ლეიტეა ლოულიმორი ოკლაჰომაში, შტატის საზღვართან ახლოს ცხოვრობს. თებერვალში მუცლის ძლიერი ტკივილისა და სისხლდენის გამო, არკანზასის გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების განყოფილებას მიმართა. სარჩელის თანახმად, მას “მას გაურკვეველი ლოკალიზაციის ორსულობა” დაუდგინეს, რადგან ულტრაბგერითი კვლევით ნაყოფის მდებარეობა ვერ გამოიკვეთა. ქალი სახლში გაუშვეს და უთხრეს, დამატებითი კვლვევებისთვის კვლავ მისულიყო.
ლოულიმორის თქმით, გაძლიერებული ტკივილების ფონზე, მომდევნო კვირის განმავლობაში არკანზასსა და ოკლაჰომას შტატის სამ სხვადასხვა საავადმყოფოს მიმართა. როგორც ქალი ჰყვება, ერთ-ერთმა ექიმმა უთხრა, რომ ორსულობაში ჩარევას, შესაძლოა, მისთვის პატიმრობა მოჰყოლოდა — სარჩელის მიხედვით: “10 წელი ციხეში”.
“ვგრძნობდი, რომ ჩემი სიცოცხლე მისთვის ისეთი რისკი იყო, რომლის აღებაც არ შეეძლო”, — ამბობს ლოულიმორი.
ადვოკატთან კონსულტაციის შემდეგ, ქალი კანზასის შტატის საავადმყოფოში წავიდა, სადაც აბორტი ლეგალურია. მისვლიდან რამდენიმე საათში ქალს გაუკეთეს პრეპარატი, რომელიც გარეორსულობის დროს გამოიყენება.
ლოურიმორის დავა, რომელშიც, მასთან ერთად, მეან-გინეკოლოგი და კიდევ 6 ქალი, არკანზასში აბორტის აკრძალვის შეჩერებას ითხოვენ, კვლავ მიმდინარეობს. მარეგულირებელმა უწყებებმა არკანზასის ერთ-ერთ ქალაქში მდებარე საავადმყოფოს დარღვევა დაუდგინეს იმის გამო, რომ ქალმა 8 საათის განმავლობაში სამედიცინო დახმარების მიღება ვერ შეძლო.
ლოულიმორის ამ გამოცდილებაზე ProPublica-ს სტატიაშია საუბარი, სადაც ვკითხულობთ, რომ ბოლო წლებში საშვილოსნოსგარე ორსულობის შემდეგ გარდაცვლილ ქალთა რაოდენობა მკვეთრად გაიზარდა. დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების (CDC) მონაცემებში ასახულ სიკვდილიანობის ზრდას კი სათანადო ყურადღება და რეაგირება თითქმის არ მოჰყოლია.
გამოცემამ ამერიკის შეერთებული შტატების კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის (CDC) საჯარო მონაცემები გაანალიზა და მიუთითა, რომ 2020-2025 წლებში საშვილოსნოსგარე ორსულობასთან დაკავშირებული მიზეზებით თითქმის 200 ქალი გარდაიცვალა, როცა წინა 6 წელში ასეთი შემთხვევების რაოდენობა დაახლოებით 100 იყო.
ასეთ დროს გარდაცვალების შემთხვევათა უმეტესობა ორსულობის პირველ ტრიმესტრში ხდება. ამ დროს განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი საშვილოსნოში სათანადოდ ვერ იმაგრებს თავს და განვითარებას სხვა ადგილას იწყებს — ყველაზე ხშირად, საშვილოსნოს მილში. ემბრიონი იზრდება მანამ, სანამ ორგანოს არ გახეთქავს, რაც სიცოცხლისთვის საშიშ, ძლიერ შინაგან სისხლდენას იწვევს.
დიდი ხანია, გარეორსულობა ორსულობის პირველ ტრიმესტრში დედათა სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზადაა აღიარებული. ეს მდგომარეობა აშშ-ში ორსულობის 2%-მდე შემთხვევას ეხება. იმის გამო, რომ სახელმწიფო უწყებები სააავადმყოფოებს გარეორსულობის ყველა შემთხვევის აღრიცხვას არ ავალდებულებს, შეუძლებელია იმის დადგენა, გაიზარდა თუ არა ეს მონაცემი.
