თბილისის სააპელაციო სასამართლომ ორგანიზაცია პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის (PHR) სარჩელი ნაწილობრივ დააკმაყოფილა და სკოლაში მასწავლებლის მხრიდან მოსწავლის მიმართ სექსუალური შევიწროების ფაქტი დაადგინა.
ადვოკატის ინფორმაციით, მასწავლებელი სისტემატურად არღვევდა მოსწავლის პირად სივრცეს, რაც გამოიხატებოდა არასასურველ ფიზიკურ კონტაქტში — ჩახუტება, ზურგზე ხელის ჩამოყოლება, წელზე ხელის შემოხვევა და სხვა. ბავშვს არ სიამოვნებდა, თუმცა სკოლაში მასწავლებლის ქცევა მიღებული იყო.
“არა მხოლოდ სკოლის სივრცეში იყო მიღებული ამბავი, სკოლის დირექტორი პროცესზეც კი ამბობდა, რომ უბრალოდ თბილი ადამიანია და ასეთია მისი ქცევა”, — გვიყვება თამარ კაპანაძე. ის არასამთავრობო ორგანიზაცია პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის (PHR) იურისტია.
ადვოკატის ინფორმაციით, თავიდან მშობელმა და ბავშვმა სკოლის ადმინისტრაციას მიმართეს.
“სკოლამ უბრალოდ დაადგინა, რომ მასწავლებელი ფიზიკურ, პირად სივრცეს არღვევდა ბავშვისას. მხოლოდ ხელით შეხება, მხარზე ხელით შეხება დაადგინა, სხვა არაფერი. მასწავლებელს სიტყვიერი გაფრთხილება მისცეს და მეტი რეაგირება სკოლის მხრიდან არ ყოფილა”, — ამბობს იურისტი და ამატებს, რომ ეს საქმე სკოლას არ უნდა განეხილა, რადგან სექსუალური შევიწროება არ არის სკოლის განსახილველი — საკითხი სასამართლომ ან სახალხო დამცველმა უნდა შეისწავლონ.
ფოტო: მარიამ ტაკიძე / აპრილი მედია
მასწავლებელი სკოლაში დაბრუნდა. იურისტის შეფასებით სკოლა არ იყო ბავშვისთვის უსაფრთხო გარემო, უფრო მეტიც — იქ ყოფნა მისთვის სტრესული იყო, რადგან მასწავლებელს ხედავდა სკოლის სხვადასხვა სივრცეში.
ბავშვისთვის და მშობლებისთვის სკოლის გადაწყვეტილება არ იყო ადეკვატური რეაგირება, ამიტომ PHR-ს დაუკავშირდნენ. ორგანიზაციამ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2023 წელს მიმართა.
იურისტის თქმით, მიუხედავად იმისა, რომ საქმე არასრულწლოვნის მიმართ სავარაუდო სექსუალურ შევიწროებას ეხებოდა, შინაგან საქმეთა სამინისტრომ სისხლის სამართლის გამოძიება არ დაიწყო. თამარი ამბობს, რომ მანდატურის სამსახურმა საქმე სამინისტროში გადააგზავნა, თუმცა უწყებამ დანაშაულის ნიშნები ვერ დაინახა და მხოლოდ ბავშვის გამოკითხვით შემოიფარგლა.
“ზოგადად, როდესაც არასრულწლოვნის მიმართ სექსუალური შინაარსის ქმედება ხდება, საერთაშორისო სტანდარტია, რომ ეს სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას უნდა იწვევდეს”, — ამბობს თამარი.
გარდა ამისა, მისი თქმით, ბავშვის გამოკითხვის პროცესში არ ყოფილა ჩართული ფსიქოლოგი ან სოციალური მუშაკი. მიუხედავად იმისა, რომ კანონით მშობლის დასწრების შემთხვევაში ეს სავალდებულო არ არის, ადვოკატის შეფასებით, ასეთ საქმეებში სპეციალისტის მონაწილეობა მნიშვნელოვანია.
“შესაბამისად, ბავშვმა იქ ვერ შეძლო ძალიან დეტალურად საუბარი და ამას ყოველთვის იყენებდა ეს მასწავლებელი პროცესზე — თუ თუ მართლა სექსუალური შევიწროება იყო, მაშინ რატომ არ თქვა, რატომ არ ილაპარაკაო”.
რადგან შინაგან საქმეთა სამინისტრომ სისხლის სამართლის გამოძიება არ დაიწყო, საქმე მხოლოდ სამოქალაქო და ადმინისტრაციული დავების ფარგლებში განიხილებოდა.
