“მოემზადეთ ჩემთან ერთად საუკეთესო მეგობართან წასასვლელად”, — ენთუზიაზმით ამბობს მოზარდი გოგო, ელი-მეი კამერის წინ. ასე იწყება BBC-ის ვრცელი სტატია, რომელიც გამოცემამ ბავშვებისა და კანის მოვლის ინდუსტრიის მზარდ, საგანგაშო კავშირზე გამოაქვეყნა. ელი-მეი ერთ-ერთი მათგანია, ვინც ამ ბაზრის “მახეში” აღმოჩნდა ჩაბმული. ვიდეოს გადაღების დროს ის სულ რაღაც 10 წლის იყო და TikTok-ის გამომწერებს კანის მოვლის მრავალსაფეხურიან რუტინას უზიარებდა:
“ეს ტონერი უუუზომოდ მიყვარს”, — ამბობს ის და თან სახეზე დაიტანს გამჭვირვალე სითხეს. შემდეგ შრატის (სერუმის) დრო მოდის, რომელიც კანს ბზინვარებას მატებს: “ღმერთო ჩემო, როგორ ბზინავს!” — აღტაცებით ამბობს ელი-მეი.
ელი-მეი ახლა 13 წლისაა. თავის მოვლის საშუალებებს ის კოვიდპანდემიის პერიოდიდან იყენებს და არეკლამებს. ის, რაც გასართობი და თავის შესაქცევი აქტივობით დაიწყო, დღეს მისი ოჯახისთვის შემოსავლის მთავარ წყაროა. Facebook, TikTok, YouTube, Snapchat — ელი-მეის ამ ქსელებში აქვს ანგარიშები, მათ შორის, მხოლოდ TikTok-ზე 330 000 გამომწერით. გოგოს დედა, სოფი, ამბობს, რომ სხვადასხვა პლატფორმაზე კონტენტის გამოქვეყნებით წელიწადში 50 000 ფუნტ სტერლინგზე მეტს გამოიმუშავებენ.
როგორც სოციალური ქსელების საძიებო ველი აჩვენებს, ელი-მეი არ არის მხოლოდ ერთი მოზარდი, რომელიც ამ ინდუსტრიაშია ჩართული. თუკი სოციალურ ქსელში ბავშვებს, თავის ან კანის მოვლას ჩაწერთ, მსოფლიოს მრავალი ქვეყნიდან ასობით სხვა ბავშვისა (ზოგჯერ 3-4 წლის) და მოზარდი გოგოს მსგავს ვიდეოს იპოვით. მათ “სეფორას ბავშვებსაც” უწოდებენ.
კანის მოვლის ბრენდ Pai-ს მიერ 9-დან 12 წლამდე ასაკის 1500 მოზარდში ჩატარებულმა მცირე კვლევამ აჩვენა, რომ გამოკითხულთა თითქმის ნახევარი ყოველკვირეულად კანის მოვლის რამდენიმე პროდუქტს იყენებს. ამასთანავე, ამ ჯგუფის ნახევარი აცხადებს, რომ ამ საშუალებებს იმ პრობლემების მოსაგვარებლად მიმართავს, რომლებიც, მათივე აზრით, მათ კანს აქვს.
ე.წ. კოსმეტიკორექსია — სილამაზის ინდუსტრიის წნეხის გაახალგაზრდავება
“30-40 წლის ქალები დიდი ხანია კანის მოვლის კომპანიების სამიზნე აუდიტორიაა. ბრენდები გამუდმებით ჩაგვაგონებენ, რომ დაბერება პრობლემაა და შემდეგ ამ პრობლემის “გადაჭრის გზებს” მოგვყიდიან. […] მაგრამ ახლა მკვეთრი ცვლილების მოწმენი ვართ. იგივე ზეწოლა, რომელიც ადრე ზრდასრულ ქალებზე იყო მიმართული, უკვე ახალგაზრდა გოგოებზეც ვრცელდება”, — ეუბნება BBC-ის ბრუკ ერინ დაფი, კორნელის უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი და სოციალური მედიის მკვლევარი.
“რადგან ეს ინდუსტრია სოციალური მედიის პლატფორმებზე გავრცელებული კონტენტის მხარდაჭერით განაგრძობს ზრდას, ჩნდება კითხვა: არის ეს უბრალოდ უწყინარი გართობა თუ გოგოებს მუდმივად აჩვევენ იმ აზრს, რომ მათ გარეგნობაში რაღაც “გამოსასწორებელია”? და რას გვეუბნება ეს იმაზე, როგორ აღიქვამენ დღეს მოზარდი გოგოები საკუთარ თავს?”