გამოცემა მიუთითებს, რომ COVID 19-ის პანდემიის დროს საავადმყოფოებში შექმნილმა ქაოსმა და სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის პრობლემებმა, სავარაუდოდ, სულ მცირე, სიკვდილის ზოგიერთი შემთხვევა განაპირობა, თუმცა სიკვდილიანობის ზრდა მას შემდეგაც გაგრძელდა, რაც პანდემიის მწვავე პერიოდი დასრულდა.
“ეს სერიოზულ კითხვებს აჩენს დედათა ჯანმრთელობის სფეროში ბოლო წლებში მომხდარი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცვლილებების — შტატების მიერ აბორტზე დაწესებული შეზღუდვების — შესაძლო როლის შესახებ”, — წერს ProPublica.
გამოცემა ხაზს უსვამს, რომ საშვილოსნოსგარე ორსულობის დროს, ექიმებმა ორსულობა უნდა შეწყვიტონ, თუმცა სასამართლოში შეტანილ სარჩელებსა და ფედერალურ უწყებებში წარდგენილ საჩივრებში ნათქვამია, რომ ზოგიერთ შტატში, სადაც ექიმებს აბორტის ჩატარებისთვის სისხლისამართლებრივი სასჯელი ემუქრებათ, სამედიცინო პერსონალი მკურნალობის დაწყებას ყოყმანობს, ან საერთოდ უარს ამბობს ამაზე. პაციენტები საჩივრებში საკუთარი შიშისა და ტერორის გამოცდილებაზე საუბრობენ.
“მეგონა, რომ მოვკდებოდი;
რამდენჯერმე ვკითხე ქმარს, მოვკვდებოდი თუ არა, გამუდმებით ჩვენს შვილებზე ვფიქრობდი”, — ასე აღწერენ თავიანთ განცდებს ქალები, ვისაც მსგავსი გამოცდილება აქვთ.
იმის დასადგენად, სცდება თუ არა პრობლემები ცალკეულ შემთხვევებსა და პაციენტების ისტორიებს, ProPublica-მ CDC-ის მიერ ყველა შტატიდან შეგროვებული მონაცემები გააანალიზა, რათა გარკვეული კანონზომიერებები გამოევლინა.
“ანალიზმა აჩვენა, რომ მკვეთრად იზრდება განსხვავება მკაცრი აკრძალვების მქონე შტატებში მცხოვრებ ქალებისა და იმ შტატებში მცხოვრები ქალების მდგომარეობას შორის, სადაც აკრძალვები არ არის”.
მიუხედავად იმისა, რომ გარეორსულობასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის ზრდა მთელი ქვეყნის მასშტაბით დაფიქსირდა, მატება გაცილებით მკვეთრი აღოჩნდა იმ შტატებში, რომლებმაც აბორტის აკრძალვები მას შემდეგ აამოქმედეს, რაც 2022 წელს აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ Roe v. Wade-ის პრეცედენტი გააუქმა.
Roe v. Wade-ის საქმე ეხება 1973 წლის აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს ისტორიული გადაწყვეტილებას, რომელმაც დაადგინა, რომ კონსტიტუცია იცავდა ქალის უფლებას — შეეწყვიტა თუ არა ორსულობა. 1969 წელს 25 წლის ქალმა, ფსევდონიმით ჯეინ რო ტეხასში აბორტის სისხლისსამართლებრივი აკრძალვები გაასაჩივრა. შტატში აკრძალული იყო აბორტი, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ორსულის სიცოცხლეს საფრთხე ემუქრებოდა. საქმის პროკურორი ჰენრი უეიდი იყო. ამ დროს ჯეინი მესამე შვილზე იყო ორსულად და ამბობდა, რომ ის გააუპატიურეს. ქალის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა და მას მშობიარობა მოუწია. 1973 წელს მისმა საჩივარმა უზენაეს სასამართლომდე მიაღწია, სადაც 7 ხმით 2-ის წინააღმდეგ მოსამართლეებმა დაადგინეს, რომ ხელისუფლებას აბორტის აკრძალვის უფლებამოსილება არ ჰქონდა.
