მედია აპრილის ბლოგის რუბრიკა ეთმობა სხვადასხვა ადამიანს და განსხვავებულ შეხედულებებს. ბლოგები არ არის სარედაქციო კატეგორია და მოიცავს ავტორების პერსონალურ მოსაზრებებს. მათ მიერ გამოთქმული პოზიცია შესაძლოა არ გამოხატავდეს მედია აპრილის პოზიციას.

ავტორი: მაია ნასრაშვილი

არასრულწლოვანთა მიმართ სექსუალური ძალადობის დანაშაულებთან ბრძოლა, მათი პრევენცია და ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაცია კვლავ რჩება ქვეყნის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევად. არსებული მექანიზმები ფრაგმენტულია და პრობლემის მასშტაბს ვერ პასუხობს.

ბავშვის გაძლიერება, მათ შორის საკუთარი საზღვრების დაცვა და  მისთვის “არა”-ს თქმის სწავლება, პრევენციის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური ინსტრუმენტია.

რატომ არის მნიშვნელოვანი “არა”-ს თქმა ადრეული ასაკიდან:

• ბავშვი სწავლობს, რომ მისი სხეული მას ეკუთვნის;
• ეუფლება პირადი საზღვრების დაცვას;
• ამცირებს მოძალადის მხრიდან მანიპულაციისა და ნორმალიზაციის რისკს;
• სწავლობს დახმარების თხოვნას;
• ხდება უფრო დაცული როგორც ონლაინ, ისე რეალურ გარემოში.

რას გვეუბნება საკანონმდებლო ჩარჩო და სტატისტიკა?

ბავშვის მიმართ სექსუალური ძალადობისა და სექსუალური ექსპლუატაციის დანაშაულებში იგულისხმება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ისეთი ქმედებები, რომლებიც ერთობლივად მოიცავს როგორც პირდაპირ სექსუალურ ძალადობას, ასევე ბავშვთა სექსუალური ექსპლუატაციის სხვადასხვა ფორმას, მათ შორის ონლაინ სივრცეში განხორციელებულ ქმედებებს. 

შინაგან საქმეთა სამინისტროს რეგისტრირებული დანაშაულის სტატისტიკის მიხედვით, 2024 წელს საქართველოში სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულებზე 304 შემთხვევა დაფიქსირდა, ხოლო 2025 წელს 189 ბავშვი იქნა დაზარალებულად ცნობილი. მიუხედავად იმისა, რომ საერთო რაოდენობა შემცირებულია, მონაცემები კვლავ მიუთითებს პრობლემის მასშტაბურობაზე.

რაც შეეხება წინა წლების სტატისტიკას, საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის სპეციალური ანგარიშის მიხედვით, 2014–2020 წლებში საქართველოში სულ 1092 არასრულწლოვანი იქნა ცნობილი დაზარალებულად სექსუალური ძალადობისა და სექსუალური ექსპლუატაციის დანაშაულებზე.

რა ხდება სტატისტიკის მიღმა?

სახალხო დამცველის ანგარიშებსა თუ ბავშვთა დაცვისა და კეთილდღეობის სფეროს პროფესიონალთა მიერ გამოთქმულ მოსაზრებებში მკვეთრად ჩანს, რომ ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის სტატისტიკა ვერ ასახავს ძალადობის შემთხვევების რეალურ რაოდენობას და სახელმწიფო არ დგამს არც ერთ კონკრეტულ ნაბიჯს ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენციისთვის. 

არასამთავრობო ორგანიზაცია “პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის” დირექტორი და ბავშვების ადვოკატი  — თამარ გაბოძე ინტერვიუში აღნიშნავს: 

“ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობა არის პრობლემა, რომლის დაძლევაც სახელმწიფომ ვერ შეძლო, რადგან არ არსებობს სათანადო პოლიტიკური ნება. ეს ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე და გადაუჭრელი საკითხია, რომლის რეალური მასშტაბიც უცნობია — შემთხვევები, სავარაუდოდ, დაახლოებით ათჯერ მეტია, ვიდრე ოფიციალურად აღირიცხება. […] 

ჩვენ (პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის) სასამართლოში შევიტანეთ სარჩელი, რომ განათლების სამინისტროს უზრუნველეყო შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებისთვის სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის შესახებ განათლების მიწოდება სკოლებში და ეს საკითხი ინტეგრირებულიყო ეროვნულ სასწავლო გეგმაში, თუმცა სასამართლომ მოთხოვნა არ დააკმაყოფილა”.

