მედია აპრილის ბლოგის რუბრიკა ეთმობა სხვადასხვა ადამიანს და განსხვავებულ შეხედულებებს. ბლოგები არ არის სარედაქციო კატეგორია და მოიცავს ავტორების პერსონალურ მოსაზრებებს. მათ მიერ გამოთქმული პოზიცია შესაძლოა არ გამოხატავდეს მედია აპრილის პოზიციას.
ავტორი: ლიკა ბარაბაძე, ფსიქოთერაპევტი
შავი დღეები დაუდგა მენტალურ ჯანმრთელობას საქართველოში. ისედაც არ ბრწყინავდა მზე ფსიქიკური პრობლემებისა და ადიქციების ცის კამარაზე, ახლა კი გეგონება, ნაცისტური გერმანიისკენ ავიღეთ გეზი, სადაც “არაჯანსაღი” და შესაბამისად არამისაღები ხალხის დევნა, პირველ რიგში, ქვეყნის მასშტაბით ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებს შეეხო.
შეგახსენებთ, რომ საქართველოს პარლამენტმა ამ კვირაში მიიღო კანონი, რომელიც ტროას ცხენივით იარაღის ტარების შესახებ კანონს მიაბეს. სინამდვილეში, ეს, იარაღის ტარების რეგულაციების ნაცვლად, მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ადამიანების გაშავების მცდელობაა. რა უფრო მარტივი იქნებოდა, იარაღის ტარების მსურველების შეფასება, თუ ერთიანი სიის შედგენა, ვაი, თუ ამ სიიდან ვინმეს ოდესმე იარაღის ტარება მოუნდეს და ბარემ იყვნენ უკვე ერთად “შეყრილები”?
კანონის შესახებ ბევრი გარემოება ბუნდოვანია, დაწყებული მისი ფორმულირებით. განმარტებითი ბარათი ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე ასეთ ფორმულირებას გვთავაზობს: “იქმნება ფსიქიკური ჯანმრთელობის/პრობლემის მქონე, ალკოჰოლიზმით, ნარკომანიით ან და ტოქსიკომანიით დაავადებულ პირთა ერთიანი საინფორმაციო ბაზა”. ერთი შეხედვით, დაწვრილმანებაა ისეთ რამეზე “გამოკიდება”, როგორიცაა მოძველებული ტერმინები (ადიქცია და დამოკიდებულებები რთული საკითხია და ბევრად მეტს მოიცავს, ვიდრე “ნარკომანიით დაავადება”), მეორე მხრივ კი, ზუსტად ასეთი ცნებები მიგვითითებს, რომ ეს ინიციატივა:
- სფეროს ექსპერტების გარეშე შემუშავდა;
- მიზნად ისახავს ადამიანთა ჯგუფის უცხოდ და საშიშად მონიშვნას. საეჭვოა ისიც, რომ ბაზის საკითხში აქტიურად იქნება ჩართული საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო.
ინფორმაცია ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ განსაკუთრებით მგრძნობიარეა. აწყობილი ლოგისტიკის, დამცავი კანონმდებლობისა და ზოგადი მოწესრიგებულობის მქონე ქვეყნებშიც კი ყველანაირად ფრთხილობენ, რომ მსგავსმა მონაცემებმა უცებ არ გაჟონოს — არ დაირღვეს კონფიდენციალურობა და საიდუმლოება. ჯანმრთელობის შესახებ ნებისმიერი ინფორმაციის გასაჯაროება საშიშია, თუმცა, ეს საშიშროება სამმაგად იზრდება, როდესაც უკვე არსებულ სტიგმას ვეჯახებით. სტიგმის შიშის გამო, ფსიქიატრთან ისედაც ცოტა ადამიანი ბედავს მისვლას, ხოლო შავი სიის შიშით კიდევ უფრო ნაკლები მივა, რადგან ამ კანონის მიღებით ირღვევა ნდობა პაციენტსა და ფსიქიატრს შორის. ადიქციის მქონე ადამიანები ისედაც უხილავებიარიან. სხვა ყველაფერთან ერთად, მათი დევნა დაკავშირებულია ვირუსული, სისხლით გადამდები დაავადებების გადაცემის ზრდასთან და, ასევე, ნარკოტიკული ზედოზირებით გარდაცვალების რისკებთან.