დერმატოლოგებმა და მკვლევრებმა ახალი ტერმინიც კი შემოიღეს — “კოსმეტიკორექსია” (cosmeticorexia). მათი განმარტებით, ეს არის კულტურულად განმტკიცებული, არაჯანსაღი აკვიატება, რომელიც ადრეული ასაკიდან “უნაკლო” კანის მიღწევის სურვილს უკავშირდება და კოსმეტიკური პროდუქტების გადაჭარბებულ, ან ასაკისთვის შეუფერებელ გამოყენებაში ვლინდება.
ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით, გარეგნობაზე მაქსიმალურად ფოკუსირებულმა რუტინებმა შესაძლოა გაზარდოს წარმოსახვით “ნაკლოვანებებზე” გადამეტებული ყურადღების გამახვილება, გაზარდოს სხვებთან შედარებით გამოწვეული სტრესი და გაამყაროს აკვიატებული ქცევები, რომლებიც გარეგნობის მუდმივ კონტროლს, კოსმეტიკური პროდუქტების შეძენასა და გარეგნობის “მართვას” უკავშირდება.
კოსმეტიკორექსია ამჟამად ოფიციალურ დიაგნოზად არ არის აღიარებული, თუმცა დერმატოლოგების ცნობით, ამ ფენომენის შესაძლო შედეგები შესაძლოა დამაზიანებელი იყოს როგორც ფიზიკური, ასევე, მენტალური ჯანმრთელობისთვის. მაგალითად, კოსმეტიკორექსიამ თინეიჯერებში შესაძლოა გამოიწვიოს კანის დამცავი ბარიერის დაზიანება, კანის გაღიზიანება ან ალერგიული კონტაქტური დერმატიტი, ასევე, გარეგნობასთან დაკავშირებული აკვიატებული ქცევების განმტკიცება.
“სოციალური მედიის, მარკეტინგული კამპანიებისა და ინფლუენსერების პოსტები ხშირად კანის მოვლის მრავალსაფეხურიან რუტინებს ნორმად წარმოაჩენს, რაც, განსაკუთრებით, ბავშვებსა და მოზარდებში, ამ პრაქტიკებთან ადრეულ შეხებასა და მათთან დაკავშირებული რისკების ზრდას უწყობს ხელს”, — ვკითხულობთ თემატური კვლევის შესავალში.
დერმატოლოგი მილანის უნივერსიტეტიდან, პროფესორი ჯოვანი დამიანი ამ კვლევის ერთ-ერთი ავტორია. დერმატოლოგმა თავის პრაქტიკაში გაღიზიანებული და ალერგიული კონტაქტური დერმატიტის შემთხვევების ზრდა შეამჩნია 8-დან 14 წლამდე ასაკის პაციენტების სახეზე. ის იმდენად შეაშფოთა თავისი მცირეწლოვანი პაციენტების ქცევამ, რომ საკითხის გამოკვლევა დაიწყო.
“ამ პაციენტებს ასევე აღენიშნებოდათ საყურადღებო ქცევები. მაგალითად, მაკიაჟის გარეშე უარს ამბობდნენ გარეთ გასვლაზე. ჭარბად იყენებდნენ კოსმეტიკას ან გამუდმებით უყურებდნენ კანის მოვლასთან/კოსმეტიკასთან დაკავშირებულ ვიდეოებს. მათი ინტერესები რადიკალურად შეიცვალა, ფაქტობრივად დანარჩენი ყველაფერი უკან გადაწიეს“.
პაციენტებზე დაკვირვებების შემდეგ, დამიანი დაუკავშირდა რომის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის კლინიკურ ფსიქოლოგს, ალბერტო სტეფანას, რათა ერთად შეესწავლათ კოსმეტიკორექსია (რომელსაც ასევე უწოდებდნენ “დერმორექსიას” — ტერმინი, რომელიც პირველად გამოიყენა Guardian-ის მიმომხილველმა ჯესიკა დეფინომ 2023 წელს).