დანაშაულის შეუტყობინებლობისა და საგამოძიებო უწყებებისთვის მიმართვის დაბალი მაჩვენებლის მთავარ მიზეზად თამარ გაბოძე ინფორმირებულობის ნაკლებობას ასახელებს. რომელიც  განსაკუთრებულ მნიშვნელობას სარისკო სექსუალური ქცევის ამოცნობის ეტაპზე იძენს. ამგვარი ქცევის ამოსაცნობად აუცილებელია ბავშვი ინფორმირებული იყოს იმის შესახებ თუ რა არის პირადი საზღვრები და სივრცე და ყველას, თუნდაც ოჯახის წევრსაც კი აქვს ვალდებულება არ გადალახოს ის.  ამ ინფორმაციის არქონა ბავშვს მოწყვლადს ხდის და, ბავშვის მხრიდან ძალადობრივი სექსუალური ქცევის იდენტიფიცირებას ზოგჯერ წლები სჭირდება.  მოძალადის მხრიდან სექსუალური ქცევის ნორმალიზება და ბავშვით მანიპულირება ერთ-ერთი გავრცელებული მიზეზია, რომელიც ხელს უშლის დანაშაულის  შესაბამის უწყებებში გაცხადებას.  

აუცილებლად უნდა აღინიშნოს საგამოძიებო უწყებების მიმართ საზოგადოებაში არსებული ნდობის საკითხიც. ხშირად, ძალადობაგამოვლილი ბავშვის მშობელი ცდილობს თავი აარიდოს უწყებებთან თანამშრომლობას, კონფიდენციალურობის დარღვევის შიშის გამო. ისევე, როგორც დაბალია ნდობა საგამოძიებო უწყებებში ბავშვი გამოკითხვა/დაკითხვის პროცედურების პრაქტიკაში დაცვაზე, რაც მშობელს უჩენს განცდას, რომ ეს კიდევ უფრო დაამძიმებს ბავშვის მდგომარეობას. 

საქართველოს სახალხო დამცველის კვლევა  სექსუალური შევიწროვება საჯარო სივრცეში აღწერს, მათ შორის, სკოლაში სექსუალური შევიწროვების საკითხსაც: “ბავშვები მასწავლებლის ქმედებებს აღწერენ, როგორც მათთვის უსიამოვნოსა და უხერხულს, მათი ინტიმური და სექსუალური ხასიათის გამო. რესპონდენტების მიერ გამოყენებულია შემდეგი ფორმულირებები: “ხელი შეუცურა”, “ხელი ფეხზე აუსრიალა”, “მასაჟი გაუკეთა მხრებზე”, “წელზე შემოხვია ხელი”.

ერთ–ერთი მოსწავლის განცხადებით, მასწავლებლის მზერა მასში დისკომფორტს იწვევდა, რის გამოც მან დაიწყო გრძელი ჟაკეტების ტარება, რათა თავი უფრო დაცულად ეგრძნო. ასევე აღინიშნა, რომ გაკვეთილების მიმდინარეობისას მასწავლებელი ხშირად ამახვილებდა ყურადღებას სექსუალური შინაარსის თემებზე და საუბარი უმეტესად სწორედ ამ საკითხებზე იყო კონცენტრირებული”.

ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენცია 

ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენციისთვის მთავარ ინსტრუმენტად, უპირველეს ყოვლისა, ბავშვის გაძლიერება მიიჩნევა. როგორც საერთაშორისო, ისე ადგილობრივი კანონმდებლობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს პრევენციას, რომლის ერთ–ერთი ყველაზე ეფექტური გზა ბავშვისთვის შესაბამისი ცოდნის მიწოდებაა.