2022 წლის შემდეგ კი, აბორტის რეგულირების უფლებამოსილება შტატებსა და მათ მიერ არჩეულ წარმომადგენლებს დაუბრუნდა. შედეგად, 2026 წლის მონაცემებით, 13 შტატში აბორტი სრულად, ხოლო 28 შტატში ორსულობის გარკვეული ვადის შემდეგაა აკრძალული.
ProPablica-მ თავისი ანალიზი დედათა ჯანმრთელობის სფეროს 10-ზე მეტ ექსპერტს გაუზიარა. მათ, პირველ რიგში, ხაზი გაუსვეს, რომ დროული და შესაბამისი სამედიცინო დახმარების შემთხვევაში, ქალები ამ მდგომარეობით არ უნდა იღუპებოდნენ. ექსპერტებისვე თქმით, აბორტის აკრძალვები თავისთავად ქვეყანაში სიკვდილიანობის ზრდას ვერ ხნის, თუმცა ამ თემის შესწავლისას აუცილებლად უნდა იქნას გათვალისწინებული ის დაგვიანებული სამედიცინო დახმარებები, რომელიც დადასტურებულად აბორტის აკრძალვაზე კანონს უკავშირდება.
2023 წელს კაილი თერმანს მარჯვენა საშვილოსნოს მილი გაუსკდა. მიუხედავად იმისა, რომ ქალს გარეორსულობის აშკარა ნიშნები ჰქონდა, ორი სხვადასხვა საავადმყოფოს გადაუდებელი დახმარების განყოფილებებმა სახლში ისე გაუშვეს, რომ გართულებები არ აღმოფხვრილა. თერმანს საშვილოსნოს მილის ამოკვეთა დასჭირდა. მოგვიანებით, მან ორივე საავადმყოფოს წინააღმდეგ სამედიცინო დაუდევრობაზე სარჩელი შეიტანა. 2025 წელს მარეგულირებელმა ორგანოებმა დაადგინეს, რომ ერთ-ერთმა საავადმყოფომ სათანადოდ არ გამოიკვლია გარეორსულობის ნიშნები და არ მეან-გინეკოლოგი გამოიძახა.
ეს არღვევდა როგორც საავადმყოფოს შიდა წესებს, ისე ფედერალურ კანონს, რომელიც გადაუდებელი დახმარების განყოფილებებს ავალდებულებს, პაციენტს გაწერამდე შესაბამისი მკურნალობა ჩაუტარონ. ამ ეტაპზე ქალს ორივე საავადმყოფოს წინააღმდეგ სასამართლო დავა აქვს — კლინიკები ბრალდებებს უარყოფენ.
“არასდროს ვყოფილვარ ისეთ სიტუაციაში, რომ საჭირო დროს სამედიცინო დახმარება ვერ მიმეღო”, — უთხრა გამოცემას კაილი თერმანმა და საკუთარი მდგომარეობა შეადარა “დროით ბომბს, რომლის კონტროლიც არ შეგიძლია”.
იმის გასარკვევად, უვითარდება თუ არა გარეორსულობის მქონე უფრო მეტ ქალს ჯანმრთელობის მძიმე გართულებები, ProPublica-მ ტეხასის საავადმყოფოების მონაცემები გააანაზილა — ტეხასი ყველაზე მრავალმოსახლიანია იმ შტატებს შორის, სადაც აბორტი აკრძალულია. გამოიკვეთა, რომ 2023 და 2024 წლებში ტეხასში 310-ით მეტ პაციენტის შემთხვევაში დაფიქსირდა გარეორსულობით გამოწვეული სისხლის დაკარგვა, ვიდრე 2018 და 2019 წლებში. ეს დაახლოებით 28%-იანი ზრდაა.
“საშვილოსნოსგარე ორსულობასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის მსგავსად ზრდა, როგორც ჩანს, პანდემიის პერიოდში დაიწყო, თუმცა, გართულებების მაჩვენებელი კვლავ მაღალი დარჩა მას შემდეგაც, რაც საავადმყოფოებმა მუშაობა დაასტაბილურეს და შტატმა აბორტის ამკრძლავი კანონი მიიღო”, — წერს გამოცემა.
