა, მაგრამ სხვა როგორ დაიჯერებდა?”

მსხვერპლის შინაგანი გრძნობები და ფსიქოლოგიური მდგომარეობა — ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ ბრალეულობისა და სირცხვილის განცდის გაღვივება დაზარალებულში რეტრავმატიზაციას იწვევს, რადგან მას ისედაც აქვს მსგავსი განცდა.

კვლევაში პოლიციაში მიმართვის მთავარ კრიტერიუმად უსაფრთხოება გამოიკვეთა. ქალები პოლიციას მიმართავენ მაშინ, როცა ძალიან დიდი საფრთხის ქვეშ არიან და მაშინ, როდესაც თავს უსაფრთხოდ გრძნობენ, და მოძალადეს ზეწოლა აღარ შეუძლია.

“როგორც კი ჩამოვშორდი მოძალადეს და დავრწმუნდი ჩემს უსაფრთხოებაში, დაუყოვნებლივ დავრეკე ჩემს მეგობრებთან… მათაც მითხრეს, რომ აი, ვსო, უნდა წავიდეთ [პოლიციაში]”.

კვლევაში აღნიშნულია, რომ გაუპატიურების მსხვერპლების მონაყოლში ხშირად ჩნდება სხვა ქალების დახმარების მოტივი, როგორც პოლიციაში მიმართვის გადაწყვეტილების მნიშვნელოვანი ფაქტორი. ერთ-ერთი არასრულწლოვანი მსხვერპლი კი ამბობს:

“მე თვითონ მივიღე ეგ გადაწყვეტილება, არ მინდა, რომ სხვა გოგომ, სხვა ქალმა, იგივე გაიაროს, და ვიცოდი, რომ არ გაჩერდებოდა, იმიტომ, რომ პირველი გოგო არ ვარ, ვისაც ეს გაუკეთა”.

საერთაშორისო კვლევების ანალიზისას გამოჩნდა, მსხვერპლების უმრავლესობის მოტივი იყო არა მოძალადის დასჯა, არამედ ცდილობდნენ, მას გაეაზრებინა, რომ მისი ეს იყო არასწორი და სურდათ, თავიდან აეცილებინათ მსგავსი შემთხვევა სხვა ადამიანისთვის.

რა ხდება გამოძიების ეტაპზე 

გამოკითხვა მსხვერპლისათვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპია. კვლევიდან იკვეთება, რომ ამ პროცესში დიდი მნიშვნელობა აქვს გამომძიებლის სქესს და მისი გადამზადების დონეს, გამოკითხვის წესს, ხანგრძლივობას, კითხვებს, განმეორების თავიდან აცილებასა და კონფიდენციალურობას.

გამომძიებლის სქესი — როგორც ფსიქოლოგი, ისე იურისტი ექსპერტები ამბობენ, რომ მსხვერპლისთვის მნიშვნელოვანია, ჰქონდეს საშუალება, სქესის მიხედვით აირჩიოს გამომძიებელი პოლიციელი. მსხვერპლებს ისედაც ძალიან უჭირთ თავიანთ ტრავმულ გამოცდილებაზე პოლიციასთან საუბარი. ერთ-ერთი ფსიქოლოგი აღნიშნავს: “კაცებთან არ ჰყვებიან, სინამდვილეში სრულყოფილად რა მოხდა, რატომ მოხდა”.

ბევრ პოლიციელთან კომუნიკაცია — იურისტები საუბრობენ პრობლემაზე, როდესაც მსხვერპლს არაერთხელ უწევს პოლიციის სხვადასხვა თანამშრომელთან კომუნიკაცია: მსხვერპლისთვის ძნელია მატრავმირებელი გამოცდილების ბევრჯერ გამეორება და ეს დამატებით პრობლემებს ქმნის გამოძიებისას. როგორც იურისტი განმარტავს, როდესაც დაზარალებული დანაშაულის შესახებ რამდენიმე ადამიანთან ფრაგმენტულად ჰყვება, შესაძლოა, აღარ ჩათვალოს საჭიროდ გამომძიებელს უთხრას ის, რაც რომელიმე დანაყოფის უფროსს უკვე უთხრა.