მათ გამოჰკითხეს 55 პაციენტი, რომელთა ასაკი 8-დან 14 წლამდე მერყეობდა. აღმოჩნდა, რომ კოსმეტიკორექსიის ნიშნების მქონე ბავშვები მობილურ ტელეფონებზე იყვნენ დამოკიდებულნი და საათობით უყურებდნენ კანის მოვლის შესახებ ვიდეოებს სოციალურ მედიაში. ისინი ყოველდღიურად კანის მოვლისთვის 10-მდე სხვადასხვა პროდუქტს იყენებდნენ და მაკიაჟის გარეშე სოციალურ ურთიერთობებს ოჯახის წევრებთანაც კი ერიდებოდნენ.
დამიანის განმარტებით, კვლევის მთავარი მიზანი იმის გარკვევა იყო, უკავშირდება თუ არა ბავშვებსა და მოზარდებში კოსმეტიკორექსია როგორც სხეულის დისმორფიული აშლილობის, ისე კონტაქტური დერმატიტის განვითარების მომატებულ რისკს.
ალბერტო სტეფანა იტალიელი ფსიქოლოგია, რომელმაც ასევე მონაწილეობდა კოსმეტიკორექსიის შესახებ სამეცნიერო ნაშრომის მომზადებაში.
“ბავშვები, რომლებისთვისაც კანის მოვლა აკვიატებად იქცევა, ძირითადად იმით ხელმძღვანელობენ, რასაც სოციალურ მედიაში ხედავენ. შესაბამისად, მათი თვითშეფასება იმაზე ხდება დამოკიდებული, თუ რამდენ მოწონებას (like-ს) მიიღებენ ან რას დაუწერენ კომენტარებში”, — ამბობს ფსიქოლოგი.
ვინაიდან ე.წ. კოსმეტიკორექსია ძალიან ახალი ფენომენია, რთულია იმის თქმა, რა პოტენციური გრძელვადიანი ფსიქოლოგიური შედეგები შეიძლება მოჰყვეს მას. თუმცა, სტეფანა აღნიშნავს, რომ მისი უახლესი კვლევები გარკვეულ მსგავსებებს აჩვენებს სხეულის დისმორფიულ აშლილობასთან (BDD) — ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან, რომელიც ადამიანის გარეგნობაში აღქმული “ნაკლოვანებების” გამო მუდმივ სირცხვილისა და შფოთვის განცდას იწვევს.
ფსიქოლოგი ამბობს, რომ ძალიან ადრეულ ასაკშიც კი, კოსმეტიკორექსიის ნიშნების მქონე 7-8 წლის ბავშვებში უკვე შფოთვისა და უხერხულობის ნიშნებს ხედავს.
მისი თქმით, ეს განცდები ზოგჯერ იმდენად მძაფრია, რომ “ბავშვებს სკოლაში წასვლაც კი აღარ სურთ, რადგან ძლიერ სირცხვილს განიცდიან. ეს სირცხვილი კი სოციალური მედიის საშუალებით საკუთარი თავის სხვებთან შედარებიდან მოდის. მათ ჰგონიათ, რომ საკმარისად ლამაზები არ არიან”.
სტეფანას დაკვირვებით, ბავშვები და ახალგაზრდები ბევრ დროსა და ფულს ხარჯავენ ისეთი იმიჯისა და ესთეტიკის მისაღწევად, რომელიც მხოლოდ ციფრულ სამყაროში არსებობს და არა რეალობაში.
“ის წარმოდგენაც კი, თუ რა არის მიმზიდველი და რა უსახური, მახინჯდება. ფილტრები და ხელოვნური ინტელექტის (AI) გამოყენება სოციალური მედიის პოსტებში ნიშნავს იმას, რომ ზოგიერთი გამოსახულება, რომელსაც ბავშვები ხედავენ, რეალურიც კი არ არის. შესაბამისად, ისინი ისწრაფვიან იმისკენ, რაც ბუნებაში საერთოდ არ არსებობს”, — ამბობს ფსიქოლოგი.
მრავალი რისკის გარდა, საგულისხმოა, რომ კანის მოვლის პროდუქტები იაფი ნამდვილად არ არის. გამწმენდი, ტონერი, პრაიმერი, დამატენიანებელი, შრატი, თვალის კრემი, სახის სპრეი — და შემდეგ ყველაფერი თავიდან. ასე ცდილობენ ბავშვები, მათ შორის, დაწყებითი სკოლის ასაკის მოსწავლეებიც, კორეული ე.წ. მინისებრი კანის (glass skin) ეფექტის მიღწევას.
