გერიონი კანადის ერთ-ერთი ქალაქის გარეუბანში მცხოვრები წითელი და ფრთებიანი ქვიარ ბიჭია, რომელიც გარშემომყოფებისგან გაუცხოებას ბავშვობიდან გრძნობს. ერთ დღეს კი ავტობუსის გაჩერებაზე ჰერაკლეს გაიცნობს და მალევე შეუყვარდება, განცდა აქვს, რომ მის მარტოობას ბოლო მოეღო. თუმცა, გერიონის ემოციური ზრდის გზა ამით არ სრულდება, წითლის ავტობიოგრაფია მარტივი სასიყვარულო რომანი არაა, ბევრად მეტია.
2026 წელს, ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემია კანადელ პოეტს, ესეისტსა და მთარგმნელს, ენ კარსონს გადაეცა “გაბედული და ინოვაციური შემოქმედებისთვის, რომელშიც კლასიკურ ტრადიციასთან ლაღი დიალოგით თანამედროვე ლიტერატურის ახალი ფორმები შექმნა”.
მისი ლექსად დაწერილი რომანი, წითლის ავტობიოგრაფია, კლასიკურ ტრადიციასთან ლაღი, თავისუფალი დიალოგის თვალსაჩინო მაგალითია — ნაწარმოები, რომელიც ძველსა და ახალს, აკადემიურსა და პოეტურს, ისტორიულ წყაროსა და ფიქციას ერთმანეთთან აზავებს და მრავალშრიან გამოცდილებას ქმნის, რომელიც თან სასაცილოა, ამავე დროს, ტრაგიკული, ინტელექტუალური და წასაკითხად მარტივი. მოგვიანებით კარსონმა ნაწარმოების გაგრძელებაც დაწერა, თუმცა აქ მხოლოდ პირველ წიგნზე შთაბეჭდილებას წაიკითხავთ.
შენიშვნა: ტექსტში წითლის ავტობიოგრაფიის მცირე ფრაგმენტების სტატიის ავტორისეული სამოყვარულო თარგმანი დაგხვდებათ, რადგან, სამწუხაროდ, ეს წიგნი ქართულად ჯერ არ გამოცემულა.
სიმარტივე ვახსენეთ და ეს ნუ შეგაცდენთ, შეიძლება დაიწყოთ კითხვა და მალევე იფიქროთ, რომ ტექსტი გაუგებარია (რაც სულ ათი გვერდი თუ გასტანს), მაგრამ ეს განზრახვის ნაწილია და კარსონისთვის სათქმელის გამოხატვის გზა. ნაწარმოების დასაწყისშივე წერს — “თუ ტექსტი რთულად მოგეჩვენა, მარტო არ ხარ. დრომ სტესიქოროსი არ დაინდო. მისგან შემორჩენილი 30 ტაეპზე გრძელი პასაჟი არ მოიძებნება”.
სტესიქოროსი ანტიკური ხანის პოეტი იყო, რომელიც ლიტერატურის მოყვარულებისთვის ნაკლებად არის ცნობილი, რაც გასაკვირი არაა. მის მიერ დაწერილი პოემიდან, რომელიც ჰერაკლეს მეათე დავალებას, გერიონის პირუტყვის მოპარვას ასახავს, მცირე ფრაგმენტები თუ შემორჩა (როგორც მკვლევრები წერენ, სადღაც 5%). ამიტომ, ეს მკითხველისთვის თავშესაქცევი ტექსტი კი არა, უფრო ცარიელი სივრცეებისა და აქა-იქ შემორჩენილი პასაჟების ნაწყვეტების, ზოგან კი სულაც ცალკეული სიტყვების გროვაა, რომელსაც თავსა და ბოლოს მხოლოდ საკითხით დაინტერესებული მკვლევარი თუ გაუგებს.