ერთ-ერთი რესპონდენტი დეტალურად იხსენებს, რამდენ ადამიანთან მოუწია კომუნიკაცია:

1. გასაუბრება მისაღებში “ადმინისტრატორთან”;
2. კიდევ ერთ ადამიანთან საუბარი 5-წუთიანი ლოდინის შემდეგ;
3. დაახლოებით 20 წუთის განმავლობაში საუბარი გამომძიებელთან, რომელმაც აცნობა, რომ პოლიციის სხვა განყოფილებაში უნდა გადასულიყო;
4. სხვა განყოფილებაში ჯერ ესაუბრა განყოფილების უფროსს, შემდეგ – ერთ გამომძიებელს, შემდეგ მეორეს;
5. მეორე დღეს, საქმეში ჩაერთო კიდევ ერთი გამომძიებელი, ამჯერად ქალი. სწორედ ამ ქალ გამომძიებელს იხსენიებს რესპონდენტი ყველაზე დადებითად, ხოლო სამმართველოს უფროსს ახასიათებს ნეგატიურად და აგრესიულად.

კვლევაში მონაწილე 17 წლის დაზარალებული ამბობს, რომ გაუპატიურების ისტორია 7-8 ჯერ მოაყოლეს:

“ერთი იყო განყოფილების უფროსი, გამომძიებელი, კიდევ არ ვიცი, ვის ვუყვებოდი, კიდე ერთი 7 კაცი იჯდა და თავიდან მაყოლებდნენ ხოლმე… 7 კაცში ჰყვები როგორ გაუპატიურებდნენ, არ არის მარტივი არც მოსაყოლად, არც მოსასმენად. ძალიან ცუდი რაღაცაა…”

კონფიდენციალურობის დარღვევა — როდესაც მსხვერპლი  ბევრ პოლიციელთან აზიარებს მისთვის მნიშვნელოვან და მატრავმირებელ გამოცდილებას, დღის წესრიგში დგება კონფიდენციალურობის დარღვევის პრობლემაც. მაგალითად, ერთი ახალგაზრდა მსხვერპლი ქალი ჰყვება:

“იმ გამომძიებელმა ისეთი რაღაც გააკეთა, რაც არ უნდა გაეკეთებინა: ჩემი ჩვენება წააკითხა მამაჩემს… იყო რაღაცები, რაც მინდოდა, რომ არ გაეგო მამას”.

სტერეოტიპები სამართალდამცავებში — კვლევაში აღნიშნულია, რომ მსხვერპლებისათვის ერთ-ერთი ყველაზე მატრავმირებელი გამოცდილება გამოკითხვისას პოლიციელების მიერ გამოვლენილი უნდობლობა და სტერეოტიპული აზროვნებაა.

ექსპერტების თქმით, პრობლემურია კითხვების შინაარსი და ფორმა. იურისტები ხაზს უსვამენ, რომ პრაქტიკაში გვხვდება ისეთი დამადანაშაულებელი შეკითხვები, როგორიცაა გაუპატიურებისას “განიცადა თუ არა სიამოვნება მსხვერპლმა”. მათივე განმარტებით, ზოგჯერ, პოლიციელები აქცენტს აკეთებენ მსხვერპლის გარეგნობაზე, მის Instaram-ზე განთავსებულ ფოტოებზე, ასევე, თუ ქალი იმყოფებოდა ნასვამ მდგომარეობაში, არაადეკვატურ კომენტარებს აკეთებენ ქალის აღქმის უნარზე.

მსხვერპლი რესპონდენტები ამბობენ, რომ მათ სურთ, პოლიციაში შესულებმა თავი დაცულად იგრძნონ, თუმცა, პოლიციელების დამოკიდებულება ამას საერთოდ ვერ უზრუნველყოფს და ეს გამოიხატება არა მხოლოდ უსიამოვნო და სტერეოტიპული შეკითხვების დასმით, არამედ არასასურველი ჟესტებით, მიმიკებით და უადგილო ხუმრობებით.

გადაწყვეტილების ტვირთის მსხვერპლზე გადატანა — ერთ-ერთი მსხვერპლი იხსენებს, რომ ყველაზე ცუდი შეკითხვა, რაც მას პოლიციის განყოფილებაში დაუსვეს, იყო: “ამ ადამიანის დაჭერა გინდა თუ არა?”.