სასამარლოების ეტაპზე კი, ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა პროცესის გაჭიანურება აღმოჩნდა. დავა ორ წელზე მეტხანს გაგრძელდა, ამ პერიოდში კი საქმე სამმა სხვადასხვა მოსამართლემ განიხილა.
“ოფიციალურად და ფაქტობრივადაც საპატიო მიზეზებით შეიცვალა მოსამართლეები — ერთი მოსამართლე დაწინაურდა და უზენაესში გადავიდა, მეორე ადმინისტრაციულ შემადგენლობაში გადაიყვანეს. მიუხედავად ამისა, როდესაც ბავშვთან დაკავშირებულ დავაზე იცვლება ამდენი მოსამართლე და, განსაკუთრებით, როდესაც სექსუალური შევიწროებაა, ძალიან რთულია ბავშვისთვის, რომ ეს ამბავი ყოველ ჯერზე განიხილოს სხვადასხვა ადამიანთან”.
ადვოკატის თქმითვე, მართალია, საქმეს ბავშვთა უფლებებზე სპეციალიზებული მოსამართლეები განიხილავდნენ, მაგრამ მართლმსაჯულების პროცესი რეალურად ბავშვზე მორგებული არ ყოფილა. მოგვიანებით, ბავშვის ინტერესებიდან გამომდინარე, გადაწყდა, რომ ის სასამართლო სხდომებს აღარ დასწრებოდა.
ადვოკატი სხვა ხარვეზებსაც იხსენებს: პროცესი რამდენჯერმე გადაიდო მხოლოდ იმიტომ, რომ სკოლას ბავშვზე სპეციალიზებული ადვოკატი არ ჰყავდა, რაც, იურისტის შეფასებით, სისტემური ხარვეზია, რადგან სკოლის წარმომადგენელი ძირითადად არის ან განათლების სამინისტროდან, ან რესურსცენტრიდან. კიდევ ერთი პრობლემა მტკიცებულებების შეფასების ნაწილში იყო. თამარის თქმით, ერთ-ერთმა მოსამართლემ არასრულწლოვანი მოწმე არ გამოჰკითხა, მიუხედავად იმისა, რომ კანონი ამას უშვებს.
“ამით მოსამართლემ ბავშვს ხელი შეუშალა, რომ მისთვის სასარგებლო მტკიცებულება სასამართლოში წარედგინა. მით უმეტეს, იმ ფონზე, რომ სექსუალური შევიწროების საქმეზე, დანაშაულის ბუნებიდან გამომდინარე, ცოტა მტკიცებულება შეიძლება გქონდეს. როცა ადამიანს აქვს მტკიცებულება და სასამართლოში მისი გამოყენების შესაძლებლობა არ ეძლევა, განსაკუთრებით ბავშვს და განსაკუთრებით სექსუალური შევიწროების ქეისზე, რა თქმა უნდა, პრობლემურია”.
თამარის თქმით, სარჩელი რამდენიმე მოთხოვნას მოიცავდა: სასამართლოს დაედგინა როგორც მასწავლებლის მხრიდან სექსუალური შევიწროების ფაქტი, ისე სკოლის პასუხისმგებლობა, რადგან, სკოლამ ვერ შეასრულა პრევენციისა და ეფექტიანი რეაგირების ვალდებულებები.
“გარდა იმისა, რომ სკოლას პრევენცია არ განუხორციელებია, ფაქტის შემდგომი რეაგირებაც არ იყო ეფექტური. მაგალითად, მასწავლებელი მხოლოდ დისციპლინური კომიტეტის განხილვის პერიოდში არ დადიოდა სკოლაში, მერე კი ძალიან მალევე დაბრუნდა. ბავშვისთვის არ იყო უსაფრთხო გარემო — მისთვის სტრესული იყო, როდესაც ხედავდა სკოლაში მასწავლებელს, რომელიც ჩვეულებრივად აგრძელებდა მუშაობას”.
თამარი გვიყვება, რომ მასწავლებელი ბავშვის კლასიდან გავიდა, მაგრამ სკოლაში ჩვეულებრივად აგრძელებდა მუშაობას. იგი ბავშვს ყველა სივრცეში ხვდებოდა.
