2019 წელს, როცა ინდოეთის ხელისუფლების მიერ მიღებულ მიგრანტების მიმართ დისკრიმინაციულ აქტს ქვეყანაში პროტესტი მოჰყვა, პროცესებში საბავშვო წიგნების ავტორი და ხელოვანი, კრიპაც ჩაერთო. არტისტი მაშინ საპროტესტო ბანერებს ამზადებდა და ერთ-ერთი სოციალურ ქსელშიც ატვირთა, რის შემდეგაც ადამიანების ნაწილმა მიუთითა, რომ მისი საქმე ყვავილების ხატვა იყო. საპასუხოდ კრიპამ ლექსი დაწერა, რომლის სათქმელი, მარტივად თუ ავხსნით, ის იყო, რომ ხელოვნება და პოლიტიკა ერთმანეთისგან განყენებული ცნებები სულაც არ არის, უფრო პირიქით.
მოგვიანებით, ეს ლექსი სურათებიან წიგნად იქცა, რომელმაც ინდოეთის სხვადასხვა რეგიონში, სხვადასხვა დროში მცხოვრები და განსხვავებული გამოცდილების მქონე არტისტების სათქმელი ერთმანეთთან დააკავშირა და ნებისმიერი ასაკის ადამიანის, განსაკუთრებით კი, ბავშვების საკითხავად აქცია. ოღონდ, ეს არ არის ისეთი საბავშვო წიგნი, როგორც შეიძლება წარმოვიდგინოთ — სათქმელი პირდაპირი და შეულამაზებელია, გზავნილები ბასრი, გამოწვევებს კი, რაც მსოფლიოს ირგვლივ მცხოვრებ უამრავ ზრდასრულსა თუ არასრულწლოვანს აქვს, თვალს უსწორებს.
ახლახან ეს წიგნი ინტელექტმა ქართულად გამოსცა, თბილისის საერთაშორისო ფესტივალზე კი მისი პრეზენტაცია შედგა. ამ ამბავს თვითონ ავტორიც ესწრებოდა, საკუთარ წიგნზეც ისაუბრა და დაინტერესებულ ადამიანებს სამუშაო შეხვედრაც ჩაუტარა იმაზე, თუ როგორ შეიძლება სიტყვა და ვიზუალი ერთმანეთს დაუკავშირდნენ და სათქმელი კიდევ უფრო მეტი ძალით დამუხტონ.
მედია აპრილი კრიპას სწორედ ფესტივალის ფარგლებში შეხვდა და მასთან წიგნისა და ხელოვნების დანიშნულების შესახებ ისაუბრა. თქვენ კი შეგიძლიათ, ინტერვიუ წაიკითხოთ და, დაინტერესების შემთხვევაში, “ხელოვნება ხმაა” წიგნის მაღაზიებიდან გაიყოლოთ.
— როგორც ვიცი, ლექსი ინდოეთში იმ დროს მიმდინარე პროტესტზე რეაქცია იყო. მოგვიყევით, როგორ შეიქმნა:
მართალია, ლექსი 2019 წელს მიმდინარე პროტესტზე რეაქცია იყო, რომელიც მოქალაქეობის შესახებ აქტის შესწორების საწინააღმდეგოდ დაიწყო, რადგან აქტი უმცირესობაში მყოფი ერთ-ერთი სოციალური ჯგუფის მიმართ დისკრიმინაციული იყო. ამ არაკანონიერი ჩანაწერის საწინააღმდეგოდ ქუჩაში მრავალი ადამიანი გამოვიდა. როცა ყველა აქტიურ პროტესტში იყო ჩართული, მეც, როგორც ხელოვანი, პოლიტიკურ პოსტერებს ვამზადებდი. როცა ერთი ასეთი პოლიტიკური პოსტერი სოციალურ მედიაში ავტვირთე, უარყოფითი გამოხმაურება მოჰყვა, განსაკუთრებით ერთ-ერთი ჟურნალისტისგან, რომელიც ამბობდა, რომ ჩემი, როგორც ხელოვანის საქმე ლამაზი რამეების ხატვა იყო. მომიწოდებდა, პოლიტიკა და ჟურნალისტიკა ჩვენ მოგვანდე, წადი და შენი ბაღის ყვავილები დახატეო. მაშინ დავწერე პირველი სტრიქონები, რომელიც ამ წიგნში მოხვდა:
მთხოვენ, დავხატო ყვავილები
მე კი ვხატავ, რასაც ვხედავ
პროტესტს, აყვავებულს.
