ყოველთვიურად, სამ ბავშვზე, საშუალოდ გვჭირდება 3500 ლარზე მეტი, თანაც იმ პირობებში, როცა ძირითად პროდუქტებს სოფლიდან ბებია-ბაბუები გვიგზავნიან. აქ საუბარია მხოლოდ საბაზისო საჭიროებებზე და არა ისეთ შემთხვევებზე, როცა ბავშვს შეიძლება დასჭირდეს მედიკამენტები, სტომატოლოგთან ვიზიტი, სხვა პროფილის ექიმის დახმარება, ფსიქოლოგი და ა.შ.
მარიამ გაფრინდაშვილი, რომელიც საკუთარ გამოცდილებას გვიზიარებს, პროფესიით აღმოსავლეთმცოდნეა, თუმცა ამჟამად IT სფეროში მუშაობს. სამი შვილი ჰყავს — 16, 18 და 19 წლის. შვილებს ყოფილ ქმართან ერთად ზრდის და პასუხისმგებლობებსაც თანაბრად ინაწილებენ. თუმცა, არის რიგი სისტემური პრობლემები, რომლებიც საქართველოში დედობას უკიდურესად ართულებს, იქნება ეს გულგრილობა, სოციალური უთანასწორობა თუ საფრთხეები. მედია აპრილი მარიამს სწორედ ამ საკითხებზე ესაუბრა.
“სახელმწიფოსგან არასდროს მიგრძნია მხარდაჭერა” — მარიამ გაფრინდაშვილის ამბავი
“ჩემი გამოცდილებით, იყო დედა საქართველოში, ნიშნავს მუდმივ შიშსა და შფოთვაში ცხოვრებას, საკუთარ თავსა და გატაცებებზე უარის თქმას, უკიდეგანო პასუხისმგებლობის მარტო ტარებას, სახელმწიფოსგან და საზოგადოებისგან ნულოვანი მხარდაჭერის პირობებში”, — ამბობს მარიამი.
24 წლის იყო, როცა პირველად დედა გახდა. მაშინ მაგისტრატურას ამთავრებდა და სამეცნიერო მიმართულებით უნდოდა კარიერის გაგრძელება, თუმცა უძილო ღამეებისა და დამქანცველი დღეების ფონზე ეს რთული აღმოჩნდა. მიუხედავად ამისა, დრო რომ დაბრუნდეს, მაინც არაფერს შეცვლიდა.
მისი გამოცდილებით, დედობასთან ერთად, პროფესიული და ფინანსური სტაბილურობის შენარჩუნება საქართველოში განსაკუთრებით რთულია, რადგან მშობლებისთვის მხარდაჭერის მექანიზმები პრაქტიკულად არ არსებობს.
“სახელმწიფოსგან არასდროს მიგრძნია მხარდაჭერა, მხოლოდ რამდენიმე უფასო კონსულტაცია ორსულობისას […], რომლებიც რეალურ საჭიროებებს ვერ პასუხობდა, მით უმეტეს, რომ რთული ორსულობები მქონდა და მედიკამენტები მჭირდებოდა. სხვა არც რამე ბენფიტი მქონია, არც რამე მოლოდინები. დამსაქმებლისგან ძირითადად იყო გულგრილი დამოკიდებულება ან წნეხი. არასდროს, არსად მქონია რამე შეღავათი ან ემოციური მხარდაჭერა მაინც. ერთადერთი, მიმდინარე სამსახურში აქვთ შეღავათები დედებს, day off-ების სახით, განსაკუთრებით, თუ ჩვილი ბავშვები ჰყავთ”.
გარდა სახელმწიფოსგან მშობლების მხარდამჭერი პროგრამების არარსებობისა, მარიამს შვილების განათლებისა და განვითარების საკითხიც მუდმივად ადარდებს. ხარისხიან განათლებასა და დამატებით აქტივობებზე ხელი ბევრ ოჯახს არ მიუწვდება.
“რასაც დღემდე ვერ შევწვდით, არის ცურვა. ძალიან მინდოდა სამივე შვილის ცურვაზე ტარება, მაგრამ ისეთ თანხებზე ადიოდა, ფიზიკურად შეუძლებელი იყო. გარდა ამისა, ძალიან ძვირი ჯდება, მისცე ისეთი განათლება, რომ კონკურენტუნარიანი იყოს კარიერის დაგეგმვისას. კერძო სკოლაში სამი შვილის ტარება ფანტასტიკის სფერო იყო ჩვენთვის. შესაბამისად, საჯარო სკოლა იყო ერთადერთი არჩევანი, სადაც არის საკმაოდ არაჯანსაღი გარემო და სწავლების დაბალი დონე”.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია შვილების კეთილდღეობა და უსაფრთხოება ურბანულ გარემოში. მარიამი მიიჩნევს, რომ თბილისის ინფრასტრუქტურა ბავშვებისთვის უსაფრთხო არ არის: “ჩვენს ქალაქში ბავშვები არ უყვართ და მათ არ უფრთხილდებიან. უარესიც, ყველაზე ნაკლებად ბავშვები არიან დაცულნი — სკვერი იქნება ეს, ქუჩა, სკოლა თუ ტრანსპორტი”.
ამ დაუცველობის განცდას კონკრეტული გამოცდილებებიც ამყარებს.
“იყო შემთხვევა, როცა ჩემი შვილი კონტროლიორმა ტრანსპორტიდან სრულიად უცნობ ადგილას ჩააგდო, იმის გამო, რომ ხალხით გატენილ ავტობუსში ბილეთის აღება ვერ მოახერხა. ამ დროს ის 12 წლის იყო და ნებისმიერი რამ შეიძლებოდა დამართნოდა, აბსოლუტურად ნებისმიერი რამ. ამ ქალაქში არასდროს ვიცით, დენი დაგვარტყამს, შენობიდან ჩამოვარდნილი ნაწილი დაგვეცემა თავში, ჭაში ჩავვარდებით თუ ვინმე მოგვკლავს. ფაქტობრივად, ყოველი განვლილი დღის ბოლოს სახლში უვნებლად მისვლა არის გარემოებათა ბედნიერი დამთხვევა და არა ლოგიკური შედეგი”.