ჩვენების არაზუსტი ჩანაწერი — მსხვერპლები აღნიშნავენ, რომ მათი მონაყოლის ზუსტად ჩაწერა არ ხდება, ენა იცვლება და ხშირად აზრიც იკარგება.

“მერე რომ კითხულობ, შენი სიტყვები არ არის… ამაზე ყველგან მქონდა პრობლემა, რომ გამომძიებლები არ მიწერდნენ იმას, რაც მინდოდა. რომ ვეუბნები ჩემი სიტყვებით დაწერე, რაღაცა თავის სიტყვებით წერს”.

მოუმზადებელი პოლიციელი — ფსიქოლოგი ექსპერტი განმარტავს, რომ გამოკითხვა უნდა ჩაატაროს გადამზადებულმა პოლიციელმა, რომელსაც აქვს ცოდნა იმის შესახებ, თუ რა განსხვავებაა მოძალადისა და მსხვერპლის საუბარს შორის.

“მოძალადეს შეუძლია, ილაპარაკოს, ნეოკორტექსი აქვს აქტიური, მაგრამ როცა მსხვერპლი სცემს პასუხს, მაშინ აქტიურია მისი ლიმბური სისტემა, იმიტომ, რომ ეს არის ტრავმირებული ადამიანი, სადაც ემოციები არის წამყვანი და ამიტომ მისი ნარატივი, მისი თანმიმდევრობა მონაყოლის, ვერ იქნება ისეთი, როგორიც არის მოძალადის.

ამის არცოდნა ხშირად პოლიციელში იწვევს დაეჭვებას მსხვერპლის მონაყოლში, რადგან მსხვერპლის თხრობა, შესაძლოა, იყოს ბუნდოვანი და არათანმიმდევრული. გამომძიებელმა უნდა იცოდეს, როგორია ტრავმირებული ადამიანის მეხსიერება, უნდა იცოდეს, როგორ დასვას შეკითხვა და როგორ აიცილოს თავიდან ცრუ მოგონებების აქტივირება”.

საგამოძიებო მოქმედებები და ინფორმაციის ნაკლებობა 

იურისტები აღნიშნავენ, რომ მსხვერპლებს პოლიციაში ან საერთოდ არ უხსნიან საგამოძიებო მოქმედებების შინაარსს, ან ძალიან მწირ ინფორმაციას აწვდიან მათ, რასაც ადასტურებს არაერთი ინტერვიუც.

ხაზგასმულია საგამოძიებო ექსპერიმენტის ჩატარების ფორმის პრობლემურობაც. ერთ-ერთი იურისტი იხსენებს, რომ სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი არასრულწლოვანი დანაშაულის ადგილას წაიყვანეს, რა დროსაც ის უკიდურეს სტრესს განიცდიდა. 

“მას დაწვრილებით უნდა მოეყოლა, სად რა მოხდა, რომელ ბუჩქთან, რომელ ხესთან და თითით ეჩვენებინა… და ამ პროცესში მას უღებენ ფოტოებს, თან უღებენ ფოტოებს ისე, რომ მსხვერპლი პოზირებს, ხელით აჩვენებს, რომ, აი, აქ მოხდა ეს…”

კვლევაში განხილულია ერთ-ერთი დაზარალებულის ისტორიაც, რომლის საქმეშიც მოძალადე გავლენიანი ფიგურა იყო. ქალი ჰყვება, რომ საგამოძიებო ექსპერიმენტი ძალიან შეყოვნდა და დროში გადაიდო, რადგან პოლიციელებმა დაიწყეს რეკვა ხელმძღვანელ პირებთან. მისივე შეფასებით, დრო იმდენად გაჭიანურდა, რომ მოძალადემ ნაწილობრივ გააქრო დანაშაულის კვალი. მსხვერპლი მიიჩნევს, რომ გამოძიება არ ჩატარდა ისე, როგორც უნდა ჩატარებულიყო და საქმეზე გამამართლებელი განაჩენი დადგა.