— და ჩანაფიქრშივე გქონდათ იდეა, რომ ლექსი შემდგომში ვიზუალურად იმგვარად გაფორმდებოდა, როგორც ამას მკითხველი წიგნში ნახავს?
მოლოდინი არც კი მქონია, რომ წიგნად იქცეოდა. ლექსი დავწერე სოციალურ მედიაში გამოხმაურების საპასუხოდ და ჩემმა გამომცემელმა იქვე წაიკითხა. მან მითხრა, რომ შეიძლება ამ ჩანასახიდან წიგნიც კი გამოვიდეს და მარგინალიზებული ადამიანებისთვის ხმად იქცეს, ხმად იმ ბავშვებისთვის, რომლებსაც ხშირად აჩუმებენო. იდეა ისიც იყო, რომ გველაპარაკა ხელოვნებისა და ხელოვანის როლზე, როგორ შეიძლება ხელოვნება მნიშვნელოვან და მძლავრ ხელსაწყოდ იქცეს წინააღმდეგობისთვის, ინდივიდის აზრის გაჟღერებისთვის, აქტიური მოქალაქეობისთვის.
— ამ მხრივ, წიგნი ძალიან საინტერესოა. ერთგვარი დიალოგია ინდოეთის სხვადასხვა რეგიონსა და დროში მცხოვრებ, განსხვავებული გამოცდილების მქონე ხელოვანებს შორის. რამდენად მნიშვნელოვნად მიგაჩნიათ იმ იდეების, საკვლევი თემებისა და ფორმების ერთობლივად წარმოდგენა, რომლებზეც ხელოვანები ინდივიდუალურად შრომობდნენ?
მჯერა, რომ ხელოვნება უნივერსალური ენაა, არ არის შემოსაზღვრული კონკრეტული რეგიონით, კულტურული ელემენტით, ის საყოველთაოა — ასაკისა თუ გამოცდილებათა სხვაობის მიუხედავად. მნიშვნელოვანია, ვხედავდეთ გამოსახულებებს, ნამუშევრებს ნაკლებად ცნობილი კულტურებიდანაც, იმ ხელოვანებისგან, რომლებსაც ინდივიდუალური ხმა აქვთ — მკვიდრი ტომის ნაწილი, თანამედროვე არტისტები, ფოტოჟურნალისტები თუ სხვა სახელოვნებო მიმართულების წარმომადგენლები. ხელოვნება უნდა წარმოვიდგინოთ, როგორც ხმების სიმრავლე, რათა მივხვდეთ, რომ ხელოვანები კონკრეტული ადგილით არ არიან შეზღუდულნი. ჩვენ უნივერსალურები ვართ.
— ჩემი შთაბეჭდილებით, ეს წიგნი მიზნად იმას კი არ ისახავს, რომ დამთვალიერებელი რეალობას მოსწყვიტოს, არამედ, პირიქით, ცდილობს ის კიდევ უფრო მძლავრად დააბრუნოს რეალობასთან, უკეთ აღჭურვილი. თქვენი მიზანი ეს იყო?
ჩემი აზრით, ესკაპიზმი პრივილეგირებულთა ტრანსპორტია და ნაკლებად პრივილეგირებულთ, იმ ადამიანებს, ვისაც ასე არ გაუმართლათ, არაფერი დარჩენიათ, გარდა იმისა, რომ რეალობას თვალი გაუსწორონ.
მსოფლიოს ირგვლივ მცხოვრები ბავშვების უმრავლესობის ამჟამინდელი რეალობა ისაა, რომ კლიმატური და სოციალური უსამართლობის, უთანასწორობის, დისკრიმინაციის რეალობაში ცხოვრობენ. ჩემთვის, როგორც საბავშვო წიგნების ავტორისთვის, მთავარი იდეა ისაა, რომ წიგნი ნებისმიერი ტიპის მკითხველისთვის უნდა შეიქმნას, განსაკუთრებით მათთვის, ვისაც ყველაზე ნაკლებად მიუწვდება ხელი.
— წიგნში არსებული გზავნილები მარტივია, თუმცა ბასრი. რამდენად მნიშვნელოვანი გგონიათ, რომ ბავშვებს პირდაპირ, შელამაზების გარეშე ვესაუბროთ?