დემორალიზებული და თვითგადარჩენის რეჟიმზე გადასული მარიამი მხოლოდ იმაზე ფიქრობს, შვილები ქვეყნიდან როგორ წაიყვანოს, რათა ნორმალური ცხოვრების შანსი ჰქონდეთ ნორმალურ საზოგადოებაში.
რა იწვევს დაბალ შობადობას?
თუ მარიამი შვილებთან ერთად ქვეყანას დატოვებს, ეს მხოლოდ ერთი ოჯახის ისტორია არ იქნება — სტატისტიკურ მონაცემებში ეს იქნება კიდევ 4 მოქალაქე, რომელიც უცხოეთში გაემგზავრება.
2025 წელს საქართველოდან 114 374 ადამიანი წავიდა. ქვეყნიდან წამსვლელთა რაოდენობამ მატება 2021 წლიდან დაიწყო და 2023 წელს მაქსიმუმს — 245 064 მოქალაქეს მიაღწია. მართალია, 2024-2025 წლებში სტატისტიკური მონაცემები კლებადია, მაგრამ მთავარი პრობლემა უცვლელია: ქვეყანას ტოვებს სამუშაო ასაკის, დემოგრაფიულად ყველაზე აქტიური მოსახლეობა.
მაგალითად, საქსტატის მონაცემებით, 2025 წელს წასულებიდან 98 227 ადამიანი 15-დან 64 წლამდე ასაკის იყო, 11 158 — ბავშვი, ხოლო 4 989 — ხანდაზმული, 65+ ასაკის. ვინაიდან ქვეყანას ძირითადად ის თაობა ტოვებს, ვისაც შვილების გაჩენა და გაზრდა შეუძლია, შესაძლოა, სწორედ ეს იყოს ერთ-ერთი მიზეზი, რომ საქართველოში ბუნებრივი მატება უარყოფითია. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ყოველწლიურად იმაზე მეტი ადამიანი კვდება, ვიდრე იბადება.
მინიმალური მხარდამჭერი პროგრამები, შეჩერებული კარიერა, მუდმივი შფოთვა, ემოციური გადაწვა, გულგრილობა შრომით ბაზარზე, გაძვირებული პროდუქტი და ჯანდაცვა, მოუწესრიგებელი და ბავშვებისთვის საფრთხის შემცველი ურბანული ინფრასტრუქტურა, შრომითი ბაზრის პირობების შეუსაბამობა მომუშავე მშობლის საჭიროებებთან — ეს ის რეალური ბარიერებია, რომელთა წინაშეც დღეს საქართველოში ძალიან ბევრი მშობელი დგას.
მიუხედავად ამისა, ქართული ოცნება ამტკიცებს, რომ შობადობის მაჩვენებლის შემცირებასა და დემოგრაფიულ კრიზისს სოციალური მიზეზი არ აქვს და ფაქტს, რომ ყოველწლიურად იმაზე მეტი ადამიანი კვდება, ვიდრე იბადება, აბსტრაქტულ ცნებებს — “ლიბერალურ მსოფლმხედველობასა” და “გენდერულ პოლიტიკას” უკავშირებს. საპირისპიროზე მეტყველებს დედებისა და ოჯახების გამოცდილება, ადამიანების უფლებების მხრივ არსებული სტატისტიკა და საერთაშორისო ანგარიშები.
ადამიანის უფლებებისა და გენდერის მკვლევრის, ლიკა ჯალაღანიას თქმით, მიუხედავად გლობალური ანტი-გენდერული და ანტი-დემოკრატიული ძალების მცდელობისა, შობადობის დაბალი მაჩვენებლები იდეოლოგიურ ჭრილში განიხილონ და ეს გენდერულ სამართლიანობას დააბრალონ, შობადობის დაბალი მაჩვენებლების ერთ-ერთი მიზეზი არა გენდერული თანასწორობა, არამედ პირიქით, ამ თანასწორობის არარსებობაა.
“სინამდვილეში, არსებულ გლობალურ კაპიტალისტურ საზოგადოებაში, სადაც საცხოვრისი, კვება, განათლება და ჯანდაცვა ფუფუნებად იქცა, და საშინაო შრომის ტვირთის დიდი ნაწილი კვლავ ქალების მხრებზე დგას, ახალგაზრდები სულ უფრო გადაავადებენ მშობლობას, სწორედ იმის გამო, რომ სათანადო გარემოპირობები, საკუთარი სახლი, სტაბილური სამსახური, ხელმისაწვდომი ჯანდაცვა არ აქვთ და არ ჰყავთ ისეთი პარტნიორი, რომელიც თანაბარ პასუხისმგებლობას აიღებს შვილზე ზრუნვაზე”.
შობადობის მაჩვენებელი გლობალურად იკლებს. უფრო მეტიც — ვარაუდობენ, რომ მსოფლიო მოსახლეობა ამ საუკუნის განმავლობაში მაქსიმალურ ნიშნულს მიაღწევს, რის შემდეგაც კლებას დაიწყებს.
ეკონომიკური მდგომარეობა, საცხოვრებლისა და პროდუქტების მაღალი ფასები, არასტაბილური სამუშაო პირობები, გენდერული დისკრიმინაცია, პარტნიორებისა და თემების მხარდაჭერის ნაკლებობა, დაბალი ხარისხის სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანდაცვა, ბავშვზე ზრუნვის ან განათლების ხელმისაწვდომობის ნაკლებობა, მომავლის შიში, ომი და სხვა გარემო ფაქტორები, გენდერული სტერეოტიპები და სექსისტური ნორმები — გაეროს მოსახლეობის ფონდის (UNFPA) მასშტაბურ კვლევაში მრავალი მიზეზია დასახელებული, რაც ხელს უშლის ოჯახის დაგეგმვასა და შობადობის რაოდენობის ზრდას გლობალურად.