ადვოკატი მიშელ მილონი, რომელიც თერმანისა და კიდევ 13 ტეხასელ ქალის სამართლებრივ უფლებებს იცავს, აღნიშნავს, რომ დღემდე ხშირად უკავშირდებიან ქალები, რომლებიც აცხადებენ, რომ ორსულობის გართულებების გამო, სამედიცინო დახმარებებზე უარი უთხრეს.
როგორ უშლის ხელს აბორტის აკრძალვა გარეორსულობის მკურნალობას
აბორტის მოწინააღმდეგე ორგანიზაციები ვარაუდობენ, რომ მედიკამენტური აბორტი, რომლისთვისაც საჭირო პრეპარატებს პაციენტი ონლაინკონსულტაციის გზით იღებს, არადიაგნოსტირებული საშვილოსნოსგარე ორსულობის შემთხვევების ზრდას იწვევს, რადგან ასეთ დროს, პაციენტები ულტრაბგერით გამოკვლევას არ იტარებენ. თუმცა, კვლევებმა ცხადჰყო, რომ საშვილოსნოსგარე ორსულობა მედიკამენტური აბორტის მსურველ ადამიანებს შორის უფრო იშვიათია, ვიდრე ორსულებში, ზოგადად.
მედიცინის სფეროს ექსპერტებმა ProPublica-ს განუცხადეს, რომ საჭიროა დამატებითი კვლევა, რათა დადგინდეს, რა როლი აქვს აბორტის აკრძალვას გარეორსულობასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის ზრდაში.
ნამდვილად რთულია იმის გარკვევა, რა როლს ასრულებს ერთი კონკრეტული ფაქტორი იმ მრავალი მიზეზიდან, რომლებიც ამ შტატებში ქალების ჯანმრთელობას აზიანებს;
რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სფერო მედიცინის სხვა სფეროებისგან იმით გამოირჩევა, რომ პოლიტიკის ცვლილებები ძალიან სწრაფად აისახება სამედიცინო მომსახურებაზე, რომლის მიღებაც პაციენტებს შეუძლიათ.
აშშ-ის ბევრ შტატში აბორტის აკრძალვა საშვილოსნოსგარე ორსულობის შემთხვევაში გამონაკლისს ითვალისწინებს. თუმცა, ექსპერტები შიშობენ, რომ ექიმები მკურნალობის დაწყებას, შესაძლოა, ერიდებოდნენ, მანამ, სანამ გარეორსულობა საბოლოოდ არ დადასტურდება — დიაგნოზის დაზუსტებას კი დრო სჭირდება, რაც პაციენტისთვის რისკებს ზრდის.
გარეორსულობის პირველი ნიშნები ხშირად მუცლის ტკივილითა და სისხლდენით იწყება, რის გამოც, პაციენტები გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას მიმართავენ. ექიმები ასეთ დროს ულტრაბგერით გამოკვლევას იყენებენ. თუმცა, ორსულობის ადრეულ ეტაპზე ემბრიონი ხშირად არ ჩანს. ასეთ დროს, რთული ხდება დადგენა, საქმე ეხება გარეორსულობას, მუცლის მოშლას თუ უბრალოდ, ადრეულ მშობიარობას. ექიმებს ასევე შეუძლიათ, რამდენიმე დღის განმავლობაში ჩატარებული სისხლის ანალიზების საშუალებით შეაფასონ, რამდენად სავარაუდოა, რომ ორსულობა გარეა.
თუ საქმე გარეორსულობასთან გვაქვს, მკურნალობის გადადებასთან ერთად, საშვილოსნოს მილის გახეთქვის რისკიც იზრდება. შტატებში, სადაც აბორტზე შეზღუდვები არ მოქმედებს, პაციენტს უფლება აქვს, თავად გადაწყვიტოს, რომ გართულებების რისკი მისთვის მიუღებელია და ორსულობის შეწყვეტა არჩიოს.