ექსპერტიზა და რეტრავმირება

კვლევაში აღნიშნულია, რომ საქართველოში პრაქტიკულად არ არსებობს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული და თანამედროვე სტანდარტები, ექსპერტები საჭიროებენ გადამზადებას, მათ შორის, იმ საკითხშიც, თუ როგორ უნდა მოეპყრონ მსხვერპლს.

სტანდარტების არარსებობა — კვლევაში მონაწილე იურისტი აღნიშნავს, რომ ხშირად, ექსპერტიზა ტარდება არა ტრავმის ან ზიანის გამოსავლენად, არამედ იმის დასადგენად, მოხდა თუ არა გაუპატიურება, რაც მცდარი დამოკიდებულებაა. ასევე, არასწორად ჩატარებული სამედიცინო ექსპერტიზა ხშირად მატრავმირებელია: “მსხვერპლი მიუთითებდა, რომ სამედიცინო ექსპერტიზის შემდეგ, დარჩა შეგრძნება, რომ ხელმეორედ გააუპატიურეს”.

ადვოკატების თქმით, ზოგჯერ გამოძიება თვეების ან წლების წინ მომხდარ დანაშაულზეც ითხოვს ექსპერტიზას, როცა საჭირო ინფორმაციის მიღება არ არის შესაძლებელი.

ფსიქოლოგიური ექსპერტიზის გამოწვევები — კვლევაში მონაწილე ფსიქოლოგები აცხადებენ, რომ დღეს საქართველოში არსებული ფსიქოლოგიური ექსპერტიზა ტარდება სრულიად მიუღებელი ფორმით და არაპროფესიულად.

მათი შეფასებით, რეალურ ფსიქოლოგიურ ექსპერტიზას მსხვერპლთან რამდენიმე შეხვედრა სჭირდება: მსხვერპლის წინარე ისტორიის გარკვევა და იმის დადგენა, თუ რა გავლენა იქონია და რა ცვლილებები გამოიწვია სექსუალურმა ძალადობამ, რა სიმპტომებით არის წარმოდგენილი და რამდენად შესატყვისია გადატანილთან. მათივე განცხადებით, ასეთ შემთხვევაში, ფსიქოლოგის დასკვნას ექნება არა მხოლოდ წონა, არამედ, რიგ შემთხვევაში, შეიძლება, საქმეში ახალი მტკიცებულებებიც გამოავლინოს.

ხელმისაწვდომობა — სამედიცინო ექსპერტიზა არასამუშაო დღეებსა და საათებში არ ტარდება. ასეთ შემთხვევებში, დაზარალებული და მისი ადვოკატი იძულებულნი არიან, გამოიძახონ გადაუდებელი სასწრაფო დახმარება და შეადგენინონ შესაბამისი დოკუმენტი, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, როდესაც დანაშაული ახალი ჩადენილია და დაზარალებულის სხეულზე, შესაძლოა, არსებობდეს დამნაშავის ბიოლოგიური მასალა.

იურისტების შეფასებით, პრობლემაა ისიც, რომ ასეთი სამედიცინო საბუთების არსებობის შემთხვევაშიც კი, დაზარალებულს ხელახლა უტარებენ სამედიცინო ექსპერტიზას ერთ ან რამდენიმე დღეში. ნებისმიერი ასეთი დუბლირება არ შედის დაზარალებულის ინტერესებში. გარდა ამისა, სამედიცინო ექსპერტიზა რეგიონში არ ტარდება და ყველას თბილისში უწევს ჩასვლა.

რა ხდება პროკურატურაში

იურისტების აზრით, პროკურატურის მთავარი გამოწვევა ის არის, რომ საქმეს წინასწარგანწყობებით უდგებიან და მტკიცებულებების წარდგენის ტვირთი მთლიანად დაზარალებულზე გადააქვთ. მათი შეფასებით, სექსუალური ძალადობის საქმეებში პროკურორები ითხოვენ ძალიან ბევრი მტკიცებულების არსებობას და ერიდებიან სასამართლოში ისეთი საქმეების წაღებას, სადაც, შესაძლოა, გამამტყუნებელი განაჩენი არ დადგეს მტკიცებულებების არასაკმარისი რაოდენობის გამო.