ცალკე აღსანიშნია ის ფაქტიც, რომ მიღებული კანონი კიდევ უფრო მეტად შეაფერხებს ადიქციის მქონე ქალების მომართვიანობას, რადგან საშინელი სტიგმის გამო, ისინი ახლაც თითქმის უხილავები არიან. მრავალმა, მათ შორის საქართველოში ჩატარებულმა კვლევამ, გამოავლინა, რომ მომხმარებელთა შორის ყველაზე სტიგმატიზირებული ჯგუფი ქალი მომხმარებლები არიან. ისინი მძიმე სტიგმას აწყდებიან საზოგადოების, ჯანდაცვის სპეციალისტებისა და კაცი მომხმარებლებისაგანაც კი, რადგან, სხვა პრობლემების პარალელურად, მათი ქცევა ითვლება შეუთავსებლად ისეთ ტრადიციულ როლებთან, როგორიც არის დედა, ცოლი. შესაბამისად, გამოდის, რომ ნდობა და მიმღებლობა, ანუ ყველაზე დიდი საძირკველი, რაზეც მენტალური პრობლემების მკურნალობა დგას, ირღვევა.
საგულისხმოა, რომ ასევე იზრდება წნეხი ამ სფეროში მომუშავე ადამიანების მიმართაც. თუკი პროფესიონალები ვერ უზრუნველყოფენ კონფიდენციალურობის დაცვას, ეს უდიდესი ეთიკური წნეხია მომუშავე ფსიქიატრებისა და თერაპევტებისთვის და წარმოშობს უამრავ პრობლემას — ჩამოირღვევა მთელი ეს პროფესია. შეგახსენებთ, კანონი ეხება ისეთ სერიოზულ მდგომარეობებს, როგორებიცაა დიაგნოსტირებადი ფსიქიკური მდგომარეობები და ნივთიერებებზე დამოკიდებულება, ანუ, საუბარი გვაქვს ადამიანის ჯანმრთლეობაზე, უსაფრთხოებაზე, ჯანსაღად აღდგენაზე, სიკვდილ-სიცოცხლეზე.
თავისთავად, ასეთ ფონზე მოსალოდნელია არაკვალიფიციური კონსულტაციების მატება, რათა პაციენტის მდგომარეობა ოფიციალურად არ დაფიქსირდეს. წარმოიდგინეთ, რა სავალალო შედეგს მოიტანს ასეთი “იატაკქვეშა” კონსუტლაციები, ან თუნდაც მათი ჩამანაცვლებელი, ახლობლის რჩევები, გამოცდილების გაზიარებები; განსაკუთრებით კი, როდესაც საქმე მედიკამნეტების მიღებას ეხება, სადაც სასიცოხლოდ მნიშვნელოვანია, კვალიფიციურმა პროფესიონალმა მეთვალყურეობა გაუწიოს წამლების მიღების წესს, დოზასა და ხანგრძლივობას.
მკურნალობასთან დაკავშირებული პრობლემების გარდა, ეს კანონი საშინლად იმოქმედებს ადამიანების სტიგმატიზაცია-გარიყულობაზე. პირდაპირი მნიშვნელობით იქმნება “ჯანმრთელი” და “არაჯანმრთელი” ხალხის კატეგორიები, ხოლო “არაჯანმრთელი” ხალხი იგივდება საშიშ ადამიანებთან. ავტოკრატიულ ქვეყნებში ეს, საბოლოოდ, პოლიტიკური ნიშნით ადამიანების დევნისა და დასჯის საფუძველი ხდება.