“ირონია რაშია? მათ ეს უკვე აქვთ — როცა პატარა ხარ, შენი კანი იდეალურ მდგომარეობაშია. […] კანის ბარიერი, რომელიც ტოქსინებს არ უშვებს და ტენიანობას ინარჩუნებს, საუცხოოდაა შენარჩუნებული… ეს არის ახალგაზრდობა, ესაა კანის სილამაზე”, — ეუბნება BBC-ის დერმატოლოგი, დოქტორი ჯინ ეიერი, რომელიც სტოკპორტში NHS-ის (ჯანდაცვის ეროვნული სამსახური) კონსულტანტად და კერძო დერმატოლოგად მუშაობს.
ეიერი, რომელიც თითქმის 20 წელია პრაქტიკოსი ექიმია, ამბობს, რომ დღეს კოსმეტიკას იმაზე მეტი ბავშვი იყენებს, ვიდრე ოდესმე. მისი კონსულტაციები რადიკალურად განსხვავდება ერთმანეთისგან: ერთი მხრივ, მშობლები ეკითხებიან, როგორი კანის მოვლის რუტინა იქნება საუკეთესო მათი მცირეწლოვანი შვილებისთვის, მეორე მხრივ კი, მის კაბინეტში რვა წლის ბავშვებიც კი ხვდებიან, რომლებსაც უკვე მძიმე რეაქციები განუვითარდათ იმ სილამაზის პროდუქტების გამო, რომლებსაც იყენებდნენ. დერმატოლოგის თქმით, მშობლები ხშირად შეძრწუნებულები არიან, თუმცა ვერ ახერხებენ შვილების დარწმუნებას, რომ ამდენი სხვადასხვა პროდუქტის გამოყენება შეწყვიტონ.
“ეს შემაშფოთებელია. […] ეს პროდუქტები დაბერების საწინააღმდეგო ბაზრისთვის არის შექმნილი. საუკეთესო შემთხვევაში, ბავშვებს ისინი საერთოდ არ სჭირდებათ. უარეს შემთხვევაში კი, პროდუქტებში შემავალი ინგრედიენტები შეიძლება საზიანო იყოს და ნაზი, ახალგაზრდა კანი დააზიანოს”, — ამბობს ექიმი ეიერი.
მისივე თქმით, სულ უფრო ხშირად ხვდება ახალგაზრდა პაციენტებს აკნეთი და კონტაქტური დერმატიტით — ეგზემის ტიპით, რომელიც გარკვეულ ნივთიერებასთან კონტაქტის შედეგად ვითარდება. ამის მიზეზად ის ბავშვების მიერ გამოყენებულ კანის მოვლის პროდუქტებში შემავალ სხვადასხვა ინგრედიენტს ასახელებს.
ამ პროდუქტების ბევრი ინგრედიენტი აქტიურ ნივთიერებებს შეიცავს, რომლებსაც კანის უჯრედებზე ბიოლოგიური გავლენის მოხდენა და კანის ფუნქციონირების შეცვლა შეუძლიათ. ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მათგანი რეტინოლია — ნივთიერება, რომელიც კანის უჯრედების განახლების პროცესს აჩქარებს და ზრდასრულ ადამიანებში წვრილი ხაზებისა და ნაოჭების შემცირებას უწყობს ხელს. თუმცა ბავშვებში ეს პროცესი ისედაც მაღალი სიჩქარით მიმდინარეობს, ამიტომ რეტინოლი მათთვის რეალურ სარგებელს არ იძლევა და შესაძლოა კანი ზედმეტად გააღიზიანოს.
ამან შეიძლება გამოიწვიოს ე.წ. “რეტინოლის დამწვრობა” (retinol burn), როდესაც კანის დამცავი ბარიერი ზიანდება. შედეგად, ბავშვებს შეიძლება განუვითარდეთ ტკივილი, ეგზემის მსგავსი გამონაყარი ან კანის ხანგრძლივი მგრძნობელობა. ექიმი ეიერი ასევე გვაფრთხილებს, რომ ამ პროდუქტებში კიდევ ბევრი ისეთი ინგრედიენტია, რომელიც ახალგაზრდა კანისთვის პოტენციურად საზიანოა. მისი თქმით, თუ ბავშვს რომელიმე ნივთიერების მიმართ კონტაქტური ალერგია განუვითარდა, შესაძლოა, ალერგიული რეაქციის გარეშე მომავალშიც ვეღარ შეძლოს იმ პროდუქტის გამოყენება, რომელიც ამ ინგრედიენტს შეიცავს.