ჩემი აზრით, ჩვენი დიდი პრობლემა ისაა, როგორ ესაუბრება უფროსი თაობა უმცროსს. ორმხრივი დიალოგი არ გვაქვს, არადა, ასე უნდა იყოს. რატომ ვესაუბრებით და არ ვისმენთ, მათ რა უნდათ? მეტიც, პირადად მე მათგან ბევრი მაქვს სასწავლი. მგონია, რომ საბავშვო წიგნები ამ იდეის, ორმხრივი კომუნიკაციის გათვალისწინებით უნდა შეიქმნას და ეს ბავშვებს ძალაუფლებას მისცემს.
— უკვე გვითხარით, როგორი იყო შეფასება სოციალურ მედიაში. როცა წიგნი გამოქვეყნდა, როგორ მიიღეს ან კონკრეტული ინტერაქცია თუ გახსენდებათ, რომელიც განსაკუთრებით დაგამახსოვრდათ?
წიგნსაც შერეული გამოხმაურება მოჰყვა. ერთი შემთხვევა დამამახსოვრდა განსაკუთრებით. დელიდან ბომბეიში მივფრინავდი, ჩემ გვერდით კაცი იჯდა, რომელმაც თავი წარმიდგინა, მითხრა, რომ ჯარისკაცი იყო. წიგნით დაინტერესდა და მთხოვა, წავიკითხავო. დაახლოებით 20 წუთში სრულად წაიკითხა და მითხრა, რომ როგორც ჯარისკაცი იმისთვის იბრძვის, ბავშვებმა თავი უსაფრთხოდ იგრძნონ, დაცულად; რომ ურჩევნია, მისმა შვილებმა ბედნიერი წიგნები იკითხონ და არა ისეთი სერიოზული ტექსტები და ბედნიერების ნაკლებობა, როგორიც წიგნშია. დიალოგი დიდხანს გაგრძელდა და ერთმანეთის სიმართლეც გავიგეთ, საფიქრალი მეც დავუტოვე და მანაც. მიხარია, როცა ვხვდები ხალხს, ვინც არ მეთანხმება.
— როგორ მოაღწია თქვენმა წიგნმა ქართველ მკითხველამდე?
ბოლონიის წიგნის ბაზრობაზე ვიყავი, სადაც ჯილდო მივიღე. იქ შევხვდი გვანცას [გვანცა ჯობავა, წიგნის ქართველი გამომცემელი], რომელმაც მითხრა, რომ ტექსტი დროულია და ქართველი ხალხისთვის, ბავშვებისთვის მნიშვნელოვანი, რადგან მსგავსი გამოწვევები გვაქვს, რაც თქვენო — იძულებითი მიგრაცია, შეუწყნარებლობა, ბინარული გენდერული გაგება, წინააღმდეგობა თუ თავისუფალი სიტყვის შეზღუდვა. მიხარია, რომ ეს შეხვედრა შედგა.
— წიგნში კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი დეტალია — არტისტები, რომელთა ნამუშევრებიც გამოიყენეთ, ხშირად არიან ისინი, ვინც საკუთარ ლოკალურ კომუნას უბრუნდებიან, ბუნებრივი მასალებით ან ნარჩენებით ხატავენ. რამდენად მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის, რას ამბობს ხელოვანი, არამედ, როგორ ამბობს?
ნამდვილად მნიშვნელოვანია. ამ კითხვაზე ახლახან გარდაცვლილი პალესტინელი ხელოვანი, სლიმან მანსური გამახსენდა, რომელიც რაღაც დროს ისრაელში წარმოებული მასალით ხატავდა, მაგრამ გასული საუკუნის მიწურულს, სხვა ხელოვანებთან ერთად, გადაწყვიტა, რომ ამაზე უარი ეთქვა და მხოლოდ ბუნებრივი, ადგილობრივი მასალა აერჩია. იქნებოდა ეს თიხა, ტალახი თუ სხვა.
წარმოდგენა იმაზე, რა არის ინდური თუ ქართული ხელოვნება, პირწმინდად კომერციალიზებულია დღევანდელ სამყაროში, სადაც მედია საქართველოს, ინდოეთს თუ სხვა ქვეყნებს ერთ კონკრეტულ იდეამდე ავიწროებს, რაც საპირისპიროა იმ მრავალფეროვნების, რომელიც რეალურად გვაქვს.
მგონია, რომ მკვიდრი კულტურების უმრავლესობას საკუთარი ხელოვნების ფორმა აქვს. წიგნში შეხვდებით ვარლის ტომის წარმომადგენლების, ძმებ ვუაიდების ნამუშევარს, რომელთა მიმდინარეობა ვარლის ტომის სახელოვნებო ფორმაა და, ასევე, მათი ენაც არის. ამასთან, ისტორიისა და ზეპირი ტრადიციის შემონახვის გზა.