რამდენიმე ფსიქოლოგმა აღნიშნა, რომ შავ სიაში გაწევრიანების რისკის ქვეშ ნებისმიერი შეიძლება აღმოჩნდეს — აქტივისტი, აპოლიტიკური ადამიანი, ჩინოვნიკი თუ ჩინოვნიკის ოჯახის წევრი. შესაძლოა, ნებისმიერ ადამიანს ჰქონდეს ფსიქიკური პრობლემები, განუვითარდეს დამოკიდებულება, მათ შორის, იმას, ვინც ამ კანონს მხარს უჭერს. როგორ მიიღებს მკურნალობას ეს ხალხი და მათი ოჯახი? რა ხდება იმ შემთხვევაში, თუკი უკვე აქვთ დასმული დიაგნოზი? ესეც ავტოკრატიული ქვეყნების მახასიათებელია, რომ ბოლომდე დაცული არავინ არის და პოლიტიკური უსაფრთხოებაც ქიმერაა.
ჩვენ ვიცით, რომ როდესაც ქვეყანაში სიტუაცია მკვეთრად უარესდება, პირველ რიგში, ის ყველაზე მოწყვალად ადამიანებს ურტყამს. ამ კანონის მიხედვით კი, ყველაზე მოწყვლადები ქალი მომხმარებლები გამოდიან, თუმცა, ზოგადად ნებისმიერი ადამიანი, რომელსაც ადიქციის რეაბილიტაცია სჭირდება, მკურნალობის ნაცვლად, გარიყულობის რისკის ქვეშ დგას.
ქვიარ თემიც ერთ-ერთი პირველი სამიზნეა, რადგან მუდმივი სტრესი და ტრავმატული გამოცდილებები, რომლებიც ქვიარ ადამიანებს მთელი ცხოვრების განმავლობაში აქვთ, იწვევს იმას, რომ თემში აღინიშნება ნივთიერებების მოხმარებისა და ადიქციის გაზრდილი რისკი, ისევე, როგორც მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემების სიხშირე. ასეთი კანონის პირობებში კი სექსუალობასთან და იდენტობასთან დაკავშირებულ დევნას ემატება ისეთი სტიგმა, როგორც არის “გიჟი” ან “ნარკომანი”.
შავი სიის კანონს ემატება ამ კვირაში დაწყებული მოსმენები ქმედითუუნარობასთან დაკავშირებით, რომელსაც სამთავრობო ექსპერტიზა დაადგენს. სახეზეა სისტემა, რომელმაც, შესაძლოა, ფსიქიატრია გამოიყენოს, როგორც ადამიანების დამცირების, შანტაჟის, დევნისა და წამების იარაღი.
ფსიქიატრიაში და მენტალური ჯანმრთელობის სფეროში უხეში ჩარევა ყოველთვის სავალალო შედეგით სრულდება, როგორც პაციენტებისთვის, ისე მათთან მომუშავე ექიმებისათვის და მთელი საზოგადოებისთვის.
შეგახსნებეთ, 1941 წლის აგვისტოსთვის გერმანიაში, ავსტრიასა და ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დაახლოებით 70 000 ფსიქიატრიული პაციენტი იყო მოკლული, ხოლო ომის დასრულებამდე საერთო რიცხვმა 275 000-300 000-ს მიაღწია. მკვლელობის მეთოდები მოიცავდა გაზით დახოცვას, სასიკვდილო ინექციებსა და დახვრეტას. ევგენეტიკის ეგიდით დაწყებული პროცესი შემდეგომში პრაქტიკულ ამოცანად იქცა: პაციენტებს ხშირად იმ მიზნით იცილებდნენ თავიდან, რომ საავადმყოფოებში ადგილი გაეთავისუფლებინათ ომში დაჭრილი ჯარისკაცებისთვის. წამება, რომელიც ფსიქიატრიის წიაღში დაიწყო, მალევე მოედო ყველა სხვა მოწყვლად ჯგუფსაც.