ევროპის საბჭოს ბავშვთა სექსუალური ექსპლუატაციისა და სექსუალური ძალადობისაგან დაცვის შესახებ კონვენცია (ლანსაროტის კონვენცია) მე-6 მუხლით სახელმწიფოს ავალდებულებს, უზრუნველყოს ბავშვებისთვის ასაკისა და განვითარების შესაბამისი განათლების მიწოდება. კონვენციის მიხედვით, ბავშვებმა დაწყებითი და საშუალო განათლების ეტაპებზე უნდა მიიღონ ინფორმაცია სექსუალური ექსპლუატაციისა და ძალადობის რისკების შესახებ და შეისწავლონ თავდაცვის ძირითადი მექანიზმები. აღნიშნული განათლება, საჭიროების შემთხვევაში და მშობლებთან შეთანხმებით, უნდა ხორციელდებოდეს სექსუალობის შესახებ განათლების ფართო კონტექსტში, განსაკუთრებული ყურადღებით სარისკო სიტუაციების ამოცნობასა და პრევენციაზე, მათ შორის, ციფრულ გარემოში არსებულ საფრთხეებზე.

ბავშვის, მშობლისა და საგანმანათლებლო დაწესებულების ერთობლივი გაძლიერების მნიშვნელობაზე საუბრობს ბავშვთა ფსიქო–კონსულტანტი ივანე საათაშვილი, რომელიც ლიცენზირებულია ბავშვებისთვის თავდაცვითი ქცევის მოდულის სწავლებაში. 

“თავდაცვითი ქცევის” პროგრამა  არის, ერთის მხრივ, ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენციის, ხოლო ამავდროულად ცხოვრებისეული უნარების განვითარების პროგრამა. ის ფოკუსირებულია საკუთარი ემოციებისა და სხეულის შეცნობაზე — იმაზე, როგორ რეაგირებს სხეული მაშინ, როდესაც თავს საფრთხეში ვგრძნობთ და როგორ უნდა მოვიქცეთ ასეთ სიტუაციაში.

რეალურად, ჩვენი მთავარი მიზანია ბავშვებს ვასწავლოთ ისეთი უნარები, რომლებიც შეამცირებს სექსუალური ძალადობის რისკსა და გამოცდილებას. ამასთან, უნარები, რომლებზეც პროგრამა მუშაობს, არ შემოიფარგლება მხოლოდ ძალადობის პრევენციით — ეს არის ყოველდღიური ცხოვრებისათვის საჭირო უნარები, რომლებიც თითოეულ ადამიანს სჭირდება”, — განმარტავს ის. 

მსგავსი სხვა პროგრამები ორიენტირებულია ბავშვის გაძლიერებაზე, ისეთი უნარების სწავლებაზე, რომელიც მოიცავს, არა მხოლოდ სექსუალური ძალადობის შემთხვევასთან გამკლავებას, არამედ ძალადობის ნებისმიერ ფორმასთან, მათ შორის, ბულინგთან. 

თავდაცვითი ქცევის სწავლება, მათ შორის,  ეხმარება მშობლებსაც, რათა უკეთ გააცნობიერონ, რას ნიშნავს ბავშვისთვის რეალური უსაფრთხოება. საქართველოში კვლავ გავრცელებული “უცხოს შიშის” მიდგომა (Stranger Danger), რომლის მიხედვითაც ბავშვს ასწავლიან, რომ არ უნდა დაელაპარაკოს უცნობს, არ გამოართვას არაფერი და არ ჩაჯდეს უცნობ მანქანაში. ეს წესები მნიშვნელოვანია, თუმცა მხოლოდ ამაზე დაფუძნებული სწავლება არასაკმარისია.