“მინდა შვილები, მაგრამ დროის გასვლასთან ერთად ეს უფრო და უფრო რთული ხდება. ჩემს ქალაქში სახლს ვეღარ იყიდი და ბინის ქირაც უკვე მიუწვდომელია. არ მსურს ბავშვის გაჩენა მაშინ, როდესაც გარშემო ომია და პლანეტაზე მდგომარეობა უარესდება — თუ ეს იმას ნიშნავს, რომ ბავშვი ამ ყველაფრის გამო დაიტანჯება”.
“მყავს ერთი შვილი, მაგრამ მეტის ყოლას არ ვგეგმავ. ამის შესაძლებლობა არ მაქვს ფინანსური არასტაბილურობის, დასაქმების რისკების, მიუწვდომელი საცხოვრებლისა და იმ მაღალი ხარჯების გამო, რაც ბავშვზე ზრუნვასა და განათლებას სჭირდება”.
ეს ამონარიდები UNFPA-ს ანგარიშიდანაა, თუმცა პრობლემები და წუხილები ჩვენთანაც მსგავსია. მაგალითად, საქართველოში ყოველდღიური ცხოვრება სულ უფრო ძვირდება, რასაც ოფიციალური სტატისტიკაც ადასტურებს. საქსტატის უახლესი მონაცემების მიხედვით, 2026 წლის აპრილში, გასული წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით, ფასები საშუალოდ 5.9%-ით გაიზარდა, ხოლო მხოლოდ ერთ თვეში, პროდუქტები და მომსახურება 1.7%-ით გაძვირდა.
აპრილში ფასების ზრდა ყველაზე მეტად სამ ძირითად მიმართულებაზე აისახა: საცხოვრებლისა და კომუნალური მომსახურების ხარჯები 5.8%-ით გაიზარდა, ტანსაცმლისა და ფეხსაცმლის — 5.3%-ით, ხოლო ტრანსპორტის — 4.9%-ით. ამავდროულად, სტაბილურად იზრდება ფასები პირველადი მოხმარების პროდუქტებზე, ჯანდაცვაზე, კვებისა და გართობის სერვისებზეც.
პროდუქტებისა და მომსახურების გაძვირების პარალელურად, იმავე ტემპით არ იზრდება შრომის ანაზღაურება. შედეგად, ადამიანებს ყოველთვიურად სულ უფრო მეტი თანხის გადახდა უწევთ იმავე საჭიროებებისთვის, რაშიც თვეების თუ წლების წინ გაცილებით ნაკლებს ხარჯავდნენ. ფინანსური არასტაბილურობა და მომავლის უპერსპექტივობის განცდა კი ხშირად პირდაპირ აისახება იმაზე, იღებენ თუ არა ადამიანები გადაწყვეტილებას, გახდნენ მშობლები.
ლიკა ჯალაღანია გაეროს მოსახლეობის ფონდის კვლევის მონაცემებს იშველიებს და აზუსტებს, რომ მთელ მსოფლიოში ადამიანებს იმაზე ნაკლები შვილი ჰყავთ, ვიდრე სურთ. კვლევის მიხედვით, რესპონდენტების 39%-მა სასურველი რაოდენობის შვილის ვერყოლის მიზეზად ფინანსური გამოწვევები დაასახელა, 21%-მა კი უმუშევრობა და სამსახურის/დასაქმების არასტაბილურობა.
“აღნიშნული მონაცემები მიუთითებს, რომ ნამდვილად, საქართველოშიც და მსოფლიოშიც, შობადობის კლებას აქვს იდეოლოგიური მსაზღვრელი, ოღონდ არა თანასწორობის ან სექსუალობის ავტონომიის რწმენის “იდეოლოგიის”, არამედ იმ იდეოლოგიის, რომლითაც იერარქიაში მყოფი მდიდარი კლასი სახელმწიფო და საზოგადოებრივი რესურსების მიტაცების და მომხვეჭელობის ხარჯზე მდიდრდება ხალხის გაღარიბების პარალელურად. ეს ის იდეოლოგიაა, რომელიც ხალხს ძარცვავს, აღარიბებს, შვილების ყოლის საშუალებას უკარგავს და მიღებულ ყოფას მასვე აბრალებს. ძალიან დიდი პოლიტიკური შეცდომაა, დააბრალო საქართველოში მცხოვრებ და ემიგრაციაში გადახვეწილ მშრომელ ქალებს შობადობის შემცირება, მაშინ, როცა ამაზე პასუხისმგებელია სახელმწიფო და მისი ანტი-სოციალური პოლიტიკა”, — ამბობს ლიკა.
ქართული ოცნების პრემიერმინისტრმა, ირაკლი კობახიძემ დემოგრაფიულ კრიზისზე საუბრის დროს 90-იანი წლების მაგალითიც მოიყვანა იმ კონტექსტით, რომ საქართველოში არსებული სერიოზული კრიზისის პირობებშიც კი, შობადობა დღევანდელთან შედარებით მაღალი იყო. ლიკა განმარტავს, რომ ეს არგუმენტი მნიშვნელოვან მეთოდოლოგიურ შეცდომაზეა დაშენებული. ის არსებითად მცდარს უწოდებს დაშვებას, თითქოს 90-იანი წლები 2026 წელთან პირდაპირ შედარებადია და განმარტავს, რომ ამის უკან რიგი სოციალური, ეკონომიკური, კულტურული, ტექნოლოგიური თუ პოლიტიკური გარდაქმნები დგას, რაც ამ ორ დროებას ერთმანეთთან შეუპირისპირებელს ხდის.