მისი თქმით, დერმატოლოგები ასევე სულ უფრო ხშირად აწყდებიან ახალგაზრდებში ფრონტალურ ფიბროზულ ალოპეციას (frontal fibrosing alopecia) — მდგომარეობას, რომლის დროსაც თმის წინა ხაზი უკან იხევს. აიერის განმარტებით, არსებობს მცირე, თუმცა მზარდი ჯგუფი მკვლევრებისა და სპეციალისტებისა, რომლებიც ვარაუდობენ, რომ ეს შეიძლება დაკავშირებული იყოს კანის მოვლის პროდუქტის გამოყენების ადრეული ასაკიდან დაწყებასთან.
თვითშეფასების დაქვეითება, შფოთვისა და დეპრესიის მატება — რას აჩვენებს სხვა კვლევები
სხვა კვლევებიც ადასტურებს, რომ სოციალური მედია მოზარდების მიერ საკუთარი სხეულის აღქმაზე უდიდეს გავლენას ახდენს. ისეთი პლატფორმები, როგორებიცაა Instagram და TikTok, სადაც მთავარი აქცენტი გარეგნობაზე კეთდება, ხშირად სხეულის იდეალიზებულ სტანდარტებს აწესებს. ეს კი ახალგაზრდა მომხმარებლებს სილამაზის არარეალური იდეალების ათვისებისკენ უბიძგებს.
იქიდან გამომდინარე, რომ მოზარდები აღიარებასა და ვალიდაციას მოწონებებისა (likes) და კომენტარების საშუალებით ეძებენ, ამ პროცესს საკუთარი სხეულით უკმაყოფილების ზრდა და ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ნეგატიური შედეგები მოსდევს — ვკითხულობთ ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში გამოქვეყნებული საერთაშორისო კვლევების მიმოხილვაში, რომელიც PubMed-ისა და Google Scholar-ის ბაზების გამოყენებით ჩატარდა. ძიებისას გამოყენებული საკვანძო ტერმინები მოიცავდა: “სოციალური მედია” (social media), “საკუთარი სხეულით უკმაყოფილება” (body image dissatisfaction), “ფსიქიკური ჯანმრთელობა” (mental health) და “მოზარდები” (adolescents). ანალიზისთვის შეირჩა სულ 26 კვლევა.
კვლევებმა თანმიმდევრულად აჩვენა მყარი კავშირი სოციალური მედიის ხშირ მოხმარებასა და სხეულის ნეგატიურ აღქმას შორის. საკუთარი სხეულით უკმაყოფილების ზრდაზე როგორც მამრობითი, ისე მდედრობითი სქესის მოზარდები მიუთითებდნენ, თუმცა კვლევების უმეტესობა ფოკუსირებული იყო მდედრობით სქესზე. სოციალური მედიის გავლენა ასევე დაკავშირებული აღმოჩნდა კვებითი აშლილობების მაღალ რისკებთან და სიგამხდრისკენ აკვიატებულ სწრაფვასთან.
გარეგნობაზე ორიენტირებული პლატფორმების ხშირი მომხმარებლები განიცდიდნენ თვითშეფასების დაქვეითებას, ასევე, შფოთვისა და დეპრესიის დონის მატებას, რასაც კიდევ უფრო აუარესებდა სხვებთან თავის შედარების (სოციალური შედარების) პრაქტიკა. მოზარდების მიერ საკუთარი სხეულის აღქმაზე დამატებით გავლენას ახდენდა თანატოლებისა და მშობლების მხრიდან აღიარება (ვალიდაცია), ამასთან, თანატოლების მოწონება კრიტიკულ როლს თამაშობდა მათ თვითაღქმაში. სოციალური მედიის ნეგატიური გავლენა განსაკუთრებით გამწვავდა კოვიდპანდემიის პერიოდში, რაც გაზრდილი იზოლაციით იყო განპირობებული.
კიდევ ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ TikTok-ზე ვიდეოების 10 წუთზე ნაკლები დროით ყურებასაც კი შეუძლია ნეგატიური გავლენა მოახდინოს ქალის სხეულის აღქმაზე (body image).