“დისციპლინური კომიტეტის განხილვის დროს, ბავშვი ამბობდა, რომ მე რომ ახლა მასწავლებელი შემხვდეს, რომ შემოვიდეს, ძალიან შემეშინდება, მაგრამ დისციპლინურმა კომიტეტმა ეს საერთოდ არ გაითვალისწინა. და ამ პირობებში როცა ბავშვს მასწავლებლის ეშინოდა, ხედავდა, რომ სკოლაში ეს მასწავლებელი ძალიან ჩვეულებრივად გადაადგილდებოდა. […] მანდატურის სამსახურის ფსიქოლოგის შეფასებაშიც კი წერია, რომ ბავშვისთვის სკოლაში არ იყო უსაფრთხო გარემო. სკოლამ ეს ყველაფერი რომ ვერ უზრუნველყო ვერც მანამდე და ვერც ფაქტის გამოვლენის შემდეგ, ამ გარემოებების გამო ვითხოვდით უმოქმედობით სექსუალური შევიწროების ფაქტის დადგენას სკოლის მიმართ და მორალური ზიანის ანაზღაურებას მასწავლებლისგანაც და სკოლისგანაც”.
საქალაქო სასამართლომ სარჩელიდან არცერთი მოთხოვნა არ დააკმაყოფილა. საქმე სააპელაციო სასამართლოში დაახლოებით სამი თვის განმავლობაში გაგრძელდა. დღეს კი ცნობილი გახდა, რომ სასამართლომ სკოლაში ბავᲨვის მიმართ სექსუალური შევიწროების ფაქტი დადგინდა და მასწავლებელს დაევალა მორალური ზიანის ანაზღაურება. სააპელაციომ სარჩელის ის მოთხოვნები, რომელიც სკოლის პასუხისმგებლობას შეეხებოდა, არ დააკმაყოფილა.
თამარი ამბობს, რომ ეს პირველი შემთხვევაა, როდესაც საქართველოში სასამართლომ სკოლაში ბავშვის სექსუალური შევიწროება სამართლებრივად დაადგინა. გადაწყვეტილების მნიშვნელობაზე საუბრისას ის ასევე აღნიშნავს:
“პირველად იქნება სასამართლო გადაწყვეტილებაში ასახული მასწავლებლის მხრიდან რომელი ქმედება არ არის მიღებული, ტოლერანტული თუ მხარდაჭერილი სამართლის მიერ. ეს იქნება ძალიან მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება”.
ორგანიზაციას სკოლებში სექსუალური შევიწროების პრევენციის ერთიანი და ეფექტიანი მექანიზმების არარსებობაზე განათლების სამინისტროს წინააღმდეგაც აქვს სარჩელი შეტანილი, თუმცა ამ დრომდე (ორი წლის განმავლობაში) მხოლოდ ერთი პროცესი ჩატარდა.
“სექსუალური შევიწროების პრევენციის მექანიზმი ნიშნავს, რომ ბავშვებმაც და მასწავლებლებმაც წინასწარ იცოდნენ, რა არის სექსუალური შევიწროება, როგორ უნდა მოხდეს მისი პრევენცია, ვის უნდა მიმართონ და ვინ არის უფლებამოსილი, ასეთი შემთხვევები განიხილოს”, — განმარტავს თამარი.
მისი შეფასებით, მსგავსი მექანიზმების არარსებობის პირობებში ბავშვები ხშირად მარტო რჩებიან, უჭირთ მომხდარისთვის სახელის დარქმევა, მხარდაჭერის პოვნა და სამართლებრივი პროცესის დაწყება.
“ბავშვი ისედაც რთულად პოულობს დაცვის საშუალებას, განსაკუთრებით სკოლაში […] ამიტომ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება, რაც ამ გადაწყვეტილებამ აჩვენა, არის ის, რომ სკოლებში სექსუალური შევიწროების პრევენციის მექანიზმი აუცილებლად უნდა დაინერგოს”, — ამბობს თამარი.
თუ ხართ ძალადობის მსხვერპლი ან ფლობთ ინფორმაციას ძალადობის შესახებ, შეგიძლიათ მიმართო პოლიციას, ან დარეკოთ სხვადასხვა ორგანიზაციებში, რომლებიც უფასოდ დაგეხმარებიან:
- 112 — გადაუდებელი დახმარების ნომერი. ზარი უფასოა და მუშაობს 24-საათის განმავლობაში. ასევე, შეგიძლიათ გადმოწეროთ მობილური აპლიკაცია “112”;
- 116 006 — ცხელი ხაზი, რომელიც მოქალაქეებისთვის საკონსულტაციო მომსახურების გაწევის მიზნით ფუნქციონირებს;
- 1481 / 032 299 58 98 — სახალხო დამცველის აპარატი;
- +995 32 233 13 56 — პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის;
- 599 40 76 03 — საფარი;
- 595 190 303 — ქალთა ინიციატივების მხარდამჭერი ჯგუფი (WISG).