ასეთი მიდგომა ხშირად ქმნის სამყაროს მიმართ შიშს და აყალიბებს განცდას, რომ საფრთხე ძირითადად უცხო ადამიანებისგან მოდის. ამავე დროს, მშობლებს უჩენს მცდარ განცდას, რომ ბავშვის უსაფრთხოება სრულად უზრუნველყოფილია. რეალობაში კი, უმეტეს შემთხვევაში, მოძალადე ბავშვისთვის ნაცნობი პირია, რაც მიუთითებს, რომ საფრთხის აღქმა უნდა იყოს უფრო ფართო და რეალისტური.

თავდაცვითი ქცევის თანამედროვე მიდგომა ფოკუსირებულია ბავშვის გაძლიერებაზე. იგი მოიცავს:

• საკუთარი ემოციების ამოცნობასა და გამოხატვას;
• პირადი საზღვრების გააზრებას;
• სანდო ადამიანების იდენტიფიცირებას;
• დახმარების თხოვნის უნარის განვითარებას;

ამ მიდგომის მიზანია არა შიშის ჩამოყალიბება, არამედ ბავშვის აღჭურვა ისეთი უნარებით, რომლებიც საშუალებას მისცემს უსაფრთხოდ იმოქმედოს სხვადასხვა სიტუაციაში.

მნიშვნელოვანია ბალანსის დაცვა: უსაფრთხოების სწავლება არ უნდა ზღუდავდეს ბავშვის განვითარებას. ზედმეტი შეზღუდვები, მაგალითად ეზოში გასვლის აკრძალვა, ამცირებს სოციალიზაციისა და გარემოს აღმოჩენის შესაძლებლობას. უსაფრთხოება უნდა ეფუძნებოდეს არა იზოლაციას, არამედ ცნობიერებას, უნარებსა და მხარდაჭერას.

როდესაც საუბარია ბავშვების ინფორმირებაზე, საზოგადოებაში ხშირად იჩენს თავს მკვეთრი წინააღმდეგობა. ერთ-ერთ მნიშვნელოვან არგუმენტად, ინფორმირების წინააღმდეგ, მოიაზრება სექსუალურ საკითხებზე საუბრის შეუფერებლობა, რაც საქართველოში არსებულ საზოგადოებრივ ნორმებს უკავშირდება.

კომპლექსური სექსუალური განათლება (CSE) საქართველოში საგანმანათლებლო სისტემაში ათწლეულების განმავლობაში უყურადღებოდ დარჩენილ თემას წარმოადგენდა. მისი მნიშვნელობა და საჭიროება არ იყო ასახული არც საკანონმდებლო და არც პროგრამულ დოკუმენტებში.  გაეროს მოსახლეობის ფონდი (UNFPA) სექსუალური განათლების მიმოხილვისა და შეფასების ინსტრუმენტის (SERAT) მიხედვით, საკანონმდებლო და პოლიტიკის კონტექსტი კომპლექსური სექსუალური განათლება თანდათან ნაკლებად მხარდაჭერილი და ინკლუზიური ხდება. სექსუალური განათლება პირდაპირ და მკაფიოდ არ არის მოხსენიებული დოკუმენტების უმეტესობაში, ხოლო ახალი კანონები კონკრეტულად ეხება გენდერის საკითხებს (მაგალითად, “ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანთა დაცვის შესახებ” ჰომოფობიური კანონი), განსაკუთრებით ადამიანის უფლებების, ანტიდისკრიმინაციისა და ძალადობის პრევენციის ჭრილში.

საქართველოში ჩატარებული წინარე კვლევები (UNFPA, UNICEF, სახალხო დამცველი) ასევე აჩვენებს, რომ სექსუალური განათლების მიმართ საზოგადოებაში არსებობს წინააღმდეგობა, რაც დაკავშირებულია კულტურულ ნორმებთან, თემის ტაბუირებასთან და არასაკმარის ინფორმირებულობასთან.