ჩარლზ სტარტის უნივერსიტეტის (Charles Sturt University) მკვლევრებმა, სხეულის აღქმისა და სილამაზის სტანდარტების შესახებ გამოკითხეს 18-დან 28 წლამდე ასაკის 273 ქალი, რის შემდეგაც შერჩეული ჯგუფი ორ ნაწილად გაყვეს. თითოეულმა ჯგუფმა TikTok ვიდეოების განსხვავებული, რვაწუთიანი კრებული ნახა.
ერთმა ჯგუფმა უყურა კონტენტს, რომელიც მოიცავდა კვებითი აშლილობების განდიდების ამსახველ ვიდეოებს (რასაც ხშირად “პრო-ანორექსიულ” კონტენტს უწოდებენ). ეს მასალა მოიცავდა ე.წ. ფიტსპირაციულ (fitspiration) ვიდეოებს, სადაც ქალები ვარჯიშობდნენ და წონის კლების მეთოდებს უწევდნენ პროპაგანდას. მეორე ჯგუფმა კი ბუნების, კულინარიისა და კომედიური ხასიათის ვიდეოები ნახა.
ვიდეოების რვაწუთიანი კრებულის ყურების შემდეგ, სხეულის აღქმით კმაყოფილების კლება ორივე ჯგუფმა დააფიქსირა, თუმცა მათ შორის, ვისაც “პრო-ანორექსიულ” კონტენტთან ჰქონდა შეხება, ეს ყველაზე მკვეთრი იყო. ამასთანავე, მათთან მკაფიოდ გამოიკვეთა არარეალური სილამაზის სტანდარტების ინტერნალიზაციის (შინაგანი გათავისების) ზრდა.
ავტორები გამოთქვამენ შეშფოთებას, რომ ახალგაზრდა ქალები, რომლებიც TikTok-ზე “პრო-ანორექსიულ” კონტენტს უყურებენ, პოტენციურად დგებიან არატიპური/დარღვეული კვებითი ქცევის (disordered eating) განვითარების მაღალი რისკის წინაშე.
ფსიქოლოგიის უფროსი ლექტორისა და კვლევის თანაავტორის, დოქტორ რეიჩელ ჰოგის (Dr Rachel Hogg) თქმით, კონტენტის თუნდაც მცირე დროით ყურებით მიყენებული მნიშვნელოვანი ზიანი დიდ შეშფოთებას იწვევს იმ ადამიანების გამო, რომლებიც აპლიკაციას ყოველდღიურად საათების განმავლობაში იყენებენ.
“ნეგატიური გავლენისთვის დიდი რაოდენობით კონტენტის მოხმარება საერთოდ არ არის საჭირო”, — თქვა მან — “ჩვენ ვიცით, რომ ადამიანების უმეტესობა ბევრად მეტ დროს ატარებს TikTok-ზე, ვიდრე ჩვენი კვლევის მონაწილეები”.
სოციალური მედია, რომელიც მთავარ აქცენტს გარეგნობაზე აკეთებს, სერიოზულ დარტყმას აყენებს ადამიანების, განსაკუთრებით კი მოზარდების ფსიქიკასა და საკუთარი სხეულის აღქმას. ეს მოცემულობა აშკარას ხდის, რომ მხოლოდ პრობლემის დანახვა არ კმარა — საჭიროა მოქმედება. ექსპერტების აზრით, გამოსავალი ერთობლივ მუშაობაშია: სოციალურმა ქსელებმა საკუთარი პასუხისმგებლობა უნდა გაიაზრონ, მოზარდებს ვირტუალური სამყაროს კრიტიკულად შეფასება და მედიაწიგნიერება უნდა აუმაღლდეთ, მშობლებმა და მასწავლებლებმა კი მხარი დაუჭირონ მოზარდებს და ერთად იშრომონ ონლაინ სივრცის მავნე გავლენის შესამსუბუქებლად.
ნათარგმნია:
- BBC-ის სტატიიდან. ორიგინალი ვერსიის ნახვა შეგიძლიათ აქ.
- The Guardian-ის სტატიიდან. ორიგინალი ვერსიის ნახვა შეგიძლიათ აქ.
- The Guardian-ის სტატიიდან. ორიგინალი ვერსიის ნახვა შეგიძლიათ აქ.