“სინამდვილეში, უკვე 1990-იან წლებში შობადობა დაბალი ტენდენციით ხასიათდებოდა და პოსტ-საბჭოთა ინერციით მიმდინარეობდა. მცირედით იზრდება ნაციონალური მოძრაობის ხელისუფლებაში მოსვლის პირველ პერიოდში, მაგრამ მალევე იწყებს კლებას; ის კვლავ იზრდება ხელისუფლების ცვლილების შემდგომ, მაგრამ ასევე მალევე იწყებს უკუსვლას. აღნიშნული მონაცემები კი სახელმწიფოსთვის უნდა იყოს მიმანიშნებელი, რომ ეს ცვლილებები ყოველთვის კავშირშია გარემოფაქტორებთან, პოლიტიკასთან, მომავლის ხედვასთან, იმედთან და უიმედობასთან. სწორედ ამიტომ ჩანს მატება ხელისუფლების ცვლილების პირველ წლებში და მცირდება მას შემდეგ, რაც ის იმედებს აცრუებს”.
საპირწონედ, ლიკა ასახელებს იმ რეალურ ფაქტორებს, რომელთა გამოც შობადობის მაჩვენებლი შემცირებული ან გადავადებულია როგორც საქართველოში, ისე მთელ მსოფლიოში:
- სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა და მოწყვლადობა;
- სამუშაოს არასტაბილურობა და გაურკვევლობა მომავალთან დაკავშირებით;
- პოლიტიკური არასტაბილურობა, ნიჰილიზმი და მუდმივი გეო-პოლიტიკური კრიზისები;
- კლიმატის ცვლილება და ეკოლოგიური კატასტროფები;
- გენდერული უთანასწორობა, ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობის ბარიერები, ზრუნვის შრომის აუღიარებლობა და გადაუნაწილებლობა;
- ფერტილობასთან დაკავშირებული გამოწვევები (უშვილობა) და მხარდამჭერი გარემოს/სისტემის არარსებობა.
“შვილების არგაჩენა მსოფლმხედველობის შეცვლის ბრალი კი არა, მწარე რეალობის შედეგია”
მედია აპრილს თავის გამოცდილებას უზიარებს კიდევ ერთი რესპონდენტი — 35 წლის მარი. იგი 8 წლის შვილთან ერთად თბილისში ცხოვრობს და ამბობს, რომ მისთვის ბავშვის აღზრდის ხარჯებს შორის ყველაზე არაპროგნოზირებადი ჯანდაცვაა:
“ვინაიდან, ჩემი შვილის ასაკი უკვე სცილდება საყოველთაო დაფინანსების ფარგლებს, სამედიცინო ხარჯების დაფარვა სრულად გვიწევს. სტანდარტული ამბულატორიული თუ სტომატოლოგიური ვიზიტი საშუალოდ 100-150 ლარი ჯდება, რასაც ხშირად დაახლოებით 100 ლარის მედიკამენტებიც ემატება. ადგილობრივ ბაზარზე ვიტამინებისა და მოვლის საშუალებების კატასტროფული ფასების გამო, მათ ხშირად უცხოეთიდან ვიწერ. ქვეყანაში არსებული ფასების ფონზე, წარმოდგენაც მზარავს, რა ფინანსური გამოწვევაა სპეციფიკური საჭიროებების (ალერგიები, განსაკუთრებული დიეტა) მქონე ბავშვების აღზრდა”.
მისი თქმით, სუპერგმირის შესაძლებლობებია საჭირო იმისთვის, რომ საქართველოში იყო დასაქმებული დედა, რომელიც ბავშვს მარტო ზრდის და, ამავდროულად, იცავს ჯანსაღ ბალანსს სამსახურს, დედობასა და პირად ცხოვრებას შორის. ერთ-ერთ მაგალითად ასახელებს იმას, რომ სამუშაო დღე 09:00-დან 18:00 საათამდეა, ხოლო სკოლაში საგაკვეთილო პროცესი 13:00 საათზე სრულდება. მარის თქმით, თითქოს სახელმწიფო არჩევანის წინაშე გაყენებს — თუ დასაქმებული ხარ, ან უნდა გყავდეს ძიძა, რომელიც სოლიდურ ფინანსებთანაა დაკავშირებული, ან მთელი ტვირთი ოჯახის ხანდაზმულ წევრებს გადააბარო.
“სისტემა არ გეხმარება, რომ იყო როგორც რეალიზებული თანამშრომელი, ისე მშვიდი, “ხარისხიანი” მშობელი. საზოგადოებრივ დონეზე არსებობს გარკვეული თანაგრძნობა, თუმცა ეს მხარდაჭერა ხშირად მხოლოდ მორალურია და ვერ გადადის პრაქტიკაში. ერთადერთი სოციალური მხარდაჭერა ისევ უახლოესი ადამიანების (მაგალითად, დედის) უპირობო სიყვარულსა და დახმარებაზე გადის. თუმცა, როგორც კი ამ დახმარებას იყენებ, მუდმივად ჩნდება შინაგანი უხერხულობა და დანაშაულის მუდმივი გრძნობა, რომ სხვას ტვირთავ საკუთარი პასუხისმგებლობებით”.
ამბობს, რომ მხარდაჭერის ყველაზე მყარი და ქმედითი რგოლი, მშობლების გარდა, დამსაქმებელია. სახელმწიფოს მხრიდან კი, რეალურ მხარდაჭერას ყველაზე ნაკლებად გრძნობს.
ბევრ მარტოხელა დედას კი დამსაქმებელშიც არ უმართლებს და არჩევანის გაკეთება უწევს, რადგან მშობლების სამუშაო და შვილების საგანმანათლებლო საათები ერთმანეთს აცდენილია. ამის შესახებ აღნიშნულია სახალხო დამცველის ანგარიშშიც:
“ქალთა თანასწორუფლებიანობის კუთხით, განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს შემთხვევები, როდესაც მარტოხელა დედები სამუშაო გრაფიკის მოდიფიცირებას ითხოვდნენ და მოთხოვნის დაუკმაყოფილებლობის გამო, სამსახურიდან წასვლის არჩევანის წინაშე დგებოდნენ”.