სწორედ ამ კონტექსტში, თავდაცვითი ქცევის მოდულის ძირითად შინაარსზე საუბრობს ივანე საათაშვილი და განმარტავს, რას მოიცავს პროგრამა და რა კონკრეტულ უნარებს ითვისებენ ბავშვები:

“თავდაცვითი ქცევის პროგრამა და თითოეული სესია, რომელშიც ბავშვები მონაწილეობენ, სავსეა სიხარულითა და თამაშით. ჩვენი მიზანია, ბავშვები იყვნენ ბედნიერები და სწორედ ამ პროცესში შეიძინონ ცხოვრებისათვის საჭირო უნარები. ჩვენ ბავშვებთან არ ვსაუბრობთ პირდაპირ ძალადობაზე და მით უფრო — სექსუალურ ძალადობაზე”.

ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენციის ერთ–ერთ მნიშვნელოვან ნაბიჯად თამარ გაბოძე სახელმწიფოს მხრიდან ოჯახების გაძლიერებას მიიჩნევს:

“როდესაც თითოეული ბავშვის ისტორიას ვისმენთ, ხშირად ისეთი განცდა გვიჩნდება, თითქოს ცა ჩამოიქცა — როგორ ცხოვრობდნენ ისინი ძალადობის პირობებში და როგორ ვერ პოულობდნენ გამოსავალს, როგორ არსაიდან ჩანდა საშველი. ძალიან რთულია ასეთი მდგომარეობიდან ბავშვის გამოყვანა. ყოფილა შემთხვევები, როდესაც ბავშვს ძალადობის შესახებ უთქვამს მშობლისთვის, თუმცა მას არ დაუჯერებია. […]

ჩემთვის ბავშვსაც მოუწერია შეტყობინება კითხვით — როგორ იწერება გამოსამშვიდობებელი წერილი. მიმუშავია ბავშვებთან, რომლებსაც არაერთხელ უცდიათ სუიციდი. სწორედ ამიტომ არის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი პრევენციაზე ორიენტაცია”, — ამბობს გაბოძე. 

მშობლებთან მიზნობრივი და სისტემური მუშაობა წარმოადგენს ბავშვთა უსაფრთხოების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ელემენტს. პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ბავშვის დაცვის ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმაზე, რამდენად ინფორმირებული და მზად არის მშობელი სწორად აღიქვას, დაიჯეროს და რეაგირება მოახდინოს ბავშვის სიგნალებზე. მშობლის გაძლიერებაც ბავშვის დაცვის ნაწილია და ესეც სახელმწიფოს ვალდებულებას წარმოადგენს. 

1. ინფორმირების გაზრდა – მშობლებს უნდა ჰქონდეთ ცოდნა ბავშვზე სექსუალური ძალადობის ფორმების, რისკების და გავრცელებული მითების შესახებ.
2. რეაგირების უნარების განვითარება – კრიტიკულია, რომ მშობელმა იცოდეს, როგორ იმოქმედოს, როდესაც ბავშვი ძალადობის შესახებ საუბრობს (მოსმენა, მხარდაჭერა, შესაბამის სერვისებთან დაკავშირება).
3. ნდობის გარემოს შექმნა ოჯახში – ბავშვს უნდა ჰქონდეს განცდა, რომ მას მოუსმენენ და დაიცავენ, რაც ზრდის გამჟღავნების ალბათობას.
4. ემოციური მხარდაჭერის გაძლიერება – მშობლის უნარი, სწორად უპასუხოს ბავშვის ემოციურ მდგომარეობას, ამცირებს ტრავმის გაღრმავების რისკს.
5. საფრთხის რეალისტური აღქმა – მნიშვნელოვანია, მშობლებმა გააცნობიერონ, რომ საფრთხე ხშირად მოდის ბავშვისთვის ნაცნობი გარემოდან და არა მხოლოდ უცხო პირებისგან.

პრევენციული მიდგომის დანერგვა – მშობლების ჩართულობა პრევენციის პროცესში (უსაფრთხო ქცევის სწავლება, ღია კომუნიკაცია) ამცირებს ძალადობის რისკებს.