კვლევაში მონაწილე 17 წლის დაზარალებული მონათხრობის თანახმად, პროკურორი ძალიან მკაცრად ელაპარაკებოდა და უთხრა, რომ საკმარისი სამხილები არ ჰქონდა. მისი თქმით, დარჩა შთაბეჭდილება, თითქოს პროკურორი მოძალადის მხარეს იჭერდა.

იურისტები ამბობენ, რომ პროკურორები პრაქტიკულად არ ინტერესდებიან მსხვერპლით და ძირითადად მაშინ ეკონტაქტებიან, თუ სასამართლოში მოწმის სახით დაკითხვაა საჭირო, ან მსხვერპლი უარს ამბობს მართლმსაჯულების პროცესში მონაწილეობაზე.

კვლევაში აღნიშნულია, რომ ერთ-ერთ მსხვერპლს პროკურორი ეკითხებოდა მოძალადის სასქესო ორგანოების ზომებს და მოსთხოვა მას, ხელით ეჩვენებინა. მსხვერპლი ჰყვება, რომ ამ შეკითხვის მერე, პრაქტიკულად ვეღარ გაგრძელდა გამოკითხვა და საუბარი პროკურორმა შემდეგი კომენტარით დაასრულა: “აი, ახლა მითხარი, მე როგორ დავიჭირო ეს ადამიანი?”. მსხვერპლი იხსენებს იმ შეგრძნებებსაც, რაც ამ გამოკითხვის შემდეგ ჰქონდა:

“პროკურატურაში მეშვიდე სართულზე ვიყავით, იქიდან საერთოდ როგორ ჩამოვედი, არ მახსოვს, ისეთი განადგურებული წამოვედი. აი, ეს იყო ჩემს ტრაგედიაზე კიდე ზევიდან ტრაგედიის დამატება”.

იურისტები აღნიშნავენ, რომ პროკურატურასთან ურთიერთობა კიდევ უფრო უჭირთ იმ ქალებს, რომლებსაც შეზღუდული შესაძლებლობა ან ფსიქოსოციალური საჭიროებები აქვთ. ამ შემთხვევაში, მსხვერპლები აწყდებიან კომუნიკაციის, შეტყობინების პრობლემას. აქვე აღნიშნულია, რომ ასეთი მსხვერპლების მიმართ განსაკუთრებული სტერეოტიპები იჩენს თავს — თითქოს ისინი ვერ დაექვემდებარებოდნენ სქესობრივ ძალადობას, რადგან “არამიმზიდველები არიან”, ან რომ “ჰიპერსექსუალურები არიან”, “თავად ითხოვენ სქესობრივ კონტაქტს” და “მათი გაუპატიურება შეუძლებელია”.

იურისტების შეფასებით, როცა პროკურორი არ არის სპეციალიზებული უშუალოდ სქესობრივ დანაშაულებზე, მას უჭირს პროცესის მართვა, განსაკუთრებით სასამართლოში, როდესაც მსხვერპლი იკითხება, ვინაიდან ვერ ახერხებს, აიცილოს მატრავმირებელი და შეურაცხმყოფელი შეკითხვები.

პრობლემურად არის შეფასებული დაზარალებულად ცნობის სტანდარტიც. მაგალითად, ხშირად, მსხვერპლს დაზარალებულის სტატუსს მაშინ აძლევენ, როცა პროკურატურა მზად არის, ბრალი წარუდგინოს მოძალადეს. თუმცა, როგორც იურისტები განმარტავენ, შესაძლებელია, გყავდეს დაზარალებული და სამართლებრივი დევნა ჯერ არ გქონდეს დაწყებული.