მარის სურს, კიდევ იყოლიოს შვილები, მაგრამ ეს სურვილი უნელდება, როგორც კი ახსენდება მაღალი ფასები ბავშვის საკვებზე, მოვლის საშუალებებსა თუ მედიკამენტებზე, ასევე, თუ რამდენად მძიმეა ორსულობისა და მშობიარობის შემდგომ ქალის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, რომლის დასაძლევადაც სახელმწიფოს არანაირი მხარდამჭერი სერვისი არ გააჩნია.
“შვილების არგაჩენა მსოფლმხედველობის შეცვლის ბრალი კი არა, იმ მწარე რეალობის შედეგია, რომ დღეს ქვეყანაში არ გვაქვს ეკონომიკური სტაბილურობის, ხარისხიანი ჯანდაცვის, ხელმისაწვდომი განათლებისა და უსაფრთხო გარემოს მინიმალური გარანტიებიც კი”.
ისეთ ქვეყანაში სურს ცხოვრება, სადაც ინფრასტრუქტურა, ჯანდაცვა და სოციალური გარემო მშობელს მხარს დაუჭერს და მისცემს შესაძლებლობას, შვილი არა შიშისა და მუდმივი სტრესის, არამედ სიმშვიდისა და დედობით ტკბობის ატმოსფეროში გაზარდოს.
“ბავშვი არ უნდა დარდობდეს, რომ საკვები არ აქვს”
სოციალურად დაუცველი ბავშვების ყოველთვიური დახმარება, ფინანსური მხარდაჭერის პროგრამები სამი ან მეტი შვილის მქონე ოჯახებისთვის, დაბალი შობადობის მქონე რეგიონებში და მაღალმთიან დასახლებებში მცხოვრები ოჯახებისთვის ყოველ ახალშობილზე თვიურ დახმარება, დედათა და ბავშვთა დაცვის მიმართულებით არსებული სერვისები, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა — ეს იმ პროგრამების ჩამონათვალია, რომლებსაც ქართული ოცნების ჯანდაცვის მინისტრი, მიხეილ სარჯველაძე ოჯახების მხარდამჭერ საერთაშორისო სამიტებსა და ფორუმებში მონაწილეობის დროს ახსენებს, როგორც ქვეყანაში ოჯახების გაძლიერების მიზნით განხორციელებულ პროგრამებს.
თუმცა, ოჯახების გამოცდილებით, პროგრამები არასაკმარისია, ფინანსური და სოციალური პრობლემები კი, ხელშესახები და გადაუჭრელი. ამის ნათელი მაგალითია როგორც ინდივიდუალური ისტორიები, ასევე თემატურ პოსტებზე მოქალაქეების გამოხმაურებები:
“ფასებს გადახედეთ აფთიაქებში, ბავშვთა კვება, საფენები, მედიკამენტები როგორაა გაზრდილი. ასევე, სამსახურებში არავის მოსწონს პატარა ბავშვიანები”.
“ბავშვი არ უნდა დარდობდეს იმაზე, რომ საკვები არ აქვს და არ უნდა ტიროდეს იმაზე, რომ შია და სცივა”.
“2 შვილი რომ არჩინო, ხაზს ვუსვამ — ა რ ჩ ი ნ ო!!! და არა აცხოვრო, იმდენი ხარჯი აქვს მშობელს, იმდენ პრობლემას აწყდება, რომელი ერთი პუნქტი უნდა გამოვყო, აღარც ვიცი”.
დემოგრაფიულ კრიზისზე საუბრის დროს უნდა გავითვალისწინოთ, რომ საქართველოში უამრავი წყვილია, რომელსაც ძალიან უნდა შვილი, მაგრამ არ აქვს ფინანსები, იკვლიოს და იმკურნალოს არდამდგარი ან შეწყვეტილი ორსულობის მიზეზი — გვეუბნება მელანო მახარაძე. ის პროფესიით ფსიქოლოგია, ბათუმში ცხოვრობს და 11 თვის შვილს ზრდის.
“ხშირად ორსულობა/მშობიარობის ხარჯებს უსწრებს რეპროდუქციული კვლევები და ამ პრობლემის მკურნალობა, რომელსაც საყოველთაო ჯანდაცვა კი არა, კერძო დაზღვევაც კი არ ანაზღაურებს. ასევე, არაანაზღაურებადია ვიტამინოთერაპია და ჰორმონალური თერაპია, რაც ერთ-ერთი საშენია წარმატებული ორსულობისა და ნაყოფის შენარჩუნებისა და ზრდა-განვითარებისთვის”.
მელანოსთვის სახელმწიფოს დაფინანსებით ორსულობა/მშობიარობა უფასო იყო. გარდა ამისა, აჭარის რეგიონში ხორციელდება მძიმე მეტალებზე უფასო სკრინინგ-პროგრამა კონკრეტულ ჯგუფებზე, მათ შორის, ორსულებზე და ამ პროგრამითაც ისარგებლა. ამბობს, რომ ბავშვის სამედიცინო სკრინინგი და ვაქცინაციაც დაფინანსებულია, რაც შეღავათია, მაგრამ არასაკმარისი, რადგან მედიკამენტები ან სპეციფიკური, არაგეგმიური კვლევები არ ფინანსდება.
“მშობიარობის შემდეგ დედას განსაკუთრებული მხარდაჭერა სჭირდება, თუნდაც ახალშობილის მოვლის სწავლება, რაც ევროპის ქვეყნებში მიღებული პრაქტიკაა და მნიშვნელოვნად ეხმარება როგორც ბავშვს, ასევე, დედას. გარდა ამისა, მშობიარობის შემდგომ და ლაქტაციის პროცესში ქალის ორგანიზმი მნიშვნელოვნად სუსტდება და სჭირდება ვიტამინები, რომლებიც საკმაოდ ძვირადღირებულია. პატარას საჭიროების უზრუნველყოფასთან ერთად, დედა საკუთარი თავისთის ვეღარ იმეტებს ფინანსებს და ხშირად რჩება გამოფიტული ორგანიზმი, განადგურებული ნერვული სისტემა”.