საერთაშორისო გამოცდილება ბავშვის, ოჯახისა და სკოლის გაძლიერების მიმართულებით

სხვა ქვეყნების გამოცდილება აჩვენებს, რომ ბავშვთა სექსუალური ძალადობის პრევენციის ერთ–ერთი ყველაზე ეფექტური გზა არის ბავშვების ადრეული ასაკიდან გაძლიერება.

ძირითადი მიდგომებია:

• ადრეული განათლება – სწავლება იწყება ბაღიდანვე.
• პირადი საზღვრების ცოდნა – “ჩემი სხეული მე მეკუთვნის”.
• პრაქტიკული უნარები – “არა”–ს თქმა, დახმარების თხოვნა, საფრთხის ამოცნობა.
• მშობლების ჩართულობა – ბავშვი მარტო ვერ ისწავლის უსაფრთხოებას.
• მრავალსექტორული მიდგომა – სკოლა, ოჯახი და სოციალური სერვისები ერთად მუშაობენ.

სწავლება ხშირად ხდება თამაშის, ისტორიების და მარტივი წესების საშუალებით, რაც ბავშვებისთვის გასაგებს და მისაღებს ხდის ინფორმაციას:

• ფინეთი – უსაფრთხოების სწავლება იწყება  საბავშვო ბაღიდან. 
• ნიდერლანდები – სექსუალობის განათლება და თანხმობის სწავლება ადრეული ასაკიდან (Spring).
• გაერთიანებული სამეფო – მარტივი და პრაქტიკული წესებით ბავშვების ინფორმირება (PANTS მოდელი).
• აშშ – პროგრამები ბავშვებისთვის, მშობლებისა და პროფესიონალებისთვის ერთდროულად; (“Darkness to Light” პლატფორმა).
• ავსტრალია – ემოციების, ურთიერთობებისა და პირადი საზღვრების სწავლება.

თავდაცვითი ქცევისა და პირადი უსაფრთხოების საკითხზე სხვა ქვეყნების გამოცდილებაზე საუბრობს ივანე საათაშვილი და აღნიშნავს, რომ საქართველოს რეალობაში ამ პრაქტიკის გაზიარება შესაძლებელია საგანმანათლებლო სისტემაში პირადი უსაფრთხოების სწავლების ინტეგრირებით:

“რაც შეეხება პირად უსაფრთხოებას, ამერიკა, დასავლეთ ევროპის ქვეყნები და ავსტრალია ის სივრცეებია, სადაც განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ბავშვთა უსაფრთხოებას. მაგალითად, ამერიკაში არსებობს სასწავლო საგანი, რომლის ერთ–ერთი კომპონენტიც პირადი უსაფრთხოებაა. ბევრ ქვეყანაში ეს თემები ინტეგრირებულია არაფორმალურ განათლებაში, ან სკოლები იწვევენ ლიცენზირებულ სპეციალისტებს, რომლებიც ატარებენ შესაბამის შეხვედრებს ბავშვებთან.

საქართველოს კონტექსტშიც არსებობს საფუძველი, რომ ასეთი პროგრამა ბუნებრივად ინტეგრირდეს. მაგალითად, სკოლებში, სადაც უკვე მუშაობენ სოციალური მუშაკები, სრულიად ლოგიკურია, რომ მათ ჩაატარონ პირადი უსაფრთხოების თემაზე შეხვედრები ბავშვებთან. ასევე შესაძლებელია ამ საკითხის ინტეგრირება სასწავლო საგნებში, როგორიცაა “მე და საზოგადოება” ან უფრო მაღალ კლასებში — სამოქალაქო განათლების ფარგლებში”.

ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენცია მოითხოვს სისტემურ მიდგომას, რომელიც აერთიანებს ბავშვის გაძლიერებას, მშობლების ინფორმირებასა და საგანმანათლებლო სისტემაში შესაბამისი ცოდნის ინტეგრირებას. ბავშვისთვის საკუთარი სხეულის, საზღვრებისა და უსაფრთხოების შესახებ ცოდნის მიცემა არა მხოლოდ პრევენციის ინსტრუმენტია, არამედ მისი ღირსებისა და უფლებების დაცვის საფუძველიც.