ექსპერტების შეფასებით, საქართველოში დანიშნულებას ვერ ასრულებს კოორდინატორის ინსტიტუტი. ოფიციალური განმარტების მიხედვით, მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორის სამსახურის მიზანია მოწმისა და დაზარალებულისთვის სამართალწარმოების პროცესში მონაწილეობის გამარტივება, დანაშაულის შედეგად გამოწვეული სტრესის შემცირება, ხელახალი და მეორეული ვიქტიმიზაციის თავიდან აცილება, გამოძიებისა და სასამართლო განხილვის ეტაპზე მოწმისა და დაზარალებულის ინფორმირებულობის უზრუნველყოფა, მოწმისა და დაზარალებულისთვის თავშესაფარის, ფსიქოლოგის, იურიდიული ან სამედიცინო დახმარების საჭიროების შემთხვევაში მომსახურების მიმწოდებელ შესაბამის ორგანიზაციებში გადამისამართება/მათთან დაკავშირებაში დახმარება. თუმცა, როგორც კვლევაშია აღნიშნული,  ამ ეტაპზე კოორდინატორის ჩართულობა მხოლოდ ფორმალურია.

რა ხდება სასამართლოზე და მის შემდეგ 

სასამართლოში გამოწვევად არის დასახელებული გაჭიანურებული სასამართლო პროცესებიც, რაც მსხვერპლის ტრავმას ახანგრძლივებს.

კვლევაში აღნიშნულია, რომ სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ქალები სასამართლოზე სიარულისაგან მასიურად თავს იკავებენ, მათ არ აქვთ სურვილი, შეხვდნენ ბრალდებულს და მის მხარდამჭერებს. ზოგიერთს სურს, ყველა პროცესს დაესწროს, თუმცა, გრძნობენ, რომ ამას ძალიან დიდი რესურსი და გამძლეობა სჭირდება, რომელიც მათ არ აქვთ. მსხვერპლები ამბობენ, რომ მათთვის ძალიან მნიშვნელოვანია მოსამართლის კეთილგანწყობა და ემპათია.

დაზარალებულები ძალიან პოზიტიურად აფასებენ იმ მოსამართლეებს, რომლებიც ბრალდებულის დაცვის მხარეს “პირადი, შეურაცხმყოფელი ან განმეორებითი” კითხვების დასმის საშუალებას არ აძლევენ. მსხვერპლები დადებითად იხსენიებენ ისეთ ფაქტებსაც, როდესაც მოსამართლე ცდილობს, კომფორტული გარემო შეუქმნას დაზარალებულს და აცხადებს შესვენებას, როდესაც ხედავს, რომ ის შეუძლოდ გახდა.

როგორც ფსიქოლოგი, ასევე, იურისტი ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ სასამართლოში მოსამართლის დამოკიდებულებაზე გავლენას ახდენს ბრალდებული პირის ცნობადობა და სოციალური გავლენები.

კვლევის ყველა მონაწილე საუბრობს დაცვის ადვოკატების არაეთიკურობის შესახებ. როგორც კვლევიდან იკვეთება, მათი მხრიდან დასმული შეკითხვები და კომენტარები განსაკუთრებული სისასტიკით გამოირჩევა და ვერ ხერხდება მათი ეფექტიანი აღკვეთა.

“ვგრძნობდი, რომ ჩემს გამოწვევას ცდილობდა… აი, რა შუაში იყო საერთოდ ჩემი მშობლების დაშორება? ანუ, ცდილობდა ეს ბრალდებულის ადვოკატი, რომ თითქოს ეს საუბარი იქეთკენ წაეყვანა, რომ ჩემი მშობლები რომ დაშორდნენ, აქედან გამომდინარე… ერთი გაუწონასწორებელი გოგო ვარ”.

ფსიქოლოგი ექსპერტი ამბობს იმასაც, რომ თუ დაცვის მხარეს რაიმე ტრენინგი აქვს გავლილი მსხვერპლების შესახებ, ამას არა მსხვერპლის სასარგებლოდ, არამედ მის საწინააღმდეგოდ იყენებს.

მსხვერპლზე გავლენას ახდენს, როგორ დასრულდა სასამართლო პროცესი და დადგა თუ არა გამამტყუნებელი განაჩენი. მაგრამ გამოცდილების მიხედვით, შესაძლოა ეს ორ ნაწილად დაიყოს. ნაწილი ფიქრობს, რომ გაძლიერდნენ ამ პროცესით და სხვებიც დაიცვეს, ნაწილის აზრით კი, პროცესი იმდენად დამაზიანებელი იყო, ამ გზის გავლა არ ღირდა.