ისურვებდა, სახელმწიფომ უზრუნველყოს პირველადი დახმარების კურსები და ფუნქციური მშობელთა სკოლა. იხსენებს საკუთარ გამოცდილებას, როდესაც ორი თვის განმავლობაში იბრძოდა სრულად ლაქტაციაზე გადასასვლელად. ამ პროცესში ფეისბუქ ჯგუფი “ლაქტაცია და განვითარება” დაეხმარა, რომელიც სხვა ქალების მიერ, მოხალისეობრივ საფუძვლებზე შეიქმნა. სწორედ ამ სივრცეში მიიღო შესაბამისი პროფესული და პრაქტიკული რჩევები.
“დედობა საქართველოში ნიშნავს, რომ ერთდროულად ზრუნავდე ოჯახის კეთილდღეობაზე, სამსახურში ნაყოფიერ საქმიანობაზე, სოციალურ წრეში აქტიურ კომუნიკაციაზე და თვის ხარჯების სწორად ბიუჯეტირებაზე. და, რაც ყველაზე რთულია, უნდა დაიცვა პირადი საზღვრები, როგორც დედამ, რადგან ყველამ შენზე “უკეთ იცის” რა სჭირდება შენს შვილს — რა აჭამო, რა უყიდო, როგორ ესაუბრო, რძე ჰყოფნის თუ არა და ა.შ. რაც პირადად ჩემთვის, ყველაზე დიდი წითელი ხაზია”.
გარდა ამისა, მელანო ხაზს უსვამს, რომ მისი თაობის დედებს უწეთ, მუდმივად ხელმისაწვდომი იყვნენ შვილებისთვის, რადგან ალტერნატივად გაჯეტები რჩება. მას ოჯახის წევრებისა და დამსაქმებლის მხარდაჭერის მხრივ გაუმართლა — დეკრეტული შვებულების შემდეგ ბავშვზე ზრუნვის პასუხისმგებლობა ბავშვის ბებიამ აიღო, მელანოს კი შესაძლებლობა მიეცა, აქტიურად გაეგრძელებინა პროფესიული საქმიანობა. გარდა ამისა, მისი დამსაქმებელიც ითვალისწინებს დაგეგმილ თუ დაუგეგმავ შემთხვევებს.
“ალბათ, ძალიან ცოტა დედაა ჩემნაირ “ფუფუნებაში”. ვგულისხმობ იმას, რომ მყავს დამხმარეები, რომლებიც მორალურად და ხშირად ფინანსურადაც გვიჭერენ მხარს. ასევე, ჩემს შვილს, საბედნიეროდ, არ აქვს ჯანმრთელობის პრობლემები, ძუძუთი იკვებება და გაგვიმართლა იმაშიც, რომ მასზე უფროსი დეიდაშვილები და ბიძაშვილები ჰყავს, რომლებისგანაც ძალიან ბევრი საჭირო ნივთი ერგო.
ყველაზე ძვირი არის დრო და ნერვები, რომლებსაც ვხარჯავ უსაფრთხო საკვებისა თუ საბავშვო ნივთების შერჩევისას. ამ ეტაპზე ჩემი შვილი 11 თვის არის და ბევრი გამოწვევა არ მაქვს, თუმცა რაც მყარი კვება დაიწყო, მუდმივ თავის ტკივილად მექცა სად ვიყიდო და რომელი პროდუქტი იქნება უსაფრთხო”.
როგორ ცხოვრობენ ბავშვები საქართველოში?
ბავშვთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული მათი ჯანმრთელობის დაცვასთან, კეთილდღეობასთან, განვითარების შესაძლებლობებთან და, ზოგადად, ძირითადი უფლებების სრულფასოვან რეალიზებასთან. ვნახოთ, სხვადასხვა საჯარო კვლევისა და მონაცემის მიხედვით, როგორ არიან უკვე დაბადებული ბავშვები საქართველოში.
სტატიაზე მუშაობის პარალელურად, თბილისში, მთავრობის ადმინისტრაციასთან, დიუშენის კუნთოვანი დისტროფიის მქონე ბავშვების მშობლები წამლის მოთხოვნით ორმოცდამეოთხე ღამეს ათენებენ. საქართველოში ამ მძიმე, სიცოცხლისთვის საშიში დაავადებით 100-მდე ბავშვი და მოზარდი ცხოვრობს. უკვე წელზე მეტია, მშობლები სახელმწიფოსგან შვილების სიცოცხლის გასახანგრძლივებელი ახალი მედიკამენტების შემოტანას ითხოვენ. მიხეილ სარჯველაძის თქმით, მსოფლიოს სხვადასხვა წამყვანი სპეციალისტებისგან მედიკამენტებთან დაკავშირებით ინფორმაციას აგროვებენ, ხოლო კობახიძე მიიჩნევს, რომ ხელშესახები შედეგისთვის საკითხთან დაკავშირებით რაციონალური გადაწყვეტილებაა მისაღები და არა ემოციური.
სიღარიბე — საქართველოში გამოკითხულ მოსწავლეთა 77% ამბობს, რომ სკოლაში მისვლის დროს ხანდახან (42%) ან ყოველთვის (35%) განიცდის შიმშილის გრძნობას, რაც პირდაპირ გავლენას ახდენს წიგნიერებაში მოსწავლეთა დაბალ შედეგებზე. სიღარიბე კვლავ ერთ-ერთი უმთავრესი გამოწვევაა ქვეყანაში, რაც, თავის მხრივ, ადამიანის ყველა უფლების რეალიზაციაზე ახდენს უარყოფით გავლენას და კიდევ უფრო ამძიმებს კონკრეტული ჯგუფების მდგომარეობას.
მაგალითად საქართველოში სიღარიბე უბიძგებს ბავშვებს ჩაერთონ ბავშვთა შრომაში, განსაკუთრებით ისეთ არაფორმალურ სექტორებში, როგორიცაა სოფლის მეურნეობა და ნარჩენების შეგროვება.