ენ კარსონისთვის საკვლევ თემად სწორედ ეს ფრაგმენტულობა და ცარიელი სივრცეები იქცა — ის ნაპრალები, რაც სტესიქოროსის, როგორც ისტორიული პიროვნების, მისი შემოქმედების და გავლენის შესწავლის გზაზე არსებობს. გამომდინარე იქიდან, რომ ავტორი ბუნდოვანებით არის მოცული, პოემა კი პაპირუსზე აქა-იქ შემორჩენილი ტაეპებია, ინტერპრეტაციისთვის დიაპაზონი კიდევ უფრო ფართოა, რამაც კარსონს თავისუფლად თამაშის საშუალება მისცა.
წითლის ავტობიოგრაფია სტესიქოროსზე მცირე საუბრით იწყება, მისივე პოემის ფრაგმენტების კარსონისეული თავისუფალი და თანამედროვე თარგმანით გრძელდება, რასაც გერიონის თანამედროვეობაში გადმოტანილი და შეცვლილი რაკურსით მოყოლილი ამბავი მოჰყვება.
გერიონი მითის სხვადასხვა, ვიზუალურ თუ ტექსტობრივ ვერსიაში წითელი მონსტრია, რომელსაც ბევრი ხელი და ფეხი აქვს, სამი თავი და ერთი ტანი, ზოგჯერ კი ფრთებიც. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ის ცალკე საინტერესო გმირი არასდროს ყოფილა — ჰერაკლეს ამბის დამატება იყო, მისი მეათე დავალება, რომელმაც უნდა გაიელვოს და მალევე მოკვდეს. კარსონისთვის კი სწორედ ეს მეორეხარისხოვანი გმირია ამბის ცენტრი, რომელიც იქამდე მხოლოდ სტესიქოროსისთვის იქცა პოეტურ ინტერესად, მაგრამ სიმბოლურიც კი არის, რომ ამ გამონაკლისმა პოემამ დროს ვერ გაუძლო.
კარსონმა ელენორ ვოჩტელთან ინტერვიუში თქვა, რომ მისთვის მიმზიდველი სწორედ გერიონის მონსტრობა აღმოჩნდა, რადგან: “ძირითადად ყველას გვაქვს განცდა, რომ მონსტრები ვართ”. წითლის ავტობიოგრაფია გასული საუკუნის 90-იან წლებში დაიწერა და გერიონი კანადის ერთ-ერთი ქალაქის გარეუბანში მცხოვრები წითელი, ფრთებიანი ქვიარ ბიჭია, რომლის ცხოვრებას ბავშვობიდან მოზარდობამდე, შემდგომში კი უკვე ზრდასრულობაში, სამხრეთ ამერიკაში მოგზაურობისას ვაკვირდებით.
მართალია, რომანი ლექსად დაიწერა, თუმცა თავდაპირველად ვერლიბრის მოყვარულებსაც კი გაუჭირდებათ, ნაწარმოები ლექსად დაინახონ. აქ თუნდაც ვერლიბრისთვის დამახასიათებელი დაფარული რიტმი კი არ გვხვდება, პაუზები და წინადადებების ერთმანეთში წერტილ-მძიმის გარეშე გადასვლაა დასაყრდენი, რამაც პოეტური სუნთქვის ეფექტი უნდა შექმნას.
კარსონმა ზემოთ ნახსენებ ინტერვიუშივე თქვა, რომ მრავალი გზა მოსინჯა, ვრცელი პროზაული პასაჟების წერა ჯოჯოხეთური შრომა აღმოჩნდა და არც შედეგი მოსწონდა. თამაშ-თამაშით სტრიქონები გადააწყო და ასე მივიდა საბოლოო ფორმამდე, რომელიც კრიტიკოსებმა და მკითხველმა ინოვაციურად შეაფასეს.
ნაწარმოებში მნიშვნელოვანი პერსონაჟია ჰერაკლეც — ის ზედაპირული, მოთამაშე ბიჭია, რომელთანაც მკითხველი მთელი სიუჟეტის განმავლობაში დისტანცირებულია, მისი ემოციური მხარე ბოლომდე არასდროს იხსნება. გერიონის ცალმხრივი ლტოლვის ნაწილს კი მთელი სიმძაფრით ვხედავთ.