მიზანიც ისაა, რომ ამ სახელოვნებო ფორმებმა საბავშვო წიგნებამდე, ბავშვებამდე ადრეული ასაკიდან მიაღწიოს, რათა ხელოვნების გავლით ალტერნატიული ისტორიაც გაიაზრონ, ფიქრის ალტერნატიული გზები გაკვალონ.
— წიგნის პრეზენტაციაზე ახსენეთ, როგორ გითხრათ ერთ-ერთმა გამომცემელმა, რომ ინდოელი არტისტების ნამუშევრები საერთაშორისოთი ჩაგენაცვლებინათ…
როცა საერთაშორისო წიგნის ბაზრობებს ვესწრები, გამომცემლები დისკომფორტს გრძნობენ, რომ ჩვეულ ინდურ მოტივებს, სპილოებს ან ყველასთვის ნაცნობ ორნამენტებს ვერ ხედავენ. გამოსახულებებს, რომლებსაც პოპულარული მედია და ხელოვნება იყენებს. როცა რაღაც უჩვეულოს ხედავენ თანამედროვე ინდური სახელოვნებო ფორმების სახით, ახალ ინდოელ ხელოვანებს, რომლებიც დასავლური აღქმისთვის ჯერ უცხოა, მომიწოდებენ, რომ წიგნი ევროპულ მგრძნობელობას მოვარგო და ის 11 ხელოვანი, რომელიც წიგნში მოხვდა, ჩავანაცვლო სხვებით. მე კი საპასუხოდ ვეკითხები, თუ მოზარდობისას ინდოეთში დასავლურ ხელოვნებას ვეცნობოდით და დასავლელ ხელოვანებზე ვსწავლობდით, რატომ არ არის მსოფლიო მზად, რომ ინდურ ხელოვნებას გაეცნოს და ინდოელ არტისტებზე მეტი გაიგოს?
— ხშირად ხომ ხელოვნებას ასეც ხედავენ, დასავლური და დანარჩენი?
მახსოვს, ბავშვობაში ინდოეთში გამოიცემოდა საბჭოთა წიგნები. ნებისმიერ მათგანს რუსულს ვეძახდით და არც კი ვიცოდით, რომ რეალურად შეიძლებოდა ძალზე მრავალფეროვანი ყოფილიყო, ქართული თუ სხვა რეგიონებიდან, სხვადასხვა კულტურული სივრციდან. ასე ხდებოდა, რადგან თავს ამას გვახვევდნენ. დღესაც ეს დასავლურობის კონცეპტიც კი ვიწროა, ინდოეთში გამოიცემა წიგნები გერმანიიდან, საფრანგეთიდან, იტალიიდან, ინგლისიდან, მაგრამ ვერ ვხედავ ქართულს თუ სხვა მრავალი ქვეყნის ტექსტებს.
— წიგნში მრავალი შეკითხვაა და, ალბათ, მიზანი ისაა, რომ მკითხველი პასუხებზე დააფიქროს. ერთ-ერთზე ბევრი მიფიქრია და თქვენც უნდა გთხოვოთ რეფლექსია: “როგორ გამოვნახო საერთო ენა ადამიანებთან და მოქალაქეთა ჯგუფებთან ჩემს სამეზობლოში?”
ვფიქრობ, საერთო ენა არავერბალური ადამიანური ემპათიაა, რომელსაც სხვებით მუდმივი დაინტერესებით გამოიმუშავებ. სხვებთან, რომლებიც ჩვენგან განგებ გააცალკევეს, განზრახ გადამალეს ჩვენი მზერისგან. მათ ჩვენს ქალაქებში ვხედავთ, მაგრამ ვერ ვამჩნევთ. ასეთი ადამიანი მრავლად არის. დიდებული ინდოელი მწერლის, შივ ვისვანათანის მონაყოლი მახსენდება უცხოელებზე, რომლებიც მკვიდრ ინდურ ტომში ქსოვის ტექნიკის შესასწავლად ჩავიდნენ. პირველ დღეებში ორ მხარეს შორის ბარიერი რთულად გადასალახი აღმოჩნდა — სტუმრები სკამებზე ისხდნენ, ადგილობრივები იატაკზე ფეხმორთხმული ქსოვდნენ, მაგრამ როცა სკამები გაიტანეს, ყველა ძირს აღმოჩნდა და ყინულიც გალღვა. ჩემი წიგნებით ვცდილობ, ადამიანებს შორის არსებული უხილავი ბარიერები გავარღვიო.