განათლება — მოსწავლეთა შეფასების საერთაშორისო პროგრამაში (PISA) საქართველოს მიერ ნაჩვენები შედეგები ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის წევრი და პარტნიორი ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელზე დაახლოებით ორჯერ დაბალია, რაც იმის მანიშნებელია, რომ საქართველოში სწავლის ხარისხი გამოწვევად რჩება. სწავლის შედეგებზე დიდ გავლენას ახდენს სოციო-ეკონომიკური სტატუსი, გეოგრაფიული ადგილმდებარეობა და ეთნიკური უმცირესობების სწავლების ენა.
კვლავ პრობლემად რჩება საგანმანათლებლო დაწესებულებების რაოდენობა და ინფრასტრუქტურა. მაგალითად, ქვეყნის მასშტაბით 297 საჯარო სკოლაში სასწავლო პროცესი ორ და მეტ ცვლაში, მათ შორის, 22 სკოლის შემთხვევაში — სამ ცვლაში მიმდინარეობს, რაც უმეტესად მოსწავლეთა დიდი კონტინგენტით არის განპირობებული. სახალხო დამცველის ანგარიშში ვკითხულობთ: “საყურადღებოა, რომ ცვლების რაოდენობა, განსაკუთრებით კი სამცვლიანი რეჟიმი, უარყოფითად აისახება ბავშვების კლასგარეშე და არაფორმალურ აქტივობებში ჩართვისა და მათი განვითარების შესაძლებლობაზე”.
ხოლო საბავშვო ბაღებში ჯგუფების გადატვირთულობაზე, ინფრასტრუქტურული ხარვეზებზე, კვების საკითხებსა და ადამიანური რესურსის ნაკლებობაზე ომბუდსმენის სხვადასხვა ანგარიშში წლების განმავლობაში იწერებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნის მასშტაბით 2023 წლიდან საბავშვო ბაღების მშენებლობის პროგრამა მიმდინარეობს, დაგეგმილი პროექტების დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ არ შეუსრულებელა, ამის შესახებ სახალხო დამცველის უახლეს ანგარიშშიც არის ჩაწერილი.
ჯანმრთელობა — გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF) კვლევის თანახმად, ბავშვების 99.8% ჰაერის დაბინძურების ზემოქმედებას განიცდის, ხოლო შინამეურნეობების 24.9% წყლის დაბინძურებულ წყაროებზეა დამოკიდებული. ქალაქებში, განსაკუთრებით კი თბილისში, ბავშვები ჰაერის დაბინძურების მომატებული რისკების წინაშე დგანან, ხოლო სოფლის მოსახლეობისთვის პრობლემაა არასათანადო წყალი, სანიტარული და ჰიგიენური პირობები.
მრავალინდიკატორული კლასტერული კვლევის (MICS 2018) შედეგების თანახმად, ბავშვების 41%-ს სისხლის შემადგენლობაში ტყვიის მაღალი შემცველობა აღმოაჩნდა.
მხოლოდ 2025 წელს ავტოსაგზაო შემთხვევების დროს 1151 ბავშვი და მოზარდი დაშავდა, 27 კი დაიღუპა.
სხვა სისტემურ ხარვეზებთან ერთად, პრობლემურია შშმ პირთა ჯანმრთელობის უფლების რეალიზება. მაგალითად, 2025 წლის იყო შემთხვევა, როდესაც 18 წლის შშმ ბიჭის დედა თბილისის სამმა კლინიკამ არ მიიღო, მეოთხე კლინიკაში კი რამდენიმესაათიანი ლოდინის შემდეგ მიიღეს.
ძალადობა და ადრეულ ასაკში ქორწინება — 2025 წელს ჯამში ბავშვთა მიმართ სხვადასხვა ფორმით ძალადობის 1560 შემთხვევა გამოვლინდა. ომბუდსმენის თანახმად, სტატისტიკა ფრაგმენტული და არასრულია. ფიზიკური ძალადობის მსხვერპლი გახდა 329 ბავშვი, ფსიქოლოგიური ძალადობის — 594 ბავშვი, სექსუალური ძალადობის — 170 ბავშვი, ხოლო უგულებელყოფის — 381 ბავშვი.
ბავშვობის ასაკში ქორწინება კვლავაც პრობლემად რჩება — 2024 წლის მონაცემებით, 20-24 წლის ქალების 6.9 პროცენტი 18 წლამდე ასაკში დაქორწინდა.
მითები და რეალობა
სკანდინავიის ქვეყნებში, სადაც გენდერული თანასწორობა მაღალია, ევროპის კავშირის ქვეყნებს შორის ყველაზე მაღალი შობადობის მაჩვენებელია.
სამხრეთ კორეასა და იაპონიას, რომლებიც არ არიან "ლიბერალური იდეოლოგიის" ცენტრები, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი შობადობის მაჩვენებლები აქვთ.
რაც შეეხება პოლონეთსა და უნგრეთს, მონაცემები აჩვენებს, რომ მიუხედავად მათი კონსერვატიული დემოგრაფიული პოლიტიკისა, ამ ქვეყნებში შობადობა არ ხასიათდება ზრდის ტენდენციით.