გერიონის მთელმა სხეულმა იმ ჩვეულებაზე დაშენებული ტირილის თაღი მოხაზა,
არასწორი სიყვარულის
ადამიანურ ჩვეულებაზე.
კითხვაზე, როგორ გადაწყდა, რომ ჰერაკლე და გერიონი თანამედროვე დროში მცხოვრები შეყვარებულები ყოფილიყვნენ, რა ნახა ანტიკურ მითში ისეთი, რამაც ამგვარ ინტერპრეტაციას შთაგონება მისცა, კარსონმა უპასუხა:
“საერთოდ არაფერი. ანტიკურ მითში ჰერაკლე მიდის, უპირისპირდება გერიონს, კლავს და ამბავი ამით სრულდება, მაგრამ სხვა ანტიკურ წყაროებში, მაგალითად, ილიადაში, არის ჰომოეროტიკული სინაზის გარკვეული ნიშნები და ჩემთვის საინტერესოა, ეს ნაწილი ამბავს როგორ შეიძლება შეეზარდოს. ამასთან, მინდოდა გერიონისთვის ცხოვრების მღელვარე ნაწილი მიმეცა”.
კარსონი ვოჩტელთან იმასაც ამბობს, რომ გერიონის სიყვარულს სასოწარკვეთილ მცდელობად ხედავს — როცა ვინმე შენსავით უცნაურს იპოვი, რომელიც საკუთარ უცხოობას გიადვილებს და ცდილობ, რაც შეიძლება მეტხანს შეინარჩუნო.
მათ შორის
ბუნების გაელვებამ მისი ცხოვრების კედლებიდან ბოლო წვეთიც კი გამოწურა
დატოვა მხოლოდ ლანდები
ძველ რუკასავით მოშრიალე. სათქმელი არავისთვის არაფერი ჰქონდა. მოეშვა და ბზინვარება იგრძნო.
უცხოობის ეს განცდა, რომელიც გერიონში გაუნელებლად ცოცხლობს, ფერით არის გამოხატული — წითლით.
ის წითელია და ეს აშკარა სხვაობა უკვე იწვევს გახლეჩას, მის სხვად მონიშვნას ან საკუთარი თავის სხვებისგან განცალკევებულად აღქმას და, მიუხედავად იმისა, რომ კიდევ ერთ აშკარა განმასხვავებელ ნიშანს, ფრთებს ტანსაცმლით საგულდაგულოდ მალავს, უცხო ფერი არსად მიდის. ფიზიკურის გარდა, წითელი გერიონის განცდების სახელდებისთვისაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია — მისი ფიქრების, შფოთვის, სასიყვარულო ღელვისა და ლტოლვის, ბრაზის თუ უიმედობის ფერია. წითელი მისი სამყაროა.
ჰერაკლემდე კი გერიონის ცხოვრების ემოციურ გზას ჯერ კიდევ ბავშვობიდან ვეცნობით. კარსონი მისი სახით იკვლევს ადამიანის თანდაყოლილ (ჯერ კიდევ იქამდე, სანამ წერას შეძლებს, გერიონი ავტობიოგრაფიას სკულპტურის საშუალებით ჰყვება) სურვილს, კვალი დატოვოს, დაინახონ, საკუთარი ამბავი მოჰყვეს.
გერიონი? კარგად, აგერ არის და ავტობიოგრაფიაზე მუშაობს
…
არა, სკულპტურაა, ჯერ წერა არ იცის.
გერიონს კომუნიკაციის პრობლემა ბავშვობიდან აქვს და მიუხედავად ამის ნაწილობრივ დაძლევისა, ზრდასრულობამდე მიჰყვება გარშემომყოფებთან ურთიერთობის თანმდევი უხერხულობა, შფოთვა, სხვა ადამიანებთან არსებულ დისტანციაზე, საზღვრებსა და მარტოდ ყოფნაზე მუდმივი ფიქრი, გაუცხოება.
“როგორ გამოიყურება მანძილი?” მარტივი და პირდაპირი კითხვაა. შინაგანი უსივრცობიდან
იმის კიდემდე ვრცელდება,
რისი შეყვარებაც შეიძლება.