ერთ-ერთი არასრულწლოვანი, რომლის საქმეც სამი წელი გაგრძელდა და გამამართლებელი შედეგი დადგა, ფიქრობს, რომ მართლმსაჯულების სისტემამ ბევრი პრობლემა შეუქმნა: “ყველანაირად ცუდი შედეგი ჰქონდა. ფსიქოლოგიურად პრობლემები შემექმნა, მომიწია სკოლის შეცვლა”.

---

გამოკითხული მსხვერპლები აღნიშნავენ, რომ მართლმსაჯულების სისტემაში მათი მონაწილეობა იყო უმნიშვნელოვანესი ცხოვრებისეული გამოცდილება, რომელიც, ამავდროულად, იყო ურთულესიც. ამ სიძნელეების გამო, ზოგმა უფრო გაძლიერებულად იგრძნო თავი, მაგრამ ზოგი მიიჩნევს, რომ ზიანი აჭარბებს სიკეთეებს და მომავალში აღარ აპირებს, მიმართოს სისტემას. კვლევაში აღნიშნულია, რომ ეს დასკვნა საკმაოდ მძიმეა და მართლმსაჯულების სისტემის დაუყოვნებლივი გარდაქმნის აუცილებლობაზე მიუთითებს.

დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ რეფორმის ცენტრალურ ღერძად უნდა იქცეს დაზარალებულთა საჭიროებების პრიორიტეტიზაცია, სისტემისა და მისი პროცესების გაუმჯობესება და სექსუალური ძალადობის საქმეების გამოძიებების საერთო ეფექტიანობის გაზრდა. კვლევის თანახმად, ამისთვის აუცილებელია:

• საკანონმდებლო ცვლილებების გატარება და საერთაშორისო ვალდებულებების შესაბამისად, გაუპატიურების თანხმობაზე ორიენტირებული დეფინიციის შემოღება;
• როგორც ფართო საზოგადოების, ისე პროფესიული წრეებისთვის საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების კამპანიების ჩატარება. ამ კამპანიების მიზანი უნდა იყოს თანხმობის არსის გააზრება ფართო საზოგადოების მიერ. აუცილებელია გაუპატიურების შესახებ მითების გაქარწყლება, რათა მსხვერპლებმა უფრო ადვილად ამოიცნონ სქესობრივი ძალადობა და თავიანთი დარღვეული უფლებების აღსადგენად თამამად მიმართონ მართლმსაჯულების სისტემას;
• გადამზადდეს მართლმსაჯულების პროცესში ჩართული ყველა უწყების შესაბამისი თანამშრომლები ტრავმაზე ინფორმირებული მიდგომების გამოყენებასთან დაკავშირებით;
• მართლმსაჯულების ორგანოებმა მოუსმინონ დაზარალებულთა ინდივიდუალურ საჭიროებებს და მსხვერპლზე ორიენტირებული მიდგომებით შეასრულონ საკუთარი ვალდებულებები;
• შემუშავდეს შესაბამისი სტანდარტები და წესები ექსპერტიზის ბიუროში, ვინაიდან მისი მუშაობა არ შეესაბამება საუკეთესო პრაქტიკებს და თანამედროვე ცოდნებს;
• გატარდეს ეფექტიანი ღონისძიებები სასამართლო პროცესების გადადებებისა და გაჭიანურების შესამცირებლად. განისაზღვროს კონკრეტული ვადები, რომლებიც შეამცირებს როგორც სასამართლოში დაგროვებული საქმეების რაოდენობას, ისე – იმ დროის ხანგრძლივობას, რაც საქმეს სჭირდება სასამართლომდე მისასვლელად, ბრალდების წაყენების შემდეგ.
• უზრუნველყოფილ იქნას დაზარალებულების ხელმისაწვდომობა საქმის მიმდინარეობის შესახებ სრულფასოვან ინფორმაციაზე;
• სექსუალური ძალადობის მსხვერპლებს, რომელთა საქმეებიც მიმდინარეობს მართლმსაჯულების სისტემაში, ხელი მიუწვდებოდეთ მხარდამჭერ სერვისებზე: ეს შეიძლება იყოს კოორდინატორი, სოციალური მუშაკი, ფსიქოლოგი ან სხვა.