შობადობის საკითხი, ზოგადად, პარადოქსებით ხასიათდება და საკმაოდ კომპლექსურია, მაგრამ ეს პარადოქსები ახსნას ექვემდებარება, კობახიძე კი, სწორედ ამ პარადოქსებით ცდილობს საზოგადოება “იდეოლოგიის” დამაზიანებელ ეფექტებში დაარწმუნოს, ამბობს ლიკა ჯალაღანია:
” ის ფაქტი, რომ განვითარებულ ქვეყნებში შობადობა დაბალია, ცხადია, ქალებისათვის მეტად თანასწორი გარემოს შექმნის შედეგიცაა, მაგრამ ეს არც ერთადერთი და არც მთავარი ამხსნელი არ არის. მთავარი ამხსნელი კვლავ არის არსებული გლობალური ეკონომიკური მოდელი, რომელშიც ბავშვის გაზრდა ძალიან დიდი ხარჯია. ღარიბ ქვეყნებში შობადობა მართლაც შედარებით მაღალია, მაგრამ ამის მიზეზი არის არა იდეოლოგია, არამედ “ბავშვის” ღირებულება (ასეთ ქვეყნებსა და საზოგადოებებში ბავშვი შრომითი და სოციალური დაცვის, და შესაბამისად, სამომავლო სიღარიბისგან დაცვის რესურსია), კონტრაცეპტივებზე დაბალი ინფორმაცია და დაბალი მისაწვდომობა, სექსუალური განათლების არარსებობა და სხვა”.
ლიკა ხაზს უსვამს, რომ ქალები არ არიან მხოლოდ დედები, არამედ მშრომელები, პოლიტიკოსები, მეცნიერები, ინჟინრები, დიასახლისები თუ მასწავლებლები, და რაც მთავარია, მოქალაქეები. შობადობის პოლიტიკის საკითხი ნებისმიერი ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი საკითხია, მაგრამ ის არ შეიძლება უფლებების შეზღუდვის გზით გადაიჭრას და ქალების როლი მათ მხოლოდ ერთ იდენტობაზე — დედობაზე დავიდეს.
“რა ქნან იმ ქალებმა, ვისაც სურდა და შვილი ვერ გააჩინა? არ არიან საკმარისი ადამიანები? საკმარისი მოქალაქეები? ვინმეზე ნაკლები წვლილი შეაქვთ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში?”
“შვილების გაჩენის სურვილი პიროვნული და ინტიმურია, მაგრამ პოლიტიკური და სოციალურიც. ბევრი შვილის გაჩენისკენ მოწოდება ვერასდროს გამოიღებს შედეგს, თუ სახელმწიფოს ეს შვილები მხოლოდ იაფ მუშახელად, კაპიტალად ან გეო-პოლიტიკურ რესურსად სჭირდება, რომელსაც არც ადეკვატურ განათლებას აძლევს, არც სათანადო ჯანდაცვას სთავაზობს, არც ჯანსაღ და სუფთა გარემოს და არც თავისუფლებას”.
მშობლობის წახალისებას კომპლექსური პოლიტიკური ჩარევები და მექანიზმები სჭირდება — დაწყებული ურბანული და რურალური დაგეგმარებიდან, დამთავრებული საბავშვო ბაღებში სადილის რაციონის შემადგენლობით თუ სასკოლო კვების უზრუნველყოფით, ჯანსაღი ცხოვრების წესის წახალისებით.
ლიკას თქმით, ვისაც შვილის ყოლა სურს, სახელმწიფო მხარდამჭერ პროგრამებს უნდა სთავაზობდეს — “განურჩევლად დასაქმების სტატუსისა, ყველა ახალი მშობლის ფინანსური და სოციალური დახმარება, დასაქმებული დედებისა და მამების ანაზღაურებადი შვებულება ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლის გამო; მამების მიერ ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით სარგებლობის წახალისება, დასაქმების ადგილების ზრუნვის მხარდამჭერი პოლიტიკით აღჭურვა; ფიზიკურად და სოციალურად ხელმისაწვდომი ზრუნვის ინფრასტრუქტურის შექმნა, რომელიც იქნება მაღალი ხარისხის; საცხოვრებელი გარემოს ადაპტირება — ადამიანების, ბავშვებისა და ოჯახების საჭიროებებზე მორგება და მისი უსაფრთხოების უზრუნველყოფა”.
“თუმცა, ქართული ოცნება შობადობის პრობლემის გადაჭრის გზად მხოლოდ ძალისმიერი სამართლებრივი მეთოდებით ხედავს, რადგან ეს ყველაზე მარტივი და, რაც ყველაზე მთავარია, ყველაზე არაეფექტური მეთოდია. და ეს მათ ძალიან კარგად იციან. თუმცა მათ დღის წესრიგში მხოლოდ ეს მეთოდი უზრუნველყოფს ყოველგვარი ფინანსური დანაკარგის გარეშე მათი პროპაგანდის მიზნებს, რომლითაც შობადობის შემცირებას დასავლეთს დააბრალებენ”.
ლიკას თქმით, ეს რომ მხოლოდ პროპაგანდის და ძალაუფლების განმტკიცების მიზნით არ ხდებოდეს, სახელმწიფო შესაბამის ზომებს მიიღებდა არამხოლოდ გარემოს გარდასაქმნელად, სადაც ოჯახებს აქვთ შესაძებლობა, შვილები ჯანსაღ გარემოში გაზარდონ, არამედ ხელს შეუწყობდა იმ წყვილებსა და ინდივიდებს, რომელთაც ფერტილობის გამოწვევები აქვთ და, მიუხედავად მცდელობისა, შვილების გაჩენას ვერ ახერხებენ.
ლიკა რეპრესიულ, შემზღუდავ პოლიტიკასა და კანონმდებლობაზეც აკეთებს აქცენტს და აზუსტებს, რომ მსგავსი მიდგომა არასდროს არის გამოსავალი.
“პირიქით, ქვეყნების გამოცდილება აჩვენებს, რომ შემზღუდველ კანონმდებლობას უკუეფექტი აქვს. ადამიანები რაციონალურები არიან და, შესაბამისად, მათ შვილების გაზრდა ჯანსაღ გარემოში სურთ. ავტოკრატიული, თავისუფლების შემღუდავი გარემო პირიქით, ხელს უწყობს ქალებისა და ოჯახების მიერ მშობლობის გადაწყვეტილების გადავადებას, ან მასზე სრულიად უარის თქმას, ასევე, არც თუ ისე იშვიათ შემთხვევაში, ემიგრაციას, რაც თავის მხრივ, შობადობის კლების ფაქტორთაგანია”.