დაწესებულ თარგს არ ერგება მისი კითხვები სამყაროზე, არც გარემოსა და ურთიერთობების აღქმა, ამიტომ ყველა ასაკში აგროვებს დეტალებს, რომლებიც ამ გახლეჩას კიდევ უფრო ამძაფრებს. სანამ ერთ მომენტში, ცხოვრებაში პირველად არ დაინახავს ვიღაც უცხო, მის მსგავს ბედში აღმოჩენილი, მაგრამ ჩვენი მხრიდან ამაზე საუბარი ტექსტის ყველაზე ამაღელვებელი სცენების გაყიდვა იქნება.
ერთი კი უნდა ითქვას, რომ ნაწარმოების კიდევ ერთი მთავარი მეტაფორა — ვულკანი, გერიონს საკუთარ თავთან, განცდებთან დაახლოების შესაძლებლობას მისცემს. როგორც ვულკანი, გარედან მშვიდი და აუმღვრეველი, შიგნით კი ცეცხლოვანი მაგმა, ისიც ხომ ყველაზე მთავარ განცდებს მუდმივად ფარავს და მიძინებული აფეთქებას ელის. კანადური ქალაქის გარეუბანში, საკუთარ სხეულსა და განცდებში დაკარგული გერიონი სწორედ ვულკანის საშუალებით შეძლებს გარემოსთან ერთიანობის განცდა მოიპოვოს.
ნაწარმოები მუდმივი თამაშია გერიონის მითოსურ ფიგურასთან და სტესიქოროსის ლამის დაკარგულ პოემასთან — იქნება ეს სკულპტურის დახმარებით საკუთარი ავტობიოგრაფიის მოყოლის მცდელობა და მუდმივი ფიქრი მანძილზე, ცარიელ სივრცეებზე თუ ჰერაკლეს ფიგურა, რომელსაც ემოციური სიღრმის გახსნა არ შეუძლია, მითს ეხმიანება კარსონის ვერსიაში შენარჩუნებული გერიონის ძაღლიც. მითის მრავალათასწლოვან ისტორიასთან ამგვარი გადალაპარაკება სხვაც მრავლად არის. თუმცა, ყველაზე მთავარი ისაა, რომ ამ თამაშში და ხუმრობანარევ თხრობაში გერიონთან დაახლოებას მაინც ვახერხებთ და საბოლოოდ ეს უცხო, მონსტრი, რომელიც ფრთებს საგულდაგულოდ მალავს, ჩვენივე გამოცდილებებზე, შფოთვებზე, უხერხულობის განცდასა და ადამიანებთან მუდმივ მიზიდვა-განზიდვაზე გვაფიქრებს.
ამიტომ, გერიონს შეიყვარებს და მეგობრად მიიჩნევს ყველა:
ვისაც ერთხელ მაინც უფიქრია, რომ იმ განცდების გაზიარება, რომლებიც მოსვენებას არ აძლევდა, სხვებთან კი არ დააახლოებდა, პირიქით, მანძილს გაზრდიდა, რადგან თავსა და ბოლოს ვერ გაუგებდნენ.
ვისაც უგრძნია, რომ ის ნიშნები, რაც სხვებისგან განასხვავებდა, უნდა დაეფარა, რათა ადამიანებთან დაკავშირება შესძლებოდა.
ვისაც სექსი და სექსუალობა ტვირთად მიაჩნია, რომელიც ემოციურ ლტოლვაზე, საჭიროებებზე პასუხს ვერ სცემს, მაგრამ ადამიანის შესანარჩუნებლად შესასრულებელ ამოცანად ესახება და ზოგჯერ საკუთარი სურვილები სხვების მოთხოვნით დაუჩრდილავს.
ვინც დროზე ფიქრს დაუტანჯავს და ვისაც სამყაროზე, ამ დროსა და ადგილას საკუთარ ყოფნაზე ფიქრი არ ასვენებს.
ვინც ადამიანებს შორის მანძილზე, საზღვრებზე, მარტოობაზე გამუდმებით